Roza Úmbetqyzy JAMANOVA

Qazaq mádenıeti men óneri aýyr qazaǵa dýshar boldy.

2013 jyldyń 27 jeltoqsanynda 86 jasqa qaraǵan shaǵynda KSRO halyq ártisi, Kúlásh Baıseıitova atyn­daǵy QazKSR Memlekettik syılyǵynyń jáne «Tar­lan» táýelsiz syılyǵynyń laýreaty, kórnekti ope­ra ánshisi Roza Úmbetqyzy Jamanova dúnıeden ozdy.

Qazaq mádenıeti men óneri aýyr qazaǵa dýshar boldy.

2013 jyldyń 27 jeltoqsanynda 86 jasqa qaraǵan shaǵynda KSRO halyq ártisi, Kúlásh Baıseıitova atyn­daǵy QazKSR Memlekettik syılyǵynyń jáne «Tar­lan» táýelsiz syılyǵynyń laýreaty, kórnekti ope­ra ánshisi Roza Úmbetqyzy Jamanova dúnıeden ozdy.

Roza Jamanova memlekettik óner ınstıtýtynyń stýdenti bola júrip 1953 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq opera jáne balet teatrynyń sahnasynda opera ánshisi retinde óner kórsetti. Onyń ózindik daýysy, somdaǵan obrazdarynyń tereńdigi, joǵary ánshilik mádenıeti kórermender men baspasóz nazaryn aýdaryp, jas ánshiniń teatrdyń jetekshi solısteriniń biri bolýyna, Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ártisi (1957) jáne KSRO halyq ártisi (1959) qurmetti ataqtaryn alýyna jol ashty.

Roza Úmbetqyzy teatrdyń operalyq spektakl­derinde barlyq derlik basty áıel partııa­la­ryn: Djýzeppe Verdıdiń «Aıdasynda» Aıdany, «Bal-maskaradynda» Amelııany, «Travıatasynda» Vıolettany, «Don Karlo­synda» Elızavetany jáne «Trýbadýrynda» Leonorany, Djakomo Pýchchınıdiń «Toskasynda» Florııany, «Bogemasynda» Mımıdi, «Chıo-Chıo-sandaǵy» madam Batterflıaıdy, Sharl Fransýa Gýnonyń «Faýstynda» Margarıtany, Jıýl Massneniń «Manonynda» Ma­non­dy, Petr Chaıkovskııdiń «Iolantasynda» Iolantany jáne «Evgenıı Onegı­­ninde» Tatıanany oryndady. Ol Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń «Abaı», Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara», Evgenıı Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek» pen «Er Tarǵyn», Sydyq Muhamedjanovtyń «Aısulý», Erkeǵalı Rahma­dıev­tiń «Qamar sulý» men «Alpamys», Quddys Qojamııarovtyń «Nazýgým», Ǵazıza Jubanovanyń «Jıyrma segiz» ben «Eńlik-Kebek» sııaqty 20-dan astam qazaq­standyq kompozıtorlardyń operalarynda basty partııalardy sheberlikpen shyrqa­dy.

Roza Jamanova shetelderde gastroldik saparlarda bolyp, konsert ánshisi retinde kópshilik yqylasyna bólendi.

Qurmanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservato­rııa­­synyń professory Roza Úmbetqyzy jas oryndaýshylardy daıarlaýǵa, oqý-ádistemelik ádebıetterin jasaýǵa súbeli úles qosty. Ol 20 jyldaı Qazaq teatr qoǵamyna basshylyq etti jáne halyqaralyq teatr ınstıtýtynyń vıse-prezıdenti qyzmetin oıdaǵydaı atqardy.

Roza Jamanova Lenın, Eńbek Qyzyl Tý, Halyqtar dostyǵy, «Parasat» ordenderimen marapattalǵan. KSRO jáne Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy. Táýelsizdik jyldary oǵan jyl saıyn shyǵarmashylyq zııaly qaýymǵa arnalǵan prezıdenttik stıpendııa taǵaıyndaldy.

