DÚBIRGE TOLY DÚNIE

TAILAND: ShYDAMNYŃ DA ShEGI BOLÝǴA TIIS Sońǵy biraz jyldan beri bul el bılik pen oppozısııa arasyndaǵy kúres alańyna aınaldy. Oppozısııanyń bıylǵy bas kóterýi naýryzda bastalsa, mine, bir aıdan asa ýaqyt el astanasy Bangkokty sherýge shyqqandar basyp alǵandaı jaǵdaıda. Atap aıtatyn bir jaı: bılik op­pozısııamen til tabysý úshin aı­tarlyqtaı shy­dam­dylyq ta, tózim­di­lik te kór­setip otyr. Oppozısııa kósemderi bılik bas­shylarymen kez­desip, kelissóz júr­gizýge múmkindik aldy. Biraq olardyń talabyn bılik tolyq qabyldamady. Bul jerde bul úshin bılikti jazǵyrýdyń da reti joq. Oppozısııa parlamentti taratýdy talap etedi. Bul eldegi kúrdeli jaǵdaı 2006 jylǵy tóńkeristen keıin paıda bolǵan. Sonda eldiń premer-mınıstri Taksın Chınavattyń ha­lyq­aralyq bir basqosýǵa sapary­nan keıin onyń elge qaıtyp oralýyna múmkindik berilmedi. Ol oralar bolsa, birden qamaýǵa alynatynyn eskertti. Burynǵy premer-mı­nıstrge biraz aıyp taǵyldy. Muny estigen jurt shynynda da bılikke kelgender­men keliskendeı bolǵan. Jańa premer-mınıstr Aphı­sıt Vetchachıva alǵashqy jyldarda burynǵy premer-mınıstr bylyq­taryn ashýmen qatar, kópshiliktiń kóńilinen shyqqandaı biraz shara­lardy júzege de asyrdy. Elde biraz demokratııalyq qadamdar jasaldy. Jurt óz pikirlerin erkin aıtyp, bildirýge múmkindik aldy. Sirá, búgingi oppozısııanyń erkin bas kóterýiniń bastaýy da sonda jatyr dese de bolǵandaı. Biraq eldegi qalypty jaǵdaı uzaqqa sozylǵan joq. Alǵashqy kezde birshama abdyrap qalǵany­men, burynǵy premer-mınıstr Chınavat­tyń jaqtastary esin jıyp degendeı, qatarlaryn túzep, qarsylyq kórsete bastady. Bul jerde Chınavattyń el ishinde jaqtastary az bolmaǵanyn, ásire­se, ekonomıkalyq negizi myqty bolǵanyn aıta ketken jón. Sóıtip, olar ótken jyly osy ýaqytta bılikke qarsy myqtap qyr kórsetti, ózderiniń múmkindikterin ańǵartty. Osydan bir aı buryn bastal­ǵan jańa bas kóterýdiń ereksheligi – bul joly sherýshiler qarasy kóp boldy. Qarsylastar Bangkok­tyń kóshesine 100 myńdaı adamdy alyp shyqty. Jáne olar ózderi­niń aı­ryqsha belgisi retinde qyzyl kóılek kııýdi tańdaǵan­dyqtan, Bangkok kósheleri qyzyl alaýǵa aınalǵan­daı edi. Álem te­le­arnalary sol qyzyl tolqyndy jıi kórsetti. Sáýirdiń al­ǵashqy kúnderi­nen bastap, she­rý­shiler belsendi áreket­terge kósh­ti. Al­dy­men olar asta­na­nyń tarıhı or­t­a­lyǵyn, saýda oryndaryn basyp aldy, sodan keıin saılaý komıs­sııasynyń úıine basyp kirdi, bıliktegi demokratııalyq partııa úıiniń mańynda granatalar jaryp, kúsh kórsetti. Aqyrynda parlament ǵımaratyna shabýyl jasady. Oppozısııanyń osyndaı shek­ten shyqqan áreketterine qarsy kúshpen tosqaýyl qoıýǵa bıliktiń shamasy da keletindeı. Qazir astanada elý myń­daı áskerıler men polısııa quramy turǵan kórinedi. Tipti el ishinde úki­mettiń sherýshilerdiń júgensizdigine orynsyz tózimdiligi synǵa da aly­nyp jatyr. Bir jaǵynan bıliktiń kúsh qoldanbaý saıasatyn qoldaǵan da jón shyǵar, biraq oppozısııanyń shekten shyqqany sonshalyq, olar lańkestik ádiske kóship, úkimet adamdaryn kepil­dik­ke ala bastady. Bul elden túsken sońǵy habar­larǵa qaraǵanda, úkimet qatań sharaǵa amalsyz barýǵa májbúr bolǵandaı. Sherýshilerdiń Bangkoktyń qarjy ortalyǵyna kirmek áreketterine áskerıler toqtaý jasapty. Al op­pozısııa buǵan kónbese, ol kúsh qol­danýǵa soqtyrýy ábden múmkin. Buǵan deıin de polısııamen qaqtyǵysta ondaǵan adamnyń qaza taýyp, júzdegen adamnyń jaralanǵanyn eske alsaq, áskerılermen qaqtyǵys­tyń saldary odan jamanyraq bola­tyny yqtımal. Sonymen birge, “qyzyl jeıdelilerdiń” bitpeıtin sherýlerinen halyq ta sharshaǵandaı. Saýaldama júrgizilgende, jaýap bergenderdiń 55 paıyzy sherýdi toqtatý kerek dese, tek 11 paıyzy ǵana jalǵastyrǵan jón degen. Taılandtaǵy oqıǵalardyń taǵy