BILIM EKONOMIKASY

KOREI KEREMETINIŃ BIR SYRY OSYNDA JATYR Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Koreıa Respýblıkasyna sapary eki eldiń baılanysyn strategııalyq deńgeıge kóterip, Qazaqstanǵa ınvestısııa arnasynyń óse túsýine jol ashty. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Koreıa Respýblıkasyna memlekettik sa­pa­rynyń aıasynda ekijaqty mańyzdy qu­jattarǵa qol qoıylǵanyn keshegi nómirge joldaǵan maqalamyzda jazǵanbyz. Sol qujattardyń biri ­­­­­­– Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Indýstrııa jáne jańa teh­no­logııalar mınıstrligi men Koreıanyń Bilim ekonomıkasy mınıstrligi ara­syn­daǵy ózara túsinistik pen yntymaqtastyq jaıyndaǵy memorandýmǵa Qazaqstan jaǵynan Premer-Mınıstrdiń oryn­ba­sa­ry – Indýstrııa jáne jańa tehno­lo­gııalar mınıstri Áset Isekeshev, Koreıa jaǵynan Bilim ekonomıkasy mınıstri Choı Kıan Hva qol qoıǵan tusta bul elde­gi mınıstrliktiń ózgesheleý atyna eriksiz nazar aýdarǵanbyz. Bilim ekonomıkasy mınıstrligi... Osy sóz tirkesin estigenimizde jaqynda qo­lymyzǵa tıgen Andreı Lankovtyń “Byt koreısem...” degen kitaby oıǵa oral­ǵan. “Koreıler qazirshe bizdiń qoly­myzdan kelmeı turǵan nárseni jasaı aldy. О́mirimizge “Daewoo”, “Samsung”, “LG”, “Nyundai” degen sózder baıqatpaı enip barady... Ońtústik Koreıa bizdiń óz ortamyzda bizdiń ózimizge baıqalmaı-aq ómir súrip jatyr. 25 jyldyń ishinde qaıyr­shylyqtan qazirgi órkendegen ómir­ge sekirip ótip, erlik jasaǵan eldiń turǵyndary týraly tipti mardymsyz bilemiz. “Koreı ekonomıkalyq keremeti” týraly durystap estip-bilgen kim bar bizde? Bul keremettiń basty qupııasy ko­reılerdiń ózi bolsa, olar qandaı adamdar sonda?” – kitap annotasııasynda osylaı jazylypty. Rasynda da, koreıler keremetiniń kóp syrynyń biri osy bilim ekonomıkasynda jatyr. Bilim ekonomıkasynyń bastaý-bula­ǵy, árıne, bilimniń ózi, ǵylymnyń kózi. Sondyqtan da Nursultan Nazarbaev táýel­sizdiktiń tańsári shaǵynan beri bi­lim­niń bolashaǵyn ultymyzdyń bolasha­ǵy dep sanap, osy salaǵa erekshe qam­qor­lyq jasap keledi, jurtqa jalaqy jet­ki­zýdiń ózi túıindi máselege aınalǵan ana bir aýyr jyldardyń ózinde “Bolashaq” baǵdarlamasyn jasatyp, jastarymyzdy shet elderde oqytýdy qolǵa alǵan bola­tyn. Sondyqtan da Prezıdent jańa teh­no­logııalardyń nebir keremetimen adam­zattyń aýzyn ashqyzýmen kele jatqan Koreıadaı elge kelip turyp, osyndaǵy jo­ǵa­ry oqý oryndarynyń jaı-kúıimen jaqynyraq tanyspaı ketýdi orynsyz dep sanapty. Bizdiń Elbasymyzdyń jańalyqqa qushtarlyǵyn, jastarǵa qam­qor­lyǵyn baǵalaǵan koreılikter de Nur­sultan Nazarbaevqa ózderiniń iltıpatyn bildirýdi oryndy kóripti. Sapar baǵ­darlamasy taǵy bir kúnge uzartylǵanyn biz keshe tańerteń elge qaıtýǵa jınalyp jatqanda bir-aq estidik. Keshegi nómirge joldanǵan maqalany “Eń mańyzdysy – Qazaqstan Prezıdenti ekijaqty kelis­sóz­der bizdiń memleketterimizdiń qarym-qa­ty­nastaryn jańa deńgeıge – stra­te­gııa­lyq áriptestik deńgeıine shyǵaryp ber­ge­nin qadap aıtty. Tańǵy shyq elindegi eki kúndik sapardyń basty qorytyndysy da mine osy”, dep tııanaqtap júrgenimiz de sondyqtan bolatyn. Sonymen, bul sapar biz jazǵandaı eki kúndik emes, úsh kúndik sapar bolyp shyqty. Nursultan Nazarbaevtyń Koreıa Res­pýblıkasyna memlekettik saparynyń úshinshi kúnindegi alǵashqy is-shara keshe tań­erteń Koreı