Batyr ataǵyna laıyq bozym edi

О́ıtkeni ol sýret – bir jyldary qolyma qalam aldyrǵan has batyr, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta bir ózi 300-ge jýyq asa fashıstiń kózin joıǵan Ybyraıym Súleımenovtiń beınesi edi. Sýrettiń qasyndaǵy «О́shpes erlik. 6-7-better» dep jazylǵan siltemeni kórgenimde, birden «Kim jazdy eken? Avtory kim boldy eken?» degen oı keldi. Sebebi maıdan dalasyndaǵy mergen­digimen aty shyqqan batyr qa­zaq jaıly burynǵy ótken belgili ja­zý­­shylar men jýrnalısterden keıin sırekteý jazyla bastaǵan. Sóıtsem, úlken gazettiń eki betin alyp jatqan maqala avtory – belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, qalamger-pýblısıst Muhtar Qul-Muhammed eken. Oqyp otyryp, mergendigimen kózge túse tura erligi elenbeı qalǵan batyrymyz Y.Súleı­menov týraly elimizdiń saıası elı­tasy men zııaly qaýymy arasynda bilim-biligimen bedelge ıe bolǵan tanymal tulǵanyń qalam tartqanyna qýandym.

Olaı deıtinim, kezinde attary ańyz­­ǵa aınalǵan batyrlarymyz Baýyrjan Momyshuly, Rahymjan Qosh­­­qarbaev pen Qasym Qaısenovke Keńes Oda­ǵy­nyń Batyry ataǵy qasa­qana beril­me­gendikten, janashyr jur­tynyń yqy­lasy­men, el basqarǵan bedeldi aza­mat­­tardyń yqpalymen sol ataq kóp ke­­shikse de, óz ıelerin tapqan bolatyn.

Beıbit ómirde aty-jóni quralaıdy kózge atqan mergen ańshy retinde ta­nyl­ǵan Ybyraıym jaı jatqan eline qasqyrsha shapqan nemis fashısterin «qaq júrektiń tusy dep, óler jeriń osy» dep, maıdan dalasynda dáldep atyp, aty ańyzǵa aınaldy. Arnaıy shy­ǵa­rylǵan áskerı úgit-nasıhat pla­kat­taryna sýretteri basyldy. Ol týraly derek pen dáıek jetkilikti. Ybyraıym mergen qansha fashısti jer jastandyrǵanyn jaýyngerlik kitapshasyna jazyp otyrǵan. Al Nevel qalasyn azat etý úshin bol­ǵan sońǵy qandy shaıqas kezinde jaı­ratqan jaýynyń sany jazylmaı qalǵanyn eskersek, qazaqtyń bir mergeni 300-den astam fashıstiń kózin joıǵan bolyp shyqpaı ma?! Biraq baqtalastyq pen baqastyq, qysastyq pen qyzǵanysh degen «qyzyl ıt» qyzyl áskerlerdiń joǵary shendi ko­man­dırleriniń arasynda da bolǵan. Sondaı salqyndyqtyń saldarynan Ybyraıym Súleımenovtiń «Qyzyl Juldyz» ben Lenın ordenderin ǵana qanaǵat tutýyna týra kelgen.

Jambyldyqtardyń Ybyraıym Súleı­menov erligin bilmeıtini joq dese de bolady. О́ıtkeni burynǵy Jambyl, qazirgi Taraz qalasyndaǵy bir kóshege Yby­raıym batyrdyń aty Nevel túbin­de qaza tapqan sonaý qaharly soǵys jyldary-aq beril­gen. Ańyzǵa aınalǵan mergenniń aǵa­­ıyndary osy kósheniń boıyn­da tur­dy. Meniń qalam­gerlik eńbek jo­lym­nyń kóp bó­ligi osy Y.Súleı­me­nov kóshesiniń boıynda ornalasqan oblystyq «Aq jol» (burynǵy «Eńbek týy»), ob­lystyq teleradıo habarlaryn taratý kompanııasynyń ǵı­ma­rattarynda ótti. Jumystan shar­shap, oı sergitkimiz kelgende bir top jýrnalıst osy kó­she­­niń boıyn­da­ǵy alleıany aralap, onyń orta­syn­­daǵy sýburqaqtardyń qasyn­da­ǵy oryndyqtarǵa kelip aıaq sýy­typ, batyr týraly áńgimelerge den qoıý­shy edik. Qazirgi qyzmet ornym «Jambyl oblysynyń memlekettik arhıvi» mekemesi de osy Ybyraıym Súleımenov kóshesiniń boıynda. Meke­me­niń dál qasyna batyrdyń eskert­­kish músini ornatylǵan. Jumy­sym­nyń jany bolǵan soń, sol jerge jıi baryp, ótken-ketken tarıhı jaıttardy oı eleginen ótkizip turamyn. Ondaıda sanamdy «Batyr ataǵyn baıa­ǵy­da alýǵa laıyq bo­zym­ǵa nege orden ǵana berildi?» degen saýal mazalaıdy.

