Aıtpaǵym – aýyldaǵy kadr máselesi. О́zim týyp-ósken, eńbek etken Aqtoǵaıdy mysalǵa ala otyryp, qalyptasqan jaǵdaıǵa kózqarasymdy bildirsem deımin. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi reformany sózben emes, naqty ispen júrgizýi kerek. Qajeti shamaly memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarttaryn ózgertetin ýaqyt keldi. Kolledjderdegi oqý merzimi de ózgeristerdi qajet etedi. Tek sonda ǵana kadr máselesin retteýge bolady.
Máselen, búginde Aqtoǵaı aýdanynda suranysqa ıe mamandyq bar. Atap aıtqanda, aýdanǵa sút tehnology, kishi agronom, qus ósirýshi, zańger (aýyl sharýashylyǵy), kooperatıv esepshisi, zootehnık-seleksıoner, baǵalaýshy (osenshık), gıd, týroperator, qoryqshy, toǵanda balyq ósirýshi, qonaqúı bıznesi, nan pisirýshi, gıdrotehnık, mal dárigeri, aspazshy, qurylysshy, júrgizýshi, traktorshy, baǵdarlamashy, elektrık, ekolog, kishi keme júrgizýshi, teri ıleýshi, kooperatıv menedjeri sekildi mamandyq ıeleri jetispeıdi.
Kadr tapshylyǵyn retteý úshin mektepke dýaldy oqytý júıesin engizý kerek. Bul úshin aýyldyq okrýgterdi ońtaılandyrý qajet. Eki orta mekteptegi 9-10 synyptardan 20 baladan kontıngent jasaqtasa jetkilikti. Mysaly, Shashýbaı kentindegi S.Seıfýllın atyndaǵy, Saryterek aýylyndaǵy J.Keńesbaev atyndaǵy mektepterdi alýǵa bolady. Oqý baǵdarlamasyn 50/50 jasaý kerek. «Aýyl kásipkeri» kýrsyna barǵan jandarmen tórtjaqty shart jasalady: mektep-kásipker-talapker-ata-ana jáne aýyl ákimi. Kásipker-talapkerge 0 paıyzben 5 jylǵa 1 mln teńge nesıe berilip, ony qaıtarý merzimi úshinshi jyldan bastalǵany jón. Qarjy mekteptiń esepshotyna túsýi kerek. Múmkindigi barlar kásibin bastaı beredi. Aýyl balasyna sengen durys. Ol sol jerge kindigimen baılaýly. Adamı kapıtalǵa ınvestısııa salǵannan memlekettik kompanııalar da utylmaıdy.
Dýaldy oqytýdyń elementteri aýyl mektebinde qazir de bar. Mektepke jaıaý keletin muǵalim joq. Jazdaı traktormen shóp shaýyp, ortalyqqa tasyp júrgen muǵalimder de bar. Ortalyqta sharýa qojalyqtary da jeterlik, jylyjaı da, naýbaıhana da istep tur. Munyń bári tájirıbelik baza. Kásipker-talapkerdiń jumysyn jeńildetetin, bıznesine qajet nárseler búginde jeterlik. Jipke tizeıin: vakýýmdy sút saýǵysh, elektr-separator, maı shaıqaǵysh, dán maıdalaǵysh, jem sehy (1000 kg/saǵatyna), shóp pen sabandy týraǵysh (300 kg/saǵatyna), t.b.
Sıyrdan bizge qolaılysy – Sımmental tuqymy. 5-6 myń lıtr sút beredi, maılylyǵy – 4,8%. Bizdiń jaqtyń qysyna tózimdi. Eshkiden Zaanen (Shveısarııa) tuqymy, 1 000-1100 lıtr sút beredi. Kóbinde egiz laq týady. Súti perzenthanalarda qoldanylady. Qoıdyń qolaılysy − Soltústik Qazaqstan merınosy, 5-6 kg aq jún beredi. Naryqta aq jún baǵaly, fabrıkalar qolma-qol alady.
Ár balaǵa 50-den qaz, 50-den taýyq berse, eshteńe búline qoımas. Bular kásipker-talapker bıznesiniń kirispesi, álipbıi der edim. Mektepke de salmaq túsedi. Basqasha aıtqanda, birin ekolog, birin týr-operator, birin toǵan balyqshysy, birin sút tehnıgi, birin qus ósirýshige beıimdeý qajet. Mundaı jańa kvalıfıkasııalar muǵalimniń mártebesin bıiktetpese, alasartpaıdy. Mundaı jańashyldyqqa aldymen Qaraǵandy oblysy Aqtoǵaı aýdandyq bilim bólimi bet burǵan jón.
S.Seıfýllın atyndaǵy Agrotehnıkalyq ýnıversıttiń akademııalyq derbestigin paıdalansa qalaı? Onyń ǵylymı áleýetin kádege jaratar tus osy. Ýnıversıtette balyq sharýashylyǵy, ekologııa mamandyqtary da bar.
