Energetıkanyń jańa órkenderi

Bıylǵy jyl kompanııa úshin serpindi damýdyń satysy boldy, eýrazııalyq mańyzy bar básekege jaramdy elektr-energetıkalyq holdıngtiń ornyǵýy úshin berik negiz qalandy. Aldyn ala jasalǵan qorytyndy boıynsha kompanııanyń taza paıdasy 40 mlrd. teńge deńgeıinde kútilip otyr, ol 2012 jylǵy mólsherden eki ese artyq. «Samuryq-Energo» AQ qarjylyq nátıjeleri men óndiristik kórsetkishterdiń turaqty ósýi elektr energııasyn óndirý, bólý jáne satý, kómir óndirý boıynsha bytyrańqy memlekettik aktıvterdi biriktirýdiń tıimdiligin rastaıdy. Holdıng quramyna «VK REK» AQ, «Shyǵysenergotreıd» JShS kirdi. «Qazaqmys» tobynan ulttyq mańyzy bar stansa bolyp tabylatyn «Ekibastuz GRES-1» JShS 50% úlesin satyp alý týraly kelisim jasaldy.

Bıylǵy jyl kompanııa úshin serpindi damýdyń satysy boldy, eýrazııalyq mańyzy bar básekege jaramdy elektr-energetıkalyq holdıngtiń ornyǵýy úshin berik negiz qalandy. Aldyn ala jasalǵan qorytyndy boıynsha kompanııanyń taza paıdasy 40 mlrd. teńge deńgeıinde kútilip otyr, ol 2012 jylǵy mólsherden eki ese artyq. «Samuryq-Energo» AQ qarjylyq nátıjeleri men óndiristik kórsetkishterdiń turaqty ósýi elektr energııasyn óndirý, bólý jáne satý, kómir óndirý boıynsha bytyrańqy memlekettik aktıvterdi biriktirýdiń tıimdiligin rastaıdy. Holdıng quramyna «VK REK» AQ, «Shyǵysenergotreıd» JShS kirdi. «Qazaqmys» tobynan ulttyq mańyzy bar stansa bolyp tabylatyn «Ekibastuz GRES-1» JShS 50% úlesin satyp alý týraly kelisim jasaldy.

Jalpy alǵanda, 2013 jyl kompanııa úshin jemisti boldy. Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ tarapynan kórsetilgen qoldaý memleket basshylyǵy qoıǵan mindetterdi tıimdi sheshýge múmkindik berip otyr. Kompanııanyń aǵymdaǵy ınvestısııalyq qorjynynda 15 joba bar, olardy iske asyrý elektr qýatynyń tapshylyǵyn jabýǵa múmkindik beredi jáne aımaqtardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy úshin jańa múmkindikter týǵyzady. Olardyń ishindegi 4 joba Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda, al 6 joba – Indýstrııalandyrý kartasynyń aıasynda iske asyrylyp keledi.

Aıaqtalǵan jobalardyń qatarynda – qýaty 300 MVt. quraıtyn Moınaq GES-in paı­­­­da­lanýǵa qosý, qýaty 500 MVt. quraıtyn «Bolat Nurjanov atyndaǵy Ekibastuz GRES-1» JShS-daǵy 8-shi energoblokty qalpyna keltirý jobalary bar. Saladaǵy eń iri joba bolyp tabylatyn Balqash JES boıynsha jumys júrgizilýde, bul joba koreıalyq konsorsıým Samsung C&T jáne KEPCO birlese iske asyrylýda.

«Jasyl ekonomıkany» damytý boıynsha josparlarǵa sáıkes jańartylmaly energııa kózderi – orta jáne shaǵyn sý elektr stansalaryn, jel parkteri men kún elektr stansalaryn elektr teńgerimine tartý kompanııa úshin basym bolyp tabylady. Jalpyulttyq telekópir barysynda, 20 jeltoqsan kúni Almaty oblysynyń Qapshaǵaı qalasynda salynǵan alǵashqy ónerkásiptik kún elektr stansasynyń jumysy iske qosyldy. Bolashaqta onyń qýatyn 2 MVt.-dan 100 MVt.-qa deıin arttyrý josparlanǵan. 2014 jyly kompanııa Ereımentaý jel elektr stansasyn paıdalanýǵa berýdi kózdep otyr, ol Astana qalasynda ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin elektrmen qamtamasyz etetin negizgi nysanǵa aınalady. Bastapqy kezde onyń qýaty 45 MVt. quraıdy, keıinnen ol 300 MVt.-qa deıin jetkiziledi.

Endigi kezekte – bolashaqta qýaty 300 MVt.-qa deıin keńeıtiletin «Shelek dálizinde JES salý» jobasyn, «Kerbulaq GES-in salý», sonymen qatar, Shelek, Kóksý ózenderinde, Úlken Almaty arnasynda jalpy belgilengen qýaty 300 MVt. bolatyn shaǵyn elektr stansalaryn salý jobalary oryn alǵan.

«Samuryq-Energo» AQ enshiles jáne táýeldi kompanııalary tutynýshylar úshin qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartatyn birqatar jobalardy iske asyrdy. «Alataý Jaryq Kompanııasy» AQ Úkimet pen Almaty qalasy ákimdiginiń qoldaýymen megapolısti energııa­men qamtamasyz etý senimdiligin birneshe márte arttyratyn 220 kV energetıkalyq sheńberin qurýdy aıaqtady. Eki tizbektik VL 220 kV bar «Keńsaı» (Besaǵash) shaǵyn stansasyn iske qosý Almaty oblysynyń tarıhyndaǵy eń aýqymdy jobanyń aqyrǵy satysy boldy. Qala sheńberi «KEGOC» AQ 500 kV tirektik shaǵyn stansalardy jáne «AJK» AQ toraptyq shaǵyn stansalardy biriktirdi, ol Qazaqstannyń BEO-pen syzbalyq baılanystaryn nyǵaıtýǵa múmkindik berdi.

Almaty energııa torabyn damytý aıasynda Almaty TES-1 jáne TES-2, «AlES» AQ GES kaskadyn qaıta qalpyna keltirý jáne keńeıtý jobalary júzege asyrylýda, áýelik elektr taratý jelilerin kábilge aýystyrý josparlanǵan. Energııa tıimdiligin arttyrý jáne esepke alý júıelerin engizý boıynsha júrgizilgen is-sharalardyń arqasynda 2 jyl ishinde «AJK» AQ júıelerinde normalaǵannan artyq shyǵyndar bolǵan emes.

«Mańǵystaý REK» AQ jáne «VK REK» AQ kúshimen batys jáne shyǵys aımaqtarda júıelerdi, shaǵyn stansalardy jańartý bas­taldy.

Qorshaǵan ortany qorǵaý boıynsha eleýli nátıjege «Samuryq-Energo» AQ enshiles kásiporyndary – elimizdiń energetıkalyq júregi bolyp tabylatyn Ekibastuz GRES-1 jáne GRES-2 qol jetkizdi. 2009 jyldan 2013 jylǵa deıingi kezeń ishinde munda kúl shyǵarý júıeleri qaıta qalpyna keltirildi jáne stansanyń jumys isteıtin barlyq 8 blogynda elektr súzgileri ornatyldy. Zamanaýı tazartý júıeleri jylyna shamamen 150 myń tonnaǵa deıin, atmosferaǵa shyǵaryndylardy birneshe ese azaıtady, al ol Pavlodar oblysyndaǵy ekologııalyq ahýaldy jaqsartýǵa múmkindik beredi.

Aldyńǵy qatarly halyqaralyq qarjy ınstıtýttarymen seriktestik damý ústinde. Eýrazııalyq qaıta qurý jáne damý bankimen 9,150 mlrd. teńgege jasasqan nesıe kelisiminiń arqasynda «Shardara GES-in jańartý» jobasy boıynsha jumys júrgizilip jatyr.

2013 jyly «Samuryq-Energo» AQ Koreıa­­­nyń Tegý qalasynda ótken 22-shi Búkilálemdik energetıkalyq kongress WEC-2013 jumysyna qatysyp, ózin álemdik energetıka alyptaryna tanytty. Atalǵan kongrestiń mańyzdy nátıjesi – Búkilálemdik energetıkalyq keńestiń bas hatshysy Krıstof Fraımen qol qoıylǵan 2014 jyly Astana ekonomıkalyq forýmynyń aıasynda Álemdik energetıka jetekshileriniń sammıtin ótkizý týraly memorandým ekendigi aıan.

Kongreske qatysýshylarǵa usynylǵan «Álemdik energetıka ssenarııleri: 2050 jylǵa deıingi energetıkanyń bolashaǵyn qurý» atty baıandamada barlyq elderge «energetıkalyq trılemmanyń» (energetıkalyq qaýipsizdik, energetıkalyq teńdik jáne ekologııalyq tu­raq­tylyq) sheshý joldaryn izdeýge týra kele­tinine nazar aýdarylǵanyn aıta ketý oryndy.

Qoǵam búgingi kúni energııaǵa qoıatyn mańyzdy talaptar «Qazaqstan Strategııasy 2050»-de jahandyq energetıkalyq qaýipsizdik, tabıǵı resýrstardyń taýsylýy men úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa sekildi úndeýler túrinde aıqyndaldy.

Jahandyq úderisterdi otandyq otyn-energetıka kesheniniń aspektilerine keskindeıtin bolsaq, atalǵan úndeýler ǵylymı-tehnıkalyq jáne qoǵamdyq progress úshin qosymsha yntalandyrý bolyp tabylatynyn aıta ketý qajet. Sondyqtan búgingi kúni Qazaqstannyń elektr energetıka salasy úshin ınnovasııalyq quramy men tómen kómirtekti ekonomıkany qurastyrýdy qosa alǵandaǵy barlyq damý joldaryn durys baǵalaı bilý asa mańyzdy mindet bolyp otyr.

Zamanaýı energetıkanyń tehnıkalyq mindeti bolashaqtyń sapaly jańa sheshimderine kóshýdi bastaýǵa múmkindik beretin ekologııa­lyq taza tehnologııalardy keńinen qoldaný qajet dep belgilengen.

Qazaqstan energııa tutynýynyń qurylymy ortalyqtandyrylǵan ónerkásiptik keshen úshin oryndy bolatyn bazalyq óndirýdi talap etedi, sonyń nátıjesinen bizdiń jaǵdaıymyzda JEK-ti engizý úrdisi bir qalypty sıpat alýda.

Kómir generasııasynan JEK-ke tez qarqynmen ótý eleýli kúrdeli shyǵyndarǵa jáne energııamen qamtamasyz etýdiń tómen senimdiligine ákep soqtyrady. Balamaly energııa kózderin (jel, kún) barlyq jerde engizý energııany saqtaý tehnologııasyna qaraı oryn toltyrarlyq óndiristi qajet etedi.

Qazirgi tańda, ásirese, ónerkásiptik termo­ıadrolyq reaktorlardy qurý salasynda júrgizilip jatqan kelesi deńgeıdegi pers­pektıvaly jáne qaýipsiz tehnologııalardy ázirleýdiń bolashaǵy asa zor.

Damýdyń konservatıvtik joly ádettegi energııa kózderin balamaly kózderdiń: jel­­­diń, kúnniń, bıomassanyń, geotermaldyq ener­ge­tıkanyń, ıadrolyq energetıkanyń jańa nysan­­­­darynyń damýymen birge paıdalanýdy kóz­deıdi.

Osy atalǵan basymdyqtarǵa sáıkes aǵymdaǵy jyldyń aqpan aıynda kompanııanyń Dırektorlar keńesi uzaq merzimdi 2012-2022 jyldarǵa arnalǵan «Samuryq-Energo» AQ damý strategııasyn bekitti. Bul qujattyń basym baǵyttary – Qazaqstannyń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý, aksıonerlik kapıtaldyń qunyn arttyrý jáne áleýmettik jaýapkershilikten turady. Bolashaqta biz «Samuryq-Energo» AQ-ty eýrazııalyq mańyzy bar básekege jaramdy elektr-energetıkalyq holdıng retinde tanıtyn bolamyz.

Bul mártebe kompanııaǵa memleket múddesin aldyńǵy qatarly álemdik tájirıbeler arqyly, sonyń ishinde ulttyq mańyzy bar elektr stansalaryn, kómir kenishterin satyp alý jáne salý, áleýmettik jaýapkershiligi bar tarıfterdi belgileý, elektr energııasynyń memleketaralyq saýdasyn júrgizý kezinde qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

«Samuryq-Energo» AQ otyn túrleri boıyn­sha elektr energııany generasııalaý úshin jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» ótý jónindegi tujyrym­damasyna sáıkes ońtaıly teńgerimge qol jetki­zýdi kózdep otyr, osyǵan oraı óz energe­tıkalyq qorjynyn ártaraptandyrady. Osy faktorlardyń barlyǵyn eskere otyryp, kompanııa strategııasy 2022 jylǵa deıingi tehnologııalyq áleýettiń ınnovasııalyq damýyna baǵyttalǵan.