bir ereksheligi – sońǵy kezde halyq tara­pynan da úkimetti jaqtaıtyn toptar boı kórsete bastady. “Qyz­ǵylt kóılektiler” dep atalatyn olar­ǵa “ultty qorǵaýshy azamattar” degen anyqtama berilýinde de biraz mán bar. Sóıtip, endi oppozısııa men bılik qaq­tyǵysar bolsa, is myqtap nasyrǵa shabady. IаDROLYQ QARÝMEN OINAMAS BOLAR Soltústik Koreıadan taǵy da jamanat habar kelip tústi. Bul el jaqyn ýaqytta, naqtyraq aıtqanda, mamyr-maýsym aılarynda ıadrolyq qarýlaryn taǵy da bir synamaq kórinedi. Búkil álem ıadro­lyq qarýdan qalaı qutylýdyń jolyn izdep, bas qatyryp jatqan­da, Koreıa Halyq-Demokratııalyq Res­­pýblıkasy dep atalatyn hal­qy únemi ashqur­saq jú­re­tin eldiń ıad­ro­lyq qarý­dy synamaq nıetin búkil adam­zatqa qarsy áreket dep baǵala­mas­qa amal joq. О́ziniń halqyn aıamaǵan eldiń basshy­lyǵynyń basqalarǵa meıirimi túspeıtini aı­dan anyq. Jalpy, bul el jeke ózi oqshaý qalyp qana qoımaı, búkil álemge qarsy áreketke baryp otyr. Urys-keris júrgen jerde “bop­sa” degen uǵym bar. Ony qar­sy­lasyna qyr kórsetý deýge bo­lar. KHDR-dyń bopsaǵa júgi­nip, basqalarǵa qyr kórsetkenine kóp boldy. Ol qarsylastaryn, ıaǵnı AQSh pen Ońtústik Koreıa­ny tas-talqan etemin degenin jurt talaıdan beri estip kele jatyr. Basqalar bul eldiń sol bop­sasy­nan qatty qorqady deýdiń de jóni joq. Onyń qanshalyqty kúshi barlyǵyn, áskerı áleýeti qandaı ekenin AQSh pen Ońtús­tik Koreıa da, bul elderdiń odaq­tas­tary da jaqsy biledi. Sóıtse de KHDR tarapynan árqıly jaǵdaı­dy kútýge bolady. Halyq­aralyq qoǵymdastyqpen qansha­ma kelis­sóz júrgizilip, til taby­sýǵa da qol jetkendeı bolǵannyń ózinde, Phenıan aıaq astynan túr­­li oryn­dalýy qıyn sharttar­dy alǵa tosyp, kereǵar áreketterge baryp jatatyny da bar. Bul el buǵan deıingi kelisimdi buza otyryp, eki ret ıadrolyq synaq ót­kizdi. Sol 2006 jáne 2009 jyl­dardaǵy sy­naq­tyń nátıje­leri jurtqa belgi­siz. Keıbireýler onyń ıadrolyq synaq bolǵanyna da kúmán keltiredi. Ekinshi synaqtan keıin olar shaǵyn qashyqtyqqa arnalǵan zymyrandaryn da ushyrdy. Bul ıadrolyq qarýymyz da bar, ony dittegen jerimizge jetkize alatyn zymyrandarymyz da bar degen sóz. Shaǵyn qashyqtyq bolǵanda, olar Ońtústik Koreıany nusqaı­ty­ny belgili. Sol ekinshi sy­naq­­tan keıin BUU Qaýip­sizdik Keńesi oǵan ba­ǵyt­­tal­­ǵan sank­sııa­­ny kúsheıtti. Al KHDR basshy­ly­ǵy mundaı sha­ra­ǵa jaýap retin­de taǵy da synaq ót­ki­zý jónindegi nıet­terin alǵa tosady. Al olardyń bul nıeti jaı bop­salaý ǵana bolmaýy da ábden múmkin. Onyń ústine eldegi saıası-áleýmettik jaǵdaı da aı­tar­lyqtaı kúrdeli. Elde júrgizil­gen aqsha reformasy da jaǵdaı­dy qıyndata tústi. Saıası dıkta­týra qanshalyq­ty qatal bolǵany­men, jappaı kúızeliske ushyra­ǵan halyqtyń bas kóterýinen qaýiptengen bılik onyń nazaryn basqaǵa aýdarǵysy keledi. Ol – syrtqy jaýǵa qarsy turý. Onyń basty joly – ıadro­lyq synaq ótkizip, barlyq kúsh-qýat­tyń soǵan ketip jatqanyn kórsetý. Sóıtse de, halyqtyń tózimi taýsylyp bara jatqandaı. Al elde qaqtyǵystar oryn ala qal­ǵan jaǵdaıda osyndaǵy ıadrolyq áleýet úlken qaýip kózine aı­nalýy múmkin. Sodan da bıylǵy naýryz­da AQSh pen Ońtústik Koreıanyń Soltústik Koreıa tara­pynan bola­tyn qaýiptiń aldyn alýǵa baı­lanysty strategııalyq birlesken sharalar belgilegeni, eń aldymen ıadrolyq nysandardy zalalsyz­dan­dyrý jóninde habar tarady. Al oǵan Phenıannyń jaýaby daıyn: AQSh pen Oń­tústik Koreıa sondaı áreketke barar bolsa, “oılamaǵan ıadrolyq soqqy alatynyna” ýáde berdi. Onyń bir kórinisi – jaqynda ótedi degen ıadrolyq synaq. Búkil álem sol ıadrolyq qarýdy qys­qar­taıyq, taratpaıyq, dep bir mámi­lege kelgendeı bolyp jat­qanda, KHDR-dyń bulaı qııas tartýy – halyqaralyq qoǵam­dastyqqa qyr kórsetý, alabóten áreket. Ol jaq­sylyqqa aparmaıdy. Mamadııar JAQYP.