Bilim berýdiń ulttyq modeli degenimiz − osy. Aýyldy saqtaýdyń bastaýy − atalǵan eksperımentik jobany iske asyrý der edim. Buǵan aýdan ákimi, kásipkerler palatasy muryndyq bolsa, is alǵa basar edi.
Osy mazmundaǵy hat Bilim jáne ǵylym, Ekologııa, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikterine joldandy. Memlekettik josparlaý, strategııalyq, terrıtorııalyq damý sekildi memlekettik qurylymdardyń arasynan bizdiń eksperımenttik jobaǵa úılestirýshi tabylyp, úsh mınıstrliktiń basyn qosyp, qarajatyn sheship, jolyn ashsa degen úmitim bar.
Qazaqstan Respýblıkasynyń týrızm týraly zańynda týrızmniń áleýmettik, ekologııalyq, ańshylyq, balyq aýlaý, shytyrman oqıǵaly, sporttyq, iskerlik, kongrestik, emdeý-saýyqtyrý, mádenı tanymdyq, dinı, medısınalyq sekildi túrleri qarastyrylǵan. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha «Qazaqtýrızm» ulttyq kompanııasy qurylǵan. Onyń ústine damýyna basymdyq berilgen úsh aımaqqa Ulytaý, Qarqaraly, Balqash kirdi. Qazirgi pandemııa jaǵdaıynda Balqash-Aqtoǵaı marshrýtyndaǵy ishki týrızm ekonomıkaǵa septigin tıgizeri sózsiz. Tek marshrýtqa servıstik qyzmet jetpeı tur.
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń quramynda Balyq sharýashylyǵy komıteti quryldy. Maqsat – balyq sharýashylyǵynyń damýyna keńirek jol ashý, balyq ósirýdiń jańa tehnologııasyn qolǵa alý. Toǵan balyq sharýashylyǵyn damytý jaıy da quptarlyq. Muny jergilikti jerde Basseın ınspeksııasy men Jer resýrstaryn paıdalaný mekemelerimen kelise otyryp, jasaý kerek.
Balqashtaǵy balyq sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary da komıtet jaǵynda. Instıtýtpen birlesip toǵandaǵy balyq sharýashylyǵy jóninde qysqa usynystar daıyndaý da oıda bar. Balqash ekonomıka-quqyq kolledji 2006 jyly balyq ınspektory mamandaryn daıyndaǵan edi. Bul týraly kezinde Bilim jáne ǵylym mınıstriniń buıryǵy da shyqqan. Memlekettik tapsyrys boıynsha kadr da daıyndaǵan bolatynbyz.
Kókeıdegi kóp oıdyń ishinde Balqash balyq sharýashylyǵy, ekologııa jáne týrızm kolledjin ashý bastamasy suranyp tur. Balqashta da, Shashýbaı kentinde de bos ǵımarattar barshylyq. Jobaǵa qatysýshylar da az bolmaıdy. Bári birdeı qoldaıdy deýden aýlaqpyn. Keler urpaq aldynda ardyń taza bolmaǵyn, aýyldy ydyratpaýdyń jolyn osy bastan oılaıyq. Keleshegi joq aýyldar degen termındi aınalymnan alyp tastaǵan jón.
AQSh-taǵy halyqtyń 5%-y eldiń 95%-yn asyrap otyr degendi estımiz. Kereǵar pikir. Qazaqty aýyldan bólip qaraıtyn dıletanttar ýaǵyzy. Aldymen AQSh ne jep, ne iship jatyr, neshe paıyzy aýrý ekenin anyqtap, GMO qospalarynyń «paıdasyn» zertteý kerek. Qyr qazaǵy ne ishedi, ne jeıdi, tamaqtyń asyly − aýylda.
Aýyl sharýashylyǵy reformasy da alys emes. Kooperatıvter, sýbsıdııalar, servıstik qyzmet oshaqtary, arzan nesıeler, medısına keletininen úmit úzbegen durys. Áńgimege arqaý bolǵan Aqtoǵaı aýdanyndaǵy agrotehnıkalyq kolledj búgingi suranysqa ıe mamandyqtardyń oqý baǵdarlamalaryn jasaı almaıdy.
Túıindeı kele aıtarymyz, aýyl mektebine dýaldy bilimdi aparý kerek. Kolledjde oqý merzimi bir jyldy quraýy jáne tegin bolýy qajet. Sondaı-aq JOO-ǵa baratyn talapkerlermen úshjaqty − aýdan ákimi – agroýnıversıtet – stýdent-talapker kelisimsharty jasalýy tıis. Budan bólek, stýdent-talapker dıplom taqyrybyn aýdannan ala barsa jón bolar edi. Aýdanda, aýylda kadr tapshy. Kásipti, kásipkerdi kóbeıtpeı jaǵdaı ońalmaıdy.
Amantaı QALYMBERGENOV,
aýyl sharýashylyǵy salasynyń ardageri
Qaraǵandy oblysy