Atap aıtqanda, JEK úlesiniń arttyrylýy, qoldanystaǵy qýattardy jańartý jáne taza kómir tehnologııasynyń negizinde jańa qýattardy salý kózdelgen.

Basty nazar qorshaǵan ortaǵa tıgizetin jaǵymsyz áserdi tómendetý men tıimdiligin arttyrýǵa, ıaǵnı kúldiń, kúkirt oksıdi men azot shyǵaryndylaryn azaıtýǵa aýdarylmaq. Sonymen qatar, jylý stansalarynyń shaǵyn bóligi kómirqyshqyl gazyn ustap qalý jáne saqtaýmen elektr energııasyn óndirýge aýysady.

Osy maqsatpen «Samuryq-Energo» AQ AQSh Energetıka mınıstrliginiń janyndaǵy Ulttyq energetıkalyq tehnologııalar jónindegi zerthanamen (National Energy Technology Laboratory) yntymaqtastyq qatynastar qurdy, ol zerthana energetıkalyq jáne ekologııalyq ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalardy keńinen júzege asyrýymen áıgili. Bıylǵy jylǵy kúzde NETL ókilderiniń sapary barysynda Ekibastuz kenishterinde joǵary kúldi kómirdi jaǵý jónindegi perspektıvaly ázirlenimderdi qoldaný múmkindigi zerdelendi. Búgingi kúnniń ózinde-aq amerıkalyq tarap úlken jetistikterge qol jetkizdi, ol ishki aınalymdyq gazdandyrýy bar, kómirqyshqyl gazyn ustap qalatyn jáne saqtaıtyn óndiristik bý-gaz qondyrǵysyn Mıssısıpı shtatyndaǵy Kemper graftiginde iske qosty. 582 MVt. qýaty bar qondyrǵyny ornatýdan 65 paıyz SO2 ustalyp qalady da munaı óndirisin arttyrý maqsatynda munaı qabattaryna aıdalatyn bolady. Bul ázirlenim tehnologııalyq alǵa basý jáne kómir generasııasynyń damýynda jańa kezeńniń bas­tamasy ekendigi sózsiz.

Bul Qazaqstan energetıkasy úshin ozyq jáne ekologııalyq taza tehnologııalarǵa qol jetkizý múmkindigine jol ashady. Onyń mańyzy erekshe, sebebi «Samuryq-Energo» AQ ishki naryqtaǵy úlesine energetıkalyq kómirdi óndirý sektorynyń shamamen 40%-y tıesili. Boljamdar boıynsha 2022 jylǵa qaraı óndiris kólemi 44 mln. tonnadan 65,4 mln. tonnaǵa deıin jetedi. Jańadan satyp alynyp otyrǵan kómir kenishteriniń negizinde kompanııa kómirdi gazdandyrýdy, sıntetıkalyq suıyq jáne gaz tárizdes otyndy, gýmındik preparattardy jáne t.b. shyǵarýdy kózdeıtin kómir-hımııany damytýdy josparlap otyr.

Elektr energetıkasynyń negizgi damý úrdisteriniń biri – zııatkerlik energııa júıe­lerine kóshý ózekti mindet. Mundaı júıeniń ereksheligi – ıilgishtiginen, basqarýǵa ıkemdi­liginen avtomattandyrylýynan jáne adamı faktordyń azdyǵymen erekshelenedi. Ol jınaý (akkýmýlıatorlyq) stansalardyń bolýy men JEK-ke qıyndyqsyz kóshý múmkin­digimen, sonyń ishinde bıokombınırlengen elektr stansalaryn salý jolymen, mysaly, JEK + sý jınaý stansasynan turady.

2030 jylǵa qaraı «Samuryq-Energo» tutynýshylardy energııamen senimdi qamta­masyz etýge múmkindik beretin Qazaqstannyń zııatkerlik energııa júıesin qurýǵa nıettenip otyr.

Sondaı-aq, jańartylmaly qýat kózde­ri elimizdiń bolashaq otyn-energetıka ke­she­niniń neǵurlym syndarly jáne tıim­di nysanyna aınalady. Osy turǵydan alǵanda «Samuryq-Energo» AQ «Qazaqstan-2050» Strategııasynda qoıylǵan mindetterdi abyroımen júzege asyrý maqsatynda elektr energetıkasy salasynyń ornyqty damýyna jáne tıimdi ekonomıkany qurýǵa óz úlesin qosady.

Almasadam SÁTQALIEV,

«Samuryq-Energo» AQ

basqarma tóraǵasy.