Qazaqstan opera óneriniń maqtanyshy, óz eliniń laıyqty qyzy, kórnekti mádenıet qaıratkeri halyqtyń jadynda árdaıym saqtalady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi,

Qazaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵy,

Qazaqstan kompozıtorlary odaǵy,

Mýzyka qaıratkerleri odaǵy.

О́NERI HALQYMEN BIRGE JASAIDY

Qazaq ónerine tótennen kelip jatqan sońǵy aýyr soqqylar qabyrǵamyzdy qaıystyryp, janymyzdy kúızeltýde. Qarasha aıynda ǵana Erekeńdi – ardaqty Ermek Serkebaevty jerlep edik. Osy óner tarlanynyń qyrqyn ótkize sala, mine, aıaýly qurbym Roza Jamanovanyń sýyq habaryn estip otyrmyn. Ultymyzdyń mádenıet salasy úshin aýyr shyǵyn, halqymyz úshin qıyn qaıǵy. Jaqsylyq tiler Jańa jyldyń aldynda osyndaı aımańdaı óner ıelerin joǵaltýymyz, álbette, úlken ókinish.

Biz konservatorııada birge oqydyq. Stýdent kezimizden ánshilik jolynda qol ustasyp birge júrdik. Teatrda birge jumys istedik. Roza qurbym óner jolynda baqytty boldy. Teatrdyń bosaǵasyn berik ustap turǵan ustynyndaı edi desem, qatelespeımin. Ermek ekeýmiz kóbine gastrolderge ketkende negizgi partııalardy túgeldeı Roza oryndap, búkil aýyrtpalyq júgin ózi kóterýshi edi. Sonda qyńq etpeıtin, eshbir renish bildirmeıtin. Qazirgi kezde operada jas­tar kóp qoı. Bizdiń kezimizde sanaýly, ekeý-úsheý ǵana edik.

Rozanyń jansebildigi ǵoı, teatrdan basqany bilmeıtin. Án ónerin órkendetý úshin kóp qoǵamdyq jumystardy da moıymaı moınyna alatyn. Depýtat ta boldy. Biraz jyldar Teatr qoǵamyn basqardy. Konservatorııada ustazdyq ta etti. Bar ǵumyryn operaǵa arnaǵan qazaqtyń bir ánshisi bolsa, sol Roza Úmbetqyzy. Birinshi oınaǵan operasy Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sarasy» bolatyn. «Chıo-Chıo-sandaǵy» madam Batterflıaı, ózimizdiń «Abaıdaǵy» Ajar. Qatysqan spektaklderi kóp. 50 shaqty bolyp qalar. Ásirese, kúrdeli partııalardyń bárin Roza aıtatyn. «Evgenıı Onegındegi» Tatıana, t.t. Onyń daýsyn soprano deımiz. Mundaı daýys bireý-aq bolatyn. Menińshe, ol kúıip ketti, kúıeýi kóp jyldan beri tósek tartyp aýyryp jatyr ǵoı. Júregi názik, meıirimdi adam osyǵan qatty qaıǵyrýshy edi. Baqytsyz ómir súre almaımyn dep otyratyn. Endi Baqyttyń aldynda, mine, aıaq astynan ózi ketip qaldy.

О́mir qandaı qysqa deseńshi. Qandaı qyzyq dáýrender ótti basymyzdan. Abyroıǵa da keneldik. Mártebe-marapattardy qatar ıelendik. Baqytty shaqtardy bastan keshtik. Máskeýge de talaı birge bardyq. Konkýrstarda birge tórelik ettik. Ana jyly Venesııaǵa birge baryp saırandap qaıtyp edik. Sonyń bári kózdi ashyp-jumǵansha ótti de ketti. Bir ǵana dátke qýat, Roza Jamanova sııaqty darynnyń ózi ólse de, óneri halqymen birge jasaıdy. Topyraǵy torqa bolyp, nury peıishte shalqysyn.

Bıbigúl TО́LEGENOVA,

KSRO halyq ártisi.

OPERANYŃ RAÝShAN GÚLI ÚZILDI

О́ner kóginen ómirińe óshpes­teı sáýle quıyp, izgiligi men iltıpatyn aıamaǵan, óziń erekshe qadir tutatyn áziz bir jandy sum ajal arańnan aıaýsyz julyp áketkende, júregińniń túbindegi eń aıaýly gúlińdi yzǵar­ly daýyl túbinen qopara sýyryp alǵandaı alaı-dúleı kúı keshesiń.

Opera ordasynyń asqaraly shyńy – Ermek Serkebaev aǵa­myzdy joqtaǵan kóńildegi dala­nyń muńly sazy áli tolyq aıaq­talmaı jatyp, sol qaıǵynyń sońynan jany jaısań Roza apamyz­­­­­­dyń qazasyn estý kim-kimge de tym aýyr soǵar habar edi. Osydan bir aı buryn aýrýhanada syrqat­tanyp jat­qanda ulaǵatty ustazdyń kóńi­lin suraı baryp, ekeýara­ emen-jarqyn áńgime-dúken qurǵanbyz. Júzinen syr­qat­tyń qylaýdaı belgisin kór­set­peı, aqjarqyn qalpynda qala bergen jannyń aýrýynan aıyǵyp ketýine esh shúbá keltirmeı rııasyz qýanyp, ustaz meıiri­mine molynan malynyp qaıtqan jaıym bar edi. Jaratqannyń ólshep bergen ǵumyryna eshkimniń qarsy turar qaıraty joq. Qaıtemiz, qabyrǵamyz qaqyraı sógilip, qalyń eli joqtaǵan qazaly únge qosyla tolqyp egilermiz. Sońynda qalǵan ǵajaıyp kórkem beınelerin qaz-qatar tizip, qadaý-qadaý murasynyń muratqa aınalaryn aǵyl-tegil kúńirengen kúpti kóńilge medet etip, jubanarmyz. Qazaq ulttyq opera óneriniń asqaraly asýyna aıshýaq iz bolyp qosylǵan tolaıym eńbeginiń keıingi urpaqqa taýsylmas azyqqa aınalaryn, tarıhta aty máńgi saqtalyp qala bermegin dátke qýat etermiz. О́nerdiń balaýsa topyraǵyna ózi shan­shyǵan kókórim shybyqtar qanatyn jaıyp, áli-aq alyp báıterekteı saıa­ly, salıqaly sańlaqtarǵa qosylady dep úmittene­miz. Olardyń arasynda aldy qazirdiń ózinde elimizge belgili, sahnalyq qoltańbasy qalyptas­qan Bala­pan Jubaeva, Inna Tarasova, Dına Dútma­ǵan­­betova, Rýzııa Ramazanova sııaqty shákirtteri bar.

Abaı atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq opera jáne balet teatrynda Roza Úmbet­qyzymen birge óner kórsete júrip, men ol kisiden kóp nárse úırendim. Konser­vatorııada Beken Jylys­baev­tyń klasyn bitirip, ánshilik daýystyń qyr-syryn meńgersem, al teatrdaǵy kásibı ónerdiń qatparlaryna tereń batyryp, túbinen injý-marjan tergizgen, sahna árti­si­nen talap etiletin barlyq she­berlikti sanama toqytqan alǵashqy ustazym osy kisi. «Er Tarǵyn» operasynda ol Aqjúnisti, al men Dananyń rólin somdadym. Tanymal tulǵalarǵa syrttaı tabyný bir basqa da, óner juldyzymen qatar oınaýdyń baqyty óz aldyna bólek sezimge bóleıtin shyń. Sondaǵy Aqjúnistiń beınesin somdaýdaǵy erekshe eńbekqorlyǵy meni qatty tamsandyrdy. Jaratylysynda jany óte názik, jumsaq bolyp­ kórinetin adamnyń sol bol­mys­qa múlde qaıshy, batyl da qaısar keıipkerdi dál bere bilý talanty súısintti. Rólge, ózińe berilgen beıneniń ústinen ońa­sha­da qalaı jumys isteý kerek­tigin alǵash men Roza apaıdan úırendim desem, qate aıtpaımyn. Roza Jamanova somdaǵan madam Batterflıaı («Chıo-Chıo-san»), Jibek pen Aqjúnis («Qyz Jibek», «Er Tarǵyn»), Sara («Bir­­jan-Sara»), Ajar («Abaı»), Tatıa­na men Iolanta («Evgenıı One­gın», «Iolanta»), Amelııa («Bal-maska­rad») qashanda shoqtyǵy bıik bolyp qalatyn máńgilik beıneler. Onyń kúmis qońyraýdaı qulaqqa jaǵym­dy estiletin lırıko-dramalyq sopra­na daýysy joǵa­ry vokaldyq máde­nıettiń umy­tylmas saryny retinde sana­­myzda udaıy jańǵyryp tura beretini taǵy aıan.

Osy bir aıaýly ustazben qosh­tasar sátte bárimizdiń kóńi­limiz qandaılyq aýyr kúı keshse, únemi ishi-baýyryma kirip, aǵy­­nan jaryla sóıleıtin ustaz­ben endi shurqyrasa tabysa al­maı­tynym meniń de janym­dy son­shalyq qaıǵyrtady. Ony­men birge qazaq ulttyq opera óneri­niń tutas bir jarqyn dáýiri tóbe­mizden kóship bara jatqan­daı qınaıdy. О́nerdiń úlbi­regen názik bir gúli jeltoq­san­nyń jeli­men úzilip kete bardy. Qosh bol, ulaǵatty ustaz!

Nurjamal ÚSENBAEVA,

Qazaqstannyń halyq ártisi.

ÚLKEN JÚREKTI ÁNShI EDI

Roza Úmbetqyzynyń qazaqtyń klassıkalyq opera ónerin­­­degi bolmysy bólek, orny erekshe edi. Bizdiń uly ánshilerimiz Kúlásh Baıseıitova, Shabal Beısekova syndy asyl apalarymyzdan keıingi tolqynnyń top jarǵany osy kisi. Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda halqymyzdyń klassıkalyq ánderin, eýropalyq jáne orys operalaryndaǵy soprano daýysty partııalardy oryndaýda eń aldyńǵy shepten kóringen uly ánshimiz dep te batyl aıta alamyn. Roza Úmbetqyzy teatrda qyryq jyl boıy úzdiksiz eńbek etti. Qazaq ánshileriniń ishinde búkil álemge bıik deńgeıimen tanylǵan, ánshilik ónerdiń shyńyna shyqqan talant ıesi edi.

Roza apaı otyz jyl boıy Qurman­ǵazy atyndaǵy konserva­­­torııa­nyń professory bolyp ustazdyq etip, jastarǵa dáris bergen kezinde tyǵyz baılanysta, bir shańyraqta jumys istedik. Minezge baı, baısaldy da meıirimdi, aqyldy kisi bolatyn. Júregi taza, týǵan eli men halqyn súıetin abzal jan edi. Men ol kezde konservato­­­­­rııada fakýltet dekany, odan keıingi jyldary kafedra meńgerýshisi edim. Osy jyldarda otyz shaqty daryndy shákirtterdi baý­lyp tárbıelegenine kýámin. Olardyń ishinde Dına Dútmaǵanbetova, Balapan Jubaevalar Glınka atyndaǵy konkýrs laýreattary atandy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri degen márte­beli ataq aldy. Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry­nyń tanymal solısterine aınaldy. Osynyń bárinde Roza Úmbetqyzynyń kópten-kóp ustazdyq úlesi bar ekeni sózsiz.

Roza apaı birqatar halyqaralyq án konkýrstarynyń jıýrı múshesi, Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy ánshiler konkýrsynyń tóraıymy boldy. Opera ónerindegi mundaı úlken tulǵanyń orny árkez oısyrap turary anyq. Biraq qazaq halqy turǵanda qazaq óneriniń baǵyna týyp mereıin asyrǵan Roza Úmbetqyzy apaıymyzdyń esimi eshqashan umytylmaq emes. Kon­­­ser­­vatorııa men opera teatrynyń altyn kitabynda, jarqyn shejiresinde osynaý uly darynnyń somdaǵan rólderi, aıtqan partııalary árqashan bizdiń jas ánshilerimizge úlgi bola bermek.

Shahmardan ÁBILOV,

Qazaqstannyń halyq ártisi,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

 

ORNY OISYRAP QALDY

HH ǵasyrdaǵy qazaq opera óneriniń kórnekti ókili, KSRO halyq ártisi, professor, bir tulǵasyna ánshi men aktrısa obrazyn syıdyrǵan Roza Jamanova boıyndaǵy qaıtalanbas tereńdigimen, sezimtaldyǵymen, maqsatty moıyndatýǵa degen talpynysymen daralanyp turýshy edi. Onyń qazaq án ónerindegi orny bólek.

Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memleket­­­tik konservatorııasynyń túlegi Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııa­lyq opera jáne balet teatrynyń sahna­synda Batys Eýropanyń jáne orys­tyń klassıkalyq operalarynyń shyǵarmala­ryndaǵy áıel partııalaryn, atap aıtqanda, Aıdany («Aıda»), Dj.Verdıdiń Vıoletta­syn («Travıata»), J.Massneniń Manonyn («Manon»), P.Chaıkovskııdiń Tatıana­syn («Evgenıı Onegın») jáne t.b. oryndady. Biraq, onyń eń súıikti keıipkeri – Dj.Pýchchınıdiń «Chıo-Chıo-san» operasyn­daǵy madam Batterflıaı bolǵanyn aıtýy­myz kerek. Bul beıneni somdaýda ártis talanty­nyń jan-jaqtylyǵy men vokaldyq máde­nıetiniń joǵary deńgeıi jarqyraı kórinedi.

Roza Jamanovanyń repertýarynda 20-dan astam Qazaqstan kompozıtorlary operalaryndaǵy jetekshi partııalar da boldy. Ol Q.Qojamııarovtyń «Nazýgým» shyǵarmasyndaǵy Nazýgým partııasynyń birinshi oryndaýshysy. Sondaı-aq, ataqty ánshi E.Rahmadıevtiń «Qamar sulýyndaǵy» Qamar sulý, Jibek pen Aqjúnistiń (E.Brý­sılovskııdiń «Qyz Jibek» jáne «Er Tar­ǵyn»), Ajardyń (A.Jubanov pen L.Ha­mı­­­dıdiń «Abaıy»), Saranyń (M.Tóle­baev­­tyń «Birjan men Sarasy»), Eńliktiń (Ǵ.Juba­novanyń «Eńlik-Kebegi») jáne t.b. jarqyn da qaıtalanbas beınelerin somdady.

R.Jamanova teatrdaǵy eńbegin Qurman­ǵa­­­­­zy atyndaǵy Qazaq ulttyq kon­ser­­­­­­­va­torııa­­sy qabyrǵasyndaǵy pedagogıka­­lyq qyz­metke ushtastyrdy. Odan tálim alǵan 40-tan astam shákirtteri qazirgi ýaqytta, Reseı, Gre­kııa, Qytaı, Mońǵolııa, Qazaqstanda tabys­ty eńbek etip júr. 20-dan astam shákirtteri halyqaralyq jáne respýblıka­lyq baıqaýlardyń júldegerleri men laýreattary. Roza Úmbetqyzy 2003 jyldan osy ýaqytqa deıin Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynda vokal kafedrasynyń keńesshisi bolyp keldi.

Roza Úmbetqyzynan aıyrylǵan qazaq opera óneri jetimsirep qaldy. Bul elimiz úshin de aýyr qaıǵy.

Jánııa ÁÝBÁKIROVA,

Qazaqtyń Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq

konservatorııasynyń rektory.