Tarıhı derekterge júginsek, 1943 jylǵy maýsym aıynda armııa generaly A.Eremenkonyń qo­lyn­an «Qyzyl Juldyz» ordenine ıe bolyp, qol saǵat taqqan Ybyraıymdy shilde aıynda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynady. 289 jaýdy jer jas­tandyrǵan mergenge bul ataq óte la­ıyqty edi. Biraq 3-shi ek­pin­di armııa áskeri keńesiniń bul usy­nysyn Kalının maıdanynyń bas­­shylary qoldamaı, «Lenın or­de­nine ǵana laıyq» dep, mergenniń ja­ýyngerlik erlikteri jazylǵan qu­jat­ty Máskeýge jiberdi. Sol qujat boıynsha Ybyraıym Súleı­me­novke 1944 jyldyń 4 maýsymynda KSRO Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen Lenın ordeni berildi.

Al Batyr ataǵy nege berilmedi? Qa­zaq jaýyngerine Batyr ataǵyn alý úshin 300-ge jýyq fashıstiń kózin joıý azdyq etti me? Múmkin Bas shtabtyń ishine búkken basqa da sebepteri bolǵan shyǵar? Bul saýaldarǵa osy kúnge de­ıin jaýap joq. Al quralaıdy kózge atqan Ybyraıym Súleımenov bolsa, ókinishke qaraı, Lenın ordenin de qolyna ustap, keýdesine taǵyp úl­ger­me­di. Ol 1943 jyly 15 qazanda Nevel qalasyn fashısterden azat etý jo­lyndaǵy shaıqasta asqan erlikpen qaza tapty.

Ybyraıym Otanyn, elin súıetin, adamdardy ultyna, násiline qarap ból­meı­tin, aýzyn ashsa, júregi kórinetin na­ǵyz aqkóńil batyrdyń ózi bolatyn.

– Joldas aǵa serjant (ol kezde áli starshına dárejesin almaǵan – K.S.) Ybyraıym Súleımenov! Siz qalaı mergen boldyńyz? – degen saýalǵa:

– Qalaı mergen boldyń deısiń be? Men soǵysty Máskeý túbinde bas­tadym. Sol jerde júrip fashıs­ter atyp óltirgen kolhozshylar men olar­dyń áıelderin, balalaryn kórdim. Kol­hoz­shylardyń úılerine kirip, jaǵ­daıyn suraǵanymda, olar ózderin gıt­lershil jendetterdiń qalaı azaptap, qorlaǵanyn jylap otyryp aıtyp berdi. Ár úıdiń qaıǵysy men qasiretin kórý maǵan ońaı tıgen joq. Sondyqtan ózimdi túk bolmaǵandaı, eshteńe kórmegendeı sezine almaımyn. О́ıtkeni Máskeý túbindegi kolhozshy áıeldiń eńiregende etegi tolǵan kóz jasy áli kúnge deıin sanamda jańǵyryp tur. Ony kórý maǵan óte aýyr boldy. Mine, sol kúnderi men ózime mergen bolýǵa, kolhozshy orys áıeliniń kegin qaı­tarýǵa ant berdim, – deıdi eken.

Kókeıimizdegi ókinishti oılardyń astynda qalyp, sónip bara jatqan úmit oty Muhtar Qul-Muhammedtiń «О́shpes erlik» maqalasynan keıin qaıtadan lap ete túskendeı boldy.

Al túıin – bireý. Ol – Ybyraıym Súleımenovteı saıypqyrannyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi eren erligi eskerilip, maıdan dalasynda ańyzǵa aınalǵan atyna saı dańqqa bólense degen oı.

Ybyraıym, Myrzabı,

Jaý qyrýǵa toımaǵan.

Kezengenge bop qyrǵı,

Kóringendi qoımaǵan.

Keńes etip sony ylǵı,

Kúndiz-túni oılanam.

Sol batyrlyq bolyp kúı,

О́leńimdi qozǵaǵan, –

dep jyrlaǵan Jambyl atamyzdyń arýaǵy men jolbarysy jebep, Qudaı qoldasyn!

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

«Jambyl oblysynyń memlekettik arhıvi» KMM dırektory,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy

TARAZ