ýnıversıtetiniń ujymy­men kezdesý boldy. Kezdesýdiń basynda ýnıversıtettiń ǵylymı keńesi Nursultan Nazarbaevqa Qurmetti ǵylym doktory ataǵyn berý jóninde biraýyzdan sheshim qabyldanǵany jarııa etilip, rektor hat­ta­maǵa sáıkes doktor mantııasyn Elba­sy­myzǵa kıgizdi, ýnıversıtettiń altyn tós­belgisin taqty. Quttyqtaý sózin: “Ke­she­gi keshki dastarqan kezinde biz Pre­zı­dentimiz Lı Mıon Baktyń nemereli bol­ǵanyn estidik. Nursultan Nazarbaev bizge jaqsylyq alyp kelip otyr”, dep bas­ta­ǵan ýnıversıtet rektory Qazaqstan bas­shy­synyń el ekonomıkasyn álemdik daǵ­da­rys jaǵdaıynda da damyta bilgen ba­ǵaly tájirıbesin san qyrynan qaras­ty­ryp, joǵary baǵalady, munyń ózi Nazar­baevtyń el basqarýdy ǵylymı negizde júrgize biletindiginiń arqasy degen oı aı­tyldy. Qazaqstanda ishki jalpy ónim buryn jylyna 9-10 paıyzǵa artyp otyr­ǵany, osynyń arqasynda el baı­ly­ǵy tórt ese óskeni aıryqsha ataldy. “Ke­zin­de qazaqtar bizdiń koreılerdi ózderi ashqursaq júrse de jarty nanyn bólisip qarsy alǵan, endi biz sol jaqsylyqty qaı­tarýymyz kerek”, dedi rektor. Nur­sultan Ábishuly óziniń jaýap sózinde Koreı ýnıversıtetiniń Qurmetti ǵylym doktory ataǵy berilgeni úshin razylyq bildire kelip, Tańǵy shyq eliniń álemdik saıasat pen ekonomıkada alǵy shepke shyǵýynda osy ýnıversıtet túlekteriniń úlken úlesi bar ekenine erekshe ekpin túsire sóıledi. “Prezıdent Lı Mıon Bak­pen keshegi kelissózimiz eki eldiń ara­syn­daǵy yntymaqtastyqtyń uzaq merzimdik sıpatyn taǵy da tııanaqtaı tústi. Biz al­da­ǵy kezde ekijaqty ekonomıkalyq yn­tymaqtastyqta negizgi nazardy ǵylymdy qajet etetin jáne ınnovasııalyq jo­balardy júzege asyrýǵa aýystyrmaqpyz. Bul iste Qazaqstan men Ońtústik Koreıa­daǵy ýnıversıtetter men basqa da joǵa­ry oqý oryndarynyń, zertteý ınstıtýt­tary men ortalyqtarynyń ózara tyǵyz is-áreket etýi óte mańyzdy”, degen Nur­sul­tan Ábishuly koreılik ǵylymı qo­ǵamdastyqtyń nazaryn Astanadaǵy jańa ýnıversıtetpen yntymaqtasa jumys isteý múmkindigi ashylyp otyrǵanyna aýdardy. Elbasymyz bul ýnıversıtette álemniń kóptegen elderinen mamandar dáris oqıtynyn eskertip, olardyń ara­synan koreı professorlaryn da kórgisi keletinin aıtyp ótti. “Biz Qazaqstanda ekonomıkamyz ben búkil qoǵamymyzdyń teh­nologııalyq jańǵyrtylýynyń ne­gi­zin­de qýatty serpiliske daıyndalyp ja­tyrmyz”, dep málimdedi keshe koreı jerinde Nursultan Nazarbaev. Solaı dedi de kez kelgen serpilis – meıli ol saıa­satta bolsyn, meıli ol bızneste bol­syn – jańa kadrlardy, adam áleýetine eleýli ınvestısııa salýdy qajet etetinin, al bul úshin mamandardy birlese daı­yn­daý men almasý kerek ekenin aıtty. Bú­ginde Ońtústik Koreıanyń joǵary oqý oryndarynda qazaqstandyq 100 stýdent oqyp júr eken. Bylaısha qaraǵanda az da emes sııaqty. Alaıda, Prezıdent “Bo­lashaq” baǵdarlamasynyń aıasynda Ko­reıada oqytylatyn jastardyń qataryn qalyńdata túsetinin eske saldy. Oryndy. Bul elden úırenetin nárse kóp. Koreıanyń joǵary bilim júıesinde qyzǵylyqty jaılar jetkilikti. Mysaly, qysqy demalys úsh aılyq, jazǵy dem­alys eki aılyq eken. Ony az deseńiz, mun­daǵy stýdentterdiń aptasyna bes kún oqıtynyn qosyńyz. Ony da az deseńiz, búkil Shyǵys elderindegi ádet boıynsha munda da túrlishe festıvaldarǵa, sport jarystaryna, “mádenı joryqtarǵa” ta­laı ýaqyt bólinetinin taǵy aıtaıyq. Son­da koreı