Estaı eskertkishi – Kerekýdiń kórki

Estaıǵa eskertkish ornatý tý­raly bastamanyń birazdan beri kóterilip kelgenin jaqsy bi­le­miz. Onyń óneri men ómi­rin na­sı­­hat­taýdaǵy olqy tus­tyń biri de osy bolatyn. Endi bul kem­shi­liktiń de orny tolǵan­daı. 1946 jyldyń naýryz aıyn­da dúnıeden ozǵan Estaı Berkim­baı­uly 75 jyl ótkende qola músin keı­pin­de halyqtyń ortasyna qaıta oraldy.

Negizi bul eskertkish 2020 jyldyń jeltoqsanynda – Táýel­­siz­dik meıramy qarsańyn­da ashylýy tıis-tin. Alaıda el­degi, Pav­lodar óńirindegi epı­­de­mııa­lyq jaǵdaıǵa baı­la­nys­ty ashylý saltanaty bir­neshe márte ke­ıin­ge shegerildi. Aqyry bul kún bıyl­ǵy Naýryz meıramyna dóp keldi.

HHI ǵasyrdyń 2021 jylynyń 21 naýryzynda 21 jasar Estaı keıpindegi eskertkish el-jurttyń kóńilinen shyqty. Iá, músinde ánshiniń jastyq shaǵy beınelengen.

– Estaı men Qorlan arasyndaǵy ǵashyqtyq hıkaıasyn bilmeıtin adam kemde-kem. Jazylyp júrgen derekterge súıensek, ánshi ómirdegi ári ónerdegi mýzasyna aınalǵan ǵashyǵyn shamamen 20-21 jasynda jolyqqan. Sondyqtan biz ómirge ǵashyq, Qorlanǵa ǵashyq jas Estaıdy beıneledik. Árıne, sýretterde kezdesetin Estaıdyń kópshilik biletin beınesin jasaý da qıyndyq týdyrmas edi. Alaıda qaýsaǵan qara shal mahabbattyń sımvoly bola almaıdy ǵoı. Muny ózge jurt qabyldaı almaıdy. Sol sebepti osyndaı sheshimge keldik. Onyń ústine Pavlodar oblystyq ákimdigi tarapynan da «Estaıdyń jas kúnin músindeý kerek» degen talap qoıyldy. Bul bir jaǵynan durys. О́ıtkeni bizdegi eskertkishterdiń kóbi «qartaıyp» ketken ári shetinen susty. Eskertkish – sýrettiń dálme-dál kóshirmesi emes. Onyń da óz erekshelikteri bolady. Estaıdyń qolda bar sýretterin arnaıy kompıýterlik baǵdarlama arqyly «jasarttyq». Sonda qazirgi músindegideı beıne shyqty. Onyń ústine jumys barysynda ánshiniń urpaqtarymen tikeleı baılanysta boldyq. Olar prosesti bastan-aıaq baqylap otyrdy. Estaıdyń jas beınesi eki nemeresi Zeken jáne Sarytorǵaı apalarmen kelisildi. Jumys barysynda sol kisilerdiń aıtýymen birshama ózgerister de engizildi, – deıdi músinniń avtory, Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi Azat Baıarlın.

Qoladan quıylǵan músinniń bıiktigi tuǵyrymen qosa eseptegende 8 metrdi quraıdy. Tuǵyry granıtten jasalǵan. Eskertkish Pavlodar qalasyndaǵy Estaı atyndaǵy mádenıet saraıynyń aldyna qoıyldy.

– Qola músinniń ánshi atyn ıelengen óner ordasynyń aldyna qoıylýy tegin emes. Mádenıet saraıy Ertis óze­niniń jaǵasynda ornalasqan. Al bul ózen Estaı ánderinde erekshe kórinis tap­qan. Sondyqtan óner týyndysy onyń «Jaı – qońyr» atty ánindegi «Jaǵalap Qara Ertisti Estaı aqyn...» dep keletin óleń joldarymen úndesip jatqandaı. Estaıdyń jas kúnin beıneleý týyndynyń tyń jańalyǵy boldy. Ashylý saltanatynda birneshe adamnyń pikirin qulaǵymyz shalyp qal­dy. Kóbine unaǵan sekildi. Demek, eńbek­tiń aqtalǵany, – deıdi eskertkishtiń sáýlet­shisi Bolatbek Qonysbaı.

Aıtpaqshy, músinniń avtory Azat Baıarlın buǵan deıin elordadaǵy Sáken Seıfýllın, Omby qalasyndaǵy Shoqan Ýálıhanov, Stepnogor shaharyndaǵy Qanysh Sátbaev eskertkishin jasaǵanyn atap ótken jón. Endi onyń qataryn Estaı Berkimbaıulynyń qola músini tolyqtyrdy.

Eskertkishtiń ashylý saltanatyna qatysqan mártebeli meımandardyń qatarynda Parlament Senatynyń depý­taty Altynbek Nýhuly, áıgili opera ánshisi Marııa Mýdrıak, qazaq estra­dasy­nyń jaryq juldyzy Merýert Túsip­baeva jáne Estaıdyń urpaqtary bar.

Pavlodar oblysynyń ákimi Ábil­­qaıyr Sqaqovtyń aıtýynsha, áı­gili Estaıdyń eskertkishke aınalyp, halyq­pen qaıta qaýyshýy óńir tarı­hyndaǵy erekshe oqı­ǵa.

– Osydan biraz ýaqyt buryn Pav­lodar qalasynda Abaıdyń eskertk­ishi qoıyldy. Búgin Estaıdy ulyqtap jatyrmyz. Bul bizdiń ata-babalarǵa degen qurmetimizdiń belgisi ári el Táýel­siz­diginiń 30 jyldyǵyna arnaǵan tartýymyz, – dedi Á.Sqaqov.

Eskertkishtiń ashylýyna sanaýly sátter qalǵanda mynadaı qyzyq bir oqıǵa oryn aldy. Músinniń betin japqan aq mata birneshe jigittiń myqtap ustap turǵanyna qaramastan, ózdiginen sypyrylyp jerge tústi. Osylaısha, birneshe adam jan-jaqtan tartyp ashýǵa tıis es­kert­kish tabıǵattyń tylsym kúshimen ózi-aq ashyldy. Bul kórinis jınalǵan jurt­­shylyqty qaıran qaldyrmaı qoıǵan joq.

– Estaıdyń ómirinde jeldiń orny bólek. Iá, kádimgi jel. Búgin soǵan taǵy bir márte kózimiz jetti. Aqkól-Jaıylma atyrabynda Jemis áýlıe degen arýaqty adam ótken. Ol «Estaı, seni jel esip ótedi, esