Qazaq samboshylarynyń ishinde KSRO-nyń eresekter chempıonatynda oljaǵa eń kóp kenelgen jambyldyq balýan Almas Musabekov eken. Keńes Odaǵynyń eki dúrkin chempıony, alty márte júldegeri. Onyń bul rekordyn qazaq samboshylarynan eshkim ózgerte alǵan joq. Qadirli oqyrman, Almastyń ustazy – Keńes Odaǵynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Marat Jaqyttyń tamyry tereńge boılaǵan bapkerlik biliginiń bir ushyn osy jerden izdeý kerek.
– 1972-1973 jyldary Saǵadat Hanbatyrov aǵanyń qol astynda jattyǵý jasadym, – deıdi Almas balýan sonaý kókórim shaǵyn eske túsirip. – Sambonyń biraz ádis-tásilin úırene kele, Marat Jaqytqa aýyssam degen oı týdy. Marat aǵa Jambyldaǵy eń bir bedeldi bapker ekenine qaramaı, qashan kórseń de kilemde júredi. Qaptaǵan balaǵa ádis úıretýden jalyqpaıdy, sharshamaıdy. Bir kúni Saǵadat aǵanyń batasyn alyp, Marat Jaqyttyń qaramaǵyna kóshtim.
– Almastyń dúrkin-dúrkin jeńisteri bizdi de kúreske eliktirdi, – deıdi ataqty balýannyń dosy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Dosbergen Tambıev. – О́zi bir súıkimdi bozbala. Kúresi sumdyq. Bizdiń Baızaq aýdanyndaǵy Keńes aýylynyń bar balasynyń Almas dese kózderi jarq ete qalatyn. Ústindegi kıimine qyl juqpaıdy. Sondaı ádemi kıinedi. Astyndaǵy velosıpedin qazirgi «Mersedesten» kem ustamaıdy.
Áli esimde. Kstovo qalasyndaǵy jarysta Almas dosym KSRO-nyń eki dúrkin chempıony, reseılik Vladımır Belovty 11:0 esebimen utyp jatyp, sońǵy mınýtta qaıyra tartý (bolevoı) ádisine túsip qaldy. Almastyń qolyn eki aıaqtyń ortasyna salyp, shyntaq túbinen qaıyra tartqanda bizdiń jigittiń tamyrlary adyraıyp, qoly shyntaq túbinen shart synýǵa shaq qaldy. Dosym áreń shydap jatyr. Myna jaqta biz shyryldap turmyz. Ananyń aıaıtyn túri joq. Aqyry, Almas tistengen kúıi tótep berdi. Keńes Odaǵynyń ár túkpirinen jınalǵan balýandar men mamandar, zal toly jankúıer sol joly Almastyń jankeshtiligine tik turyp qol soqty. Maman retindegi pikirim: Musabekovtiń balýandyq deńgeıi Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirovten kem emes.
Endigi sózdi balýannyń ustazy Marat Nurmuhameduly jalǵasyn:
– Balýandyq Almastyń súıegine bitken qasıet desem, artyq emes. Keńes Odaǵy sambony ǵylymı jaǵynan jetildirýge baryn saldy. Sonyń nátıjesinde sambo kúresiniń ádisteri 11 topqa jikteldi. Mysaly, tobyqtan qaǵý ádisi óz aldyna jeke top; bul ádis ishten qaǵý, syrttan qaǵý, qarsylasty qýalap júrip qaǵý, t.b. tarmaqtarmen tarqatylyp, jiktelip kete beredi. Al qaıyra tartý (bolevoı) ádisi óz aldyna jeke top, osy ádistiń 40-qa tarta túri bar. KSRO quramasynyń ǵylymı tobynyń saraptaýy boıynsha joǵarydaǵy 11 taraýly ádisterdi sol kezde túgel jasaǵan quramadaǵy jalǵyz balýan Musabekov eken. Dálel keltireıin. Meniń Bek Qadıshın degen shákirtim Keńes Odaǵynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, professor Evgenıı Chýmakovtyń qol astynda, Máskeýde biraz jyl eńbek etti. Bek – keńestiń sambo quramasynyń ǵylymı tobynyń múshesi. Sol inim quramadaǵy balýandardyń jarys ústindegi ádis-tásilderin taldaı kele, Almas Musabekov sambo ádisteriniń 11 tobyn meńgergen degen qorytyndy jasaıdy. Muny estigen Evgenıı Chýmakov tań qalǵanyn jasyra almady. Sebebi KSRO quramasyndaǵy álem chempıondarynyń ózderi úsh-tórt ádisti qapysyz, sheber jasaıdy. Kóp balýan beldesýge shyqqanda qarsylasyna bir qyryndap qarsy tursa, Musabekov eki ıyǵyn teń ustap, týra umtylady. Bul – qarsylas úshin óte yńǵaısyz pozısııa. Sebebi Almastyń qaı tustan qarmaq tastaıtyny jumbaq.