stýdentiniń jylyna sabaq­qa qaraıtyn kezi 150 kúnnen aspaı qa­la­dy. Tegi, sol kúnderdiń ózinde jas­tar­dyń terin syǵyp alatyn bolsa kerek. О́ıt­keni, bul elde naǵyz bilim kýlti qa­lyptasqan. “Koreıada bilim marafonynan bir shyǵyp qalǵan adam qatarǵa qaıta qo­syla almaıdy. Munda adamnyń taǵdyry 12-16 jasynda anyqtalady. Mektepte júrdim-bardym oqyǵan berekesiz ba­la­nyń mınıstr nemese professor bolý tur­maq, dáýletti kásipker bolýy da múm­kin emes”, dep jazady Andreı Lankov. Mundaǵy ýnıversıtetter japondyq úl­gimen qalyptasqan. Al japon ýnı­ver­sı­tetteri kezinde Reseı ýnıversıtetterimen bir úlgide qalyptasqan. Nege deısiz ǵoı? Negesi sol, orystarǵa da, japondarǵa da áýelde nemister sabaq bergen. Orystar o basta Reseı ýnıversıtetterinde dáris­ter tek nemis tilinde oqytylǵanyn onsha kóp aıta qoımaıdy. Sonyń namys qy­la­tyn dáneńesi joq. Kúni erteń ashyl­ǵaly jatqan Nazarbaev ýnıversıtetinde de dárister aǵylshynsha júrmekshi. Júr­sin. “Til – qural” degen Ahmet Baı­tur­synov.Sol quralmen qandaı maqsatqa jetý basqa másele. Ýnıversıtet ujymymen kezdesýden keıin Prezıdent baǵdarlamada kózdel­me­gen bir is-sharaǵa bastamashy boldy. Seýlden 250 shaqyrymdaı jerdegi Tech­jon qalasyna poıyzben attanyp ketti. Saǵatyna 300 shaqyrym jyldamdyqpen júıtkıtin koreı poıyzyna otyryp, bas-aıaǵy 3 saǵattyń ishinde ary-beri 500 shaqyrymdaı jer júrip qaıtty. Sondaǵy akademııalyq qalashyqqa baryp, irgeli ǵylymnyń qalaı jolǵa qoıylǵanyn kórdi. Techjonda úsh ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynda bolǵan Elbasymyz ıadrolyq ener­getıka baǵdarlamasynyń júzege asy­rylý barysymen tanysty, jel ener­gııasyn paıdalaný múmkindigin de shama­lap qaıtty. Nursultan Nazarbaevtyń “Izvestııa” gazetinde jarııalanǵan “Asa aýqymdy álem jáne ıadrolyq qaýip­sizdik” atty maqalasynda bizdiń elimizdiń beıbit atomdy paıdalanýǵa kirisetini aı­tylǵan, bul jóninde Elbasymyz Va­shıng­tondaǵy jahandyq sammıtte de má­limdedi. Búkil álemdegi barlanǵan ýran­nyń shırek bóligine jalǵyz ózi ıe bolyp otyrǵan Qazaqstannyń bul qadamyn árkim de túsinýge tıis. Prezıdentimizdiń bul saparǵa bilim berý isine erekshe kóńil bólip, adam resýrstarynyń damýyn eldiń uzaq merzimdi strategııalyq joǵarǵy ba­symdyǵy retinde aıqyndaǵandyqtan da, bolashaqta jumys kúshiniń sapasy men ónimdiligin eleýli túrde arttyrý bilim berýge ınvestısııa salýmen tyǵyz baı­la­nysty ekenin tereń paıymdaǵan­dyq­tan da shyqqany anyq. Elbasymyzdyń bilmekke qushtarly­ǵy, jańalyqqa jaqyndyǵy ­­– úırenerlik úzdik úlgi. Al qajymas-talmas qajyr-qaıraty kim-kimdi de qaıran qaldy­rar­lyq­taı. Koreıa eliniń basshysymen bir­le­sip ótkizgen baspasóz máslıhatynan keıin Nursultan Ábishuly bizge jaqyn­dap kelip, “Qalaı, sharshaǵan joqsyń ba? Myna sharýalardy kórip otyrsyń ǵoı, osynyń bári bolashaq úshin”, degen edi. Kúni boıy júrip, kesh boıy jazyp júrgende júzimizden sharshaýdyń taby tanylyp turdy ma eken dep, shynyn aıt­qanda, jópeldemede jaýaptan tosy­lyń­qyrap ta qaldyq. Bir jaǵynan Pre­zı­denttiń mysy basatyny da ras. Joq, sharshamaımyz. Halqynyń qamy úshin attan túspeı, tún qatyp, tús qashyryp, aýyzdyqpen alysyp Elbasymyz júr­gende atqa mingesken biz nege sharshaıyq. Aza­ma­tymyz aıdaı álem aldynda arǵymaqpen aryndap júre bersin dep tileıik. Saýytbek ABDRAHMANOV  – Seýlden.