Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jylǵy 24 qarashadaǵy «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııany qurý týraly» Jarlyǵyna sáıkes, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty tarıhı ádildikti qalpyna keltirý, barlyqsanattaǵy qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jumystaryn júrgizý baǵytynda elimizde aýqymdy jumys bastalǵany jáne atalǵan iske ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleriniń jumyldyrylǵandyǵy barshamyzǵa aıan.
Qýǵyn-súrgin, deportasııa jáne keńestik respýblıkalardaǵy azamattardy Qazaqstan aýmaǵyna eriksiz kóshirý, qýdalaý qanshama jazyqsyz jandardyń taǵdyryn talqan etti. Olardyń ishinde analar men balalar da kóp boldy.
Bul ómirde ana degen sózden asqan qasıetti, qasterli sóz joq shyǵar. Ana ultqa bólinbeıdi. Ana beınesin qadirleý, oǵan taǵzym etý – ár adamnyń, ár azamattyń mindeti.
Men depýtat ári kóp balaly ana retinde sol náýbet zamanda qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan áıelderdiń muńy men zaryn júregimnen ótkize túsinemin. Sondyqtan sol jazyqsyz jandarǵa qatysty tarıhı ádildikti qalpyna keltirýge atsalysýdy ózimniń azamattyq boryshym dep sanaımyn.
Sol zamandaǵy eń qasiretti jaıt – totalıtarlyq júıeniń áıelderge arnalǵan lagerler salyp, oǵan memlekettik qyzmetkerlerdiń áıelderi men qyzdaryn toǵytqany. Biz burynǵy Aqmoladaǵy «halyq jaýy» atanǵandardyń áıelderine arnalǵan lagerdiń tarıhyn jaqsy bilemiz. Alaıda odan basqa Atyraý oblysyndaǵy Maqat kentindegi basym bóligi lıtvalyq áıelderge arnalǵan lager týraly materıaldar 80-jyldan astam ýaqyt boıy qoǵam úshin jabyq kúıinde saqtalyp keldi. Myńdaǵan grek áıeli Qaraǵandy oblysyndaǵy Osakarovka eldi mekenindegi jáne Túrkistan oblysy Kentaý qalasyndaǵy lagerlerge qamalǵan. Al eriksiz múlikti tárkileý men ujymdastyrýǵa qarsy shyqqan azamattardyń, olardyń ishinde sol zamandaǵy qazaq baılarynyń jubaılary men qyzdaryn aparyp qamaǵan, kóptegen ózge de áıel lagerleri bolǵany tarıhymyzdyń aqtandaq kezeńin aıshyqtaı túsedi. Myńdaǵan áıel osyndaı oryndarǵa ornalastyrylyp, kómir shahtalarynda, munaı kenderinde, temir jol qurylystarynda asa aýyr jumys isteýge májbúr bolǵan.
Taǵdyr tálkegimen týǵan jerinen qýylyp, qazaq jerine tap bolǵan áıelder túrli ult ókilderi edi. Olar: qarashaı-balqar, ázerbaıjan, grýzın, armıan, ahysqa túrikteri, qyrym tatarlary, orys, ýkraın, koreı, nemis, cheshen-ıngýsh, eston, latysh, polıak, evreı, ıspan, fransýz, ıran jáne basqa ulttar. Kóptegen ózge ult áıeli qazaq jerinde jan tapsyryp, súıegi týǵan eline jetpedi.
Táýelsiz Qazaqstanymyzdyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylǵan kúni – 1 naýryzdy «Barlyq ult pen ulystardyń ózara jáne ózge ulttarǵa meıirim tanytyp, baýyryndaı qarsy alǵan qazaq halqyna Alǵys aıtý kúni» retinde belgilegeni málim. Osyǵan oraı, Alǵys aıtý kúni qarsańynda kelesideı usynystarym bar:
Birinshi, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2020 jylǵy 24 qarashadaǵy Jarlyǵyn iske asyrý sheńberinde qýǵyn-súrginge ushyraǵan jáne jer aýdarylǵan áıelderdi tolyq quqyqtyq jáne saıası ońaltý jónindegi is-sharalardyń keshendi baǵdarlamasyn jasap, qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan áıelderdiń tolyq tizimin daıyndaý boıynsha jumystardy jedeldetip, Úkimetke tıisti normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirleý boıynsha usynystar engizý qajet.
Ekinshi, zertteýshilerdiń quqyq qorǵaý organdarynyń arnaıy arhıviniń qorlaryna kedergisiz qol jetkizýin jáne arhıvtik materıaldar men arnaıy qor derekteri negizinde ǵalymdardyń ǵylymı negizdelgen zertteýshilik jumystaryn júrgizýi úshin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi memlekettik granttar bólý máselesin qarastyrýy qajet.
Úshinshi, belgisiz qabirler men zırattarǵa jerlengen repressııa qurbandarynyń esimderin belgilep, eskertkish belgilerdi qoıý qajet.
Tórtinshi, osy taqyrypta baspa materıaldaryn, derekti fılmderdi, beınematerıaldar men kitaptardy basyp shyǵarýdy uıymdastyrý qajet.
Álııa ÁBSEMETOVA,
Májilis depýtaty, Nur Otan partııasy fraksııasynyń múshesi