– Marat aǵaı jattyǵýǵa atústi qaraǵan emes, – deıdi Almas Musabekov. – Ol kisi kúreser aldynda shákirtteriniń etin qyzdyrýǵa qatty mán beretin. Ádis-aılany ár balaǵa ózi úıretedi. Sol ádisterdi jetildirý úshin janyn aıamaı ter tógedi. Ádisti pysyqtaý úshin bizben beldesip, qate, kemshiligimizdi túzep otyrady. Ádisti jete meńgergenińshe san márte qaıtalatyp, ashy terińdi syǵyp alady. Jattyǵýdy mereke, demalys kúnderi de úzbeıdi. Nebir aptap ystyqta dalada ter tógetinbiz. Jigitke qajet tózim, tabandylyq, balýandyq sheberlik qasıetterin biz aǵaıdan úırendik. Al Marat aǵa zalǵa kelmese, jattyǵýdyń sáni bolmaıtyn. Aǵaıdyń ortamyzda júrgeniniń ózi bizge qanat bitirýshi edi. Jarysqa ustazben birge barsań, arqańdy Alataýǵa tiregendeı senimdi júresiń. Al qasyńda aǵaı bolmasa, kóńiliń birtúrli qońyltaqsyp, jalǵyzsyraǵandaı kúı keshesiń. Aǵaı balýandardy qatty ustady. Men jasym 62-den assa da, áli kúnge deıin Marat aǵamnyń betine kelgen emespin. Aǵaıdyń aldynda ózimdi áli kúnge deıin shákirt sezinemin. ...1981 jyly Qaraǵandyda bolǵan KSRO chempıonatynyń qorytyndysy boıynsha tehnıkalyq sheberligi eń kemel balýan atandym. Naqtylaı aıtsam, qarsylastaryma 13 ret umtylyp, sonyń 10-ynda ádisterim sátti shyǵypty. Sóıtip, tehnıkalyq sheberlik, paıdaly qımyl saraptamasy boıynsha KSRO quramasyndaǵy barlyq balýannan ozyq turdym. Bul Marat Jaqyt ustazymnyń meni sapaly ári júıeli baptaýynyń nátıjesi bolatyn.
Iá, 1981 jyldyń shilde aıynda Qaraǵandy qalasynda sambodan KSRO-nyń 35-shi chempıonaty dúrkirep ótti. Marat bapker men Almas balýan odaqtyq chempıonatqa tyńǵylyqty ázirlendi. Bul báseke Qazaqstannyń sambo kúresi úshin tarıhı chempıonat boldy. Buǵan deıingi 34 birinshilikte respýblıkanyń birde-bir samboshysy Keńes Odaǵy chempıonatynyń altyn tuǵyryna shyǵa almasa, Qaraǵandy kileminde Temirhan Dosmuhambetovtiń shákirti Aıtjan Shańǵaraev 48 kılo salmaqta, Marat Jaqyttyń shákirti Almas Musabekov 52 kıloda KSRO chempıondary atandy.
Almas Musabekov naǵyz zar kúıinde júrse de álem chempıonatyna joly túspedi. KSRO chempıonattary men kýbok básekelerinde álem chempıondary Iýrıı Krýglov, Sergeı Ternovyh, Babamurad Faızıev, Gýrgen Týthalıandy, álem chempıonatynyń júldegerleri Vladımır Belov, Gennadıı Beloglazovty, basqa da myqtylardy jyqqanyna qaramaı, 1984 jyly ekinshi márte Odaq chempıony atansa da, Máskeýdegi sambo qojaıyndary Marat Jaqyttyń osy shákirtin dúnıejúzilik birinshilikke aparmaı qoıdy. Bul – otarlaýshy júıeniń sporttaǵy soraqylyǵynyń bir ǵana kórinisi.
Almas Musabekov 1977-1989 jyldary Qazaqstan ulttyq quramasynyń kapıtany boldy. Iá, Almas sol kezeńde kósh bastaǵan serke edi. Talaı jarysta jigitterdi bastap kilemge shyqty, sońynan ergen inilerine jeńis jolyn kórsete bildi. Boz kilemde ǵana emes, týrnıkke tartylsa da, Alataýdyń quz betkeılerinde quldyrańdap júgirse de kóshtiń aldyn bermeıtin. Qaıraty qabyndap, julqynyp turǵan kezinde Máskeý aıaǵyn tusap álem chempıonatyna jibermegen Almas aǵamyz azattyq jyldarynda sol ókinishtiń esesin qaıtardy. Almas Musabekov – ardagerler arasyndaǵy álem chempıony!
Birde Marat ustazy: «Sen ósek aıtpaısyń, bireýdiń ústinen aryz jazbaısyń, bireýdi jamandamaısyń», dese Almas: «Oǵan ýaqytym joq. Sebebi sizdiń qasyńyzda júrmin», dep jaýap qaıtarypty.
Endi qazaq sportynyń ardageri Ǵazym Jarylǵapov balýan inisinen «Qazir qaıda júrsiń?» dep surasa kerek. Almas: «Aǵaıdyń qasyndamyn», depti. Sonda Ǵazym aǵasy: «Sen qandaı azamatsyń! «Aǵaıdyń janyndamyn», degen bir aýyz sózińniń ózi nege turady!», dep inisine shynaıy razylyǵyn bildirgen eken.
Almas bolsa, sol qarapaıym qalpy. Áli kúnge deıin kúres dese, jany jaı tappaıdy. «Aǵaıdyń betine týra qaraımyn. Ádilin aıtamyn», deıdi samaıyn qyraý shalǵan ardager balýan. Ustaz ben shákirttiń taǵdyry toǵysqanyna 48 jyl bolypty...
Qydyrbek RYSBEK,
jýrnalıst