Eger men inim Pıshtanyń, ıaǵnı doktor Mandokı Qońyr Ishtvannyń ǵylymı shyǵarmashylyǵy týraly kelistire baıandaı almasam, ǵafý ótinem. Sondaı-aq aıtqandarym keıde maqtaný bolyp kórinse, aıypqa buıyrmassyzdar. Sebebi aıtaıyn degenim, ózimdi dáripteý de emes, bar bolǵany, Qońyrmen birge ótkizgen shaqtarda este qalǵan oqıǵalardy retimen baıandaý ǵana.
Eń áýeli, ekeýmiz de madııarlardyń ulttyq biregeıligin joǵaltý kezeńinde shettetilip, qaǵajaý kórgender qatarynda boldyq. Pıshta inime de tap jaýynyń ókili ekendigine baılanysty oqýyn jalǵastyrýyna jol berilmedi. Onyń otbasy da zardap shekti. Birde onyń týǵan qalasy Karsagqa kelgenimizde, anasy bizdi kútip quraq ushty. Pıshta «qaladaǵy bas kóshede óz ıeleri turyp jatqan jalǵyz úıdiń túri mynaý – kúıregen, kommýnızm Qumanııany da dál osylaı tas-talqan etti», – dep kúrsindi.
Balalyq shaǵymda áýletimizdiń bytyrap jan-jaqqa shashyraǵanynyń kýási boldym. Transılvanııadan Býdapeshtke deıin, Býdapeshten Vankýverge, tipti Melbýrnǵa deıin shashyldyq hám kúıredik. Uly atamnyń Iranda qoldanǵan qylyshyn taýyp aldym degenimde, baı-kýlaqtardy tárkileý naýqanynda belsendiler birinshi dúnıejúzilik soǵysta ákesiniń asynǵan qarýyn alyp ketkendigin aıtqan Pıshta tereń kúrsindi.
Ákem maǵan Kalotaseg aýyly turǵyndary ózderin tatartekti, ıaǵnı túrkitekti ekenderin biletinin aıtatyn. Aýyzeki áńgime men dástúrli túsinikke qaraǵanda, olar Túrkııadan basqa aımaqta turatyn túrik halqyna jatatyndyǵyn, sondyqtan da soıymyz Kelemen, latynsha Clemens-ten týmaǵandyǵyn ońaı túsindim. О́ıtkeni qalyptasqan túsiniktegi Iýlıı esimin Dıýla nemese Ienóni Evgen deýi eshbir qısynsyz, tek latynshaǵa zorlyqpen jaqyndatý eken. Iаǵnı soıymyzdyń maǵynasy túrikshe eken.
Mandokı Ishtvan, ıaǵnı erkeletip Pıshta dep ataıtyn inim de ata-babalarynyń soıy 1700-shi jyldardyń basynda ózgeshe bolǵandyǵyn izdep tapty, zertteýshilik qarymynyń aıǵaǵy retinde ózine ekinshi esim retinde – Qońyr dep qosyp aldy.
Pıshta Kýnmadarashtaǵy keńes kazarmalaryndaǵy áskerlerden tatar jáne qazaq tilin úırendi. Al men bolsam, bir jarym bólmeli páterimizge túrik, tipti mońǵol, japon jáne qytaı stýdentterin, nemese túrik bosqyndaryn shaqyratynmyn. Solardan til úırendim. Esesine Pıshta daryndy túrkitanýshyǵa aınaldy, al men bolsam otaǵalyqty erterek tańdadym. Ol bizben birge turǵan kezde, keshki ýaqytta meniń uldaryma erekshe jigermen ertegi aıtyp berýshi edi.
О́ziniń jańa ǵylymı tujyrymdary týraly aldymen maǵan aıtatyn. Mysaly, Karpat qoınaýyn jaýlap alǵan madııar taıpalary ataýlarynyń bashqurttar arasynda kezdesetindigi týraly tujyrymnyń eshbir negizsiz ekendigin aıtty. Sol sııaqty onyń aýzynan quman balalarynyń sanamaq óleńderin de estidim. Ol meniń áıelime qazaq oıý-órnekteri týraly áńgimelep, onyń sondaı úlgilerge qyzyǵýshylyǵyn oıatty. Jańa qyzmetime baılanysty 1983 jyly otbasymyz Sekeshfehervarǵa kóshken kezde de bizdiń jańa páterimizdiń terezesi qazaqtyń oıýly órnekterimen sándeldi. Pıshta Onaıshamen otaý kótergende qaıyn jurty qyzdaryna jasaý retinde bergen kıiz úı Majarstanǵa kelgen alǵashqy túrkilik qundylyq retinde tarıhta qaldy.
Pıshta túrki jurttaryn erkin aralaǵan kezeńderin men jiti baqyladym, onyń qııalyna eltidim. Sodan keıin ózime beımálim túrki álemi týraly kóbirek bilý úshin kitaptar men jýrnaldar oqýǵa barynsha tyrysyp baqtym. Alǵash ret qol jetkizgen sondaı qundylyqtyń biri – National Geographic jýrnalynyń 1954 jyldyń qarasha aıyndaǵy sanyndaǵy Mılton Dj.Klarktyń jazbasy edi. Avtor munda qazaqtardyń Barkól jáne Úrimji aımaǵynan eki lekpen qalaı qashyp, bas saýǵalap, Tıbet qyrattaryn kókteı ótip, shalǵaıdaǵy Kashmırge qııametpen jetkenin baıandaıdy. Qytaı kommýnıstik rejimi túrki halyqtarynyń, sonyń ishinde qazaqtardyń erik bostandyǵyna nuqsan keltirgennen keıin, 1950 jyldyń kókteminde Janymhan men bas qolbasshy Ospan batyr bastaǵan qazaqtardyń bostandyq jolyndaǵy kúresin qytaılyqtar qarýmen aıaýsyz basyp janshıdy. Sol kezde janshylǵan halyq Dálelhan Janymhanuly jáne Sultanshárip Zýqauly, Kalıbekter basqarýymen qyspaqtan qashyp qutylýǵa áreket jasaıdy. Onyń aıaǵy uzaq ýaqytqa sozylǵan bosý men kúreske ulasty. Bul maqaladan alatyn ǵıbrat erekshe boldy: kommýnıstik qýǵyn-súrginnen arylýǵa bolatynyna kózim jetti. Qazaq baýyrlardyń erlik áreketi erekshe oı saldy, júregime úmit uıalatty.
Mandokı Qońyr Ishtvan joǵalýǵa aınalǵan dástúrlerdi qaıta tirilte otyryp azattyǵymyzdy qalpyna keltirýge bolatyndyǵyna, ıaǵnı ózimizdi joǵaltpaıtyndyǵymyzǵa bek sendi. Sondyqtan ol júrgen-turǵan jerinde túrki halyqtarynyń jastarynan ózderiniń tilderi men ádet-ǵuryptaryn dáripteýdi, damytýdy talap etti, kareketke shaqyrdy. Bul paıymy óz tilinen jáne otbasy qundylyqtarynan aıyrylǵan qalalyq jastarǵa oǵash kórinetindeı edi. Búginde bárimiz oǵan rahmet aıtamyz. Sebebi Qońyr azattyq alar ýaqyttyń pisip jetilip kele jatqanyn aldyn ala boljaı biledi. Qysymǵa qarsy kúresýge qabileti bar kúshter belgi bere bastady. Keńes Odaǵyndaǵy osy jaıtqa Ortalyq Azııaǵa kelgende ózim de kóz jetkizdim. Birde kórshi ústeldegi orystardyń áńgimesin elemesten, «Olar bizdi barynsha tómenshiktetpek, biraq degenderi bola qoımas!» degen kesimin aıtqan túrikmen jigitiniń bet-álpetin eshqashan umytpaımyn…
Qońyrmen dostyǵymyzdyń eń baqytty kezeńi Túrkııada birge ótkizgen shaq edi. Bizben birge murattas, Altaıtaný ınstıtýtynyń qyzmetkeri, mońǵoltanýshy Beshe Laıosh boldy. Attıla patshanyń úsh qabatty tabyty týraly got Iordannyń deregin solaqaı zertteýshilerdiń joqqa shyǵarýynyń eshbir negizsiz ekendigin, bul otyryqshy halyqtardyń ǵana órkenıetti jetistikteri emes, mundaı jerleý úrdisi kóshpelilerde de keń taralǵandyǵyn mońǵol ertegileri jelisiniń negizinde dáleldegen osy Laıosh bolatyn. Onyń aramyzdan erte ketýi, ekeýmizge qatty batqan edi, ásirese Qońyr qanaty qaıyrylǵandaı kúı keshti.
Úıimizdiń baqshasynda ataqty Kobzosh Kısh Tamashtyń túrik qonaqtarymyzdyń aldynda túrikshe án salǵanyna birge kýá boldyq. Pıshta ekeýmiz bir-birimizdiń kózimizge qarap, qýanyshty bólisip, shattandyq.
Taǵy bir este qalarlyq saparymyz Bolgarııada jalǵasty. Esterińizge sala keteıin, kommýnıster erkindik pen halyqtyq qundylyqtardy ǵana emes, dindi de aıaýsyz qýdalaıtyn. Sonyń bir mysalyn tuzdyq úshin ǵana keltirsem, Chaýsheský zamanynda Rýmynııadaǵy reformat shirkeýiniń ondaǵan myń dana Táýrat kitabyn dárethana qaǵazdaryn jasaýǵa jiberilgeni 1986 jyly kóktemde belgili boldy. Sodan burynyraqta, Rýmynııa arqyly Bolgarııadaǵy Qyrymnan qashqan tatar (noǵaı) dıasporasy arasyna sapar shekkenimizde jol-jónekeı Transılvanııadaǵy baýyrlastarǵa Táýrat, tatarlarǵa Quran kitaptaryn jetkizip turdyq.
HIH ǵasyrdyń ortasynda orystandyrýdyń eń sońǵy áreketi tyń ıgerýge deıingi barlyq zardaptarǵa qaramastan, ultty biriktirýdiń qýatty quraly qazaq tiliniń kúsheıetindigine sendik. О́z ana tilin bilmeıtinderdi, tipti sóılemeıtinderdi árdaıym synaıtyn Ishtvan qazaq tiliniń qýaty men ómirsheńdigine bir mysqal da shák keltirmedi. Ol HIH ǵasyrdaǵy Ýálıhanov, Altynsarın, Abaı sııaqty ulylardy týdyrǵan halyqtyń qýatty ultqa aınalyp, nyǵaıatynyna nyq sendi. Biz, Majarstan óz tarıhymyzda ulttyń ádebı tili degenimiz azattyqtyń eń basty alǵysharty ekendigin bastan keshirgen jurtpyz, al dál osy máseleni HIH-HH ǵasyrdyń basynda Ahmet Baıtursynulynyń «Qazaq» gazeti betinde uran etýi kezdeısoqtyq emes deıtin Pıshta.
… Biraz ýaqyt ótken kezde – 1992 jyly eldiń alǵashqy táýelsiz Úkimetiniń premer-mınıstri meni Majarstannyń jańa Syrtqy ister mınıstrligine jaýapty qyzmetke shaqyrdy. Meniń negizgi mamandyǵym dáriger bolǵandyqtan, bul mindetti nege maǵan júktep otyrǵandyǵynyń sebebin suradym. Sol kezde ol Keńes Odaǵynyń ydyraýdyń aldynda turǵandyǵyn, erteń osyndaı jaǵdaı oryn alǵanda osy ımperııa quramyndaǵy madııarlarǵa týys dep sanalatyn eldermen Máskeýdi aınalyp ótip, tikeleı baılanys ornatý úshin daıyndyq jasaý qajet dedi. Bul ispen keńestik kózqarastan ada, jańasha oılaıtyn, «qaltasynda qyzyl kitapshasy joq» adamdar ǵana aınalysýy jarasymdy dedi. Meniń túrki jurttaryna etene qyzyǵýshylyq tanytatynymdy, shetke ketken, majarstandyq ataqty shyǵystanýshy Germanıýs Dıýla men Ankara ýnıversıtetiniń professory, túrkitanýshy Rashonı Laslolarmen etene qarym-qatynasta ekendigimdi biletin bolyp shyqty. Kelisimimdi berdim. Iаǵnı Pıshtamen uzaq jyldar armandaǵan muratymyzdyń sheti qylań bergenine kózim jetti. Men Syrtqy ister mınıstrliginde qyzmetke kiriskende birden Majarstan úkimeti jaqyn arada tikeleı dıplomatııalyq baılanys ornatý múmkindigin eń aldymen táýelsiz Qazaqstannan bastaýy, onda Majarstan Elshiligin ashý qajet ekendigin kóldeneń tarttym. Keńes Odaǵy ydyraı salysymen paıda bolǵan derbes elderdiń arasynan, Majarstan birinshi bolyp Qazaqstannyń táýelsizdigin tanydy. Biz azat qazaq memleketiniń bolashaǵyna sendik, bul qadamymyz soǵan degen shynaıy iltıpatymyz ispetti.
Tolyqmándi erkindikke 1990 jyly bet burǵan Majarstannyń alǵashqy Úkimeti meniń usynysym boıynsha Ortalyq Azııa boıynsha keńesshi tartty. Sóıtip, ol 1993 jyldyń qańtarynda Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligimen baılanys ornatty. Buryndary konsýldyq baılanystar jolǵa qoıylǵan-dy, sebebi Teńizde eńbek etetin birneshe myń majarstandyq máselesimen aınalysatyn konsýldyq 1986 jyldan beri Qulsaryda jumys istep kelgen edi. Keshikpeı Majarstan Úkimet basy Antall Iojef Qazaq eliniń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevty, premeri Sergeı Tereshenkony resmı saparmen kelip qaıtýǵa shaqyrdy. Seged ýnıversıtetiniń professory túrkitanýshy Torma Iojefti dıplomatııalyq jumysqa shaqyrdym. Qazaqstan Parlamentine baryp, parlamentaralyq qatynastardyń negizin qalap qaıtqan ol Majarstan Respýblıkasynyń Almatydaǵy alǵashqy elshisi bolyp taǵaıyndalyp, baýyrlastyq baılanystardy odan ári damytýǵa aıanbaı atsalysty.
Ekijaqty qarym-qatynastardy jolǵa qoıýda 1993 jyldyń sáýirinde jasaǵan meniń resmı saparym sheshýshi qadam boldy. Majarstan Syrtqy ister mınıstrliginiń saıası memlekettik hatshysy, ári Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary retinde bir top madııar dıplomattary men birneshe (aýyl sharýashylyǵy, qorǵanys, ındýstrııa jáne saýda, mádenıet jáne bilim, kólik, sondaı-aq telekommýnıkasııa jáne sýsharýashylyǵy) mınıstrliktiń jetekshilerinen, birqatar iskerler men iri merdigerlerden turatyn úlken delegasııany basqaryp bardym. Mádenıet pen bilim salasyndaǵy kelisim jobasyn Pıshta erterekte óz qolymen hatqa túsirip, daıyndap ta qoıǵan edi.
Almatyda júrgizilgen kelissózder barysynda biz eki taraptyń qaýipsizdik saıasaty salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizin jáne ekonomıkalyq damýdyń basty baǵyttaryn aıqyndadyq, birden jańa mazmundaǵy ǵylymı jáne mádenı baılanystar ornatýǵa kiristik. Sapar barysynda Majarstan úkimeti sheshimimen Majarstan elshiligin Almatyda ashyp qaıttyq. Qazaqstan Ortalyq Eýropa aımaǵyndaǵy elshiligin Býdapeshte ashý týraly sheshim qabyldady. Oǵan Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary Sálim Qurmanǵojındi elshi etip taǵaıyndady.
Sonyń aldynda ǵana Qazaqstan Premeriniń Majarstanǵa resmı sapary barysynda Majar-Qazaq ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııasy quryldy hám yntymaqtastyq týraly birlesken memorandým daıyndalǵan-tuǵyn. 1994 jyly jeltoqsanda Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Majarstanǵa jasaǵan resmı saparynda birqatar mańyzdy kelisimderge qol qoıyldy. Ásirese, eki el arasyndaǵy qosarlanǵan salyqty boldyrmaý, sondaı-aq ınvestısııalardy ózara qorǵaý týraly kelisimderge qol jetkizildi.
О́kinishke qaraı, Majarstan premeri Antal Iojef 1993 jyly qaıtys boldy jáne onyń partııasy 1994 jyly saılaýda jeńiliske ushyrady. Sóıtip odan keıingi kezeńde ýaǵdalasqan majar-qazaq baılanystary óz qarqynyn baıaýlatyp aldy. Birneshe joǵary deńgeıdegi sapar eki tarapta da júrgizildi: 1997 jyly Majarstan prezıdenti Góns Arpad Qazaqstanǵa resmı saparmen bardy. Sol jyly Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń tóraǵasy M.Ospanov Majarstanda boldy. Odan keıin eki el arasynda saıabyrsý baıqaldy. Tek, 1995 jyly uly Abaıdyń 150 jyldyǵyna arnalǵan ulyq sharaǵa qatysqanymdy ekshep aıtar edim.
Arada on bes jyldaı toqyraýdan keıin ekijaqty baılanys tyń leppen qaıta jyljydy, irkes-tirkes oqıǵalar oryn alyp, qaıta jańǵyrǵanyna kýá boldym. 2010 jylǵy Majarstan Úkimetiniń «Shyǵysqa qaraı ashylý» dep atalatyn baǵdarlamasyn jarııalaǵanda qýanyshymda shek bolmady. О́ıtkeni ótpeli kezeńniń bastapqy jyldarynda osy baǵdarlamany daıyndaýda birneshe dosymyzben birge eleýli eńbek sińirgen edik. Pıshta dosym tiri bolǵanda eki el arasyndaǵy resmı jáne san qıly baılanystardyń jolǵa qoıylyp, damyp otyrǵanyna júregi jarylardaı shattanyp masattanar edi. О́kinishtisi, ol ortamyzda joq…
Qazaqstannyń burynǵy bas qalasyna kelgen saıyn qazaq jastarynyń Mandokı Qońyrdyń arýaǵyn qanshalyqty qurmetteıtinin kórip, tańdaı qaǵamyn. Ol kóz jumǵan soń Daǵystannan – Mahachkaladan Almatyǵa kezdeısoq jol tartpaǵan, ol Táńirdiń qalaýy bolǵandyǵyna qaıran qalam. Qońyr qaladaǵy zırattardyń birinde, taýdyń baýraıynda qazaqtyń ulylarymen birge máńgilikke únsiz jatyr. Qalada Mandokı Qońyr esimimen atalatyn mektep pen ortalyqtaǵy onyń atymen atalatyn uzyn dańǵyl – onyń muratynyń aıǵaǵy, óshpes súrleýi sııaqty. Al Nur-Sultan qalasynda ornalasqan Halyqaralyq Túrki Akademııasyndaǵy onyń kitaphanasy Qońyrdyń murasyn bolashaqqa jalǵaıdy.
Qońyrdyń murattastary men ony úlgi tutqan jandar ekijaqty baılanysty gúldendirý jolynda qareket jasap jatyr. Býdapeshtte Astana kóshesi, Abaı eskertkishi, eldiń kóshpeliler mádenıetiniń eskertkishteri men alýan úlgileri keń taralyp keledi. Álemdegi eń iri kóshpeliler festıvaline aınalǵan Turan Quryltaıyna qazaqtar ǵana emes, ondaǵan týysqan jurttyń myńdaǵan ókili qonaq bolyp qaıtady. Biz armandaǵan murattar osylaısha óz retimen júzege asýda.
Andrash KELEMEN,
Majarstannyń kórnekti qoǵam qaıratkeri
Majar tilinen aýdarǵan Babaqumar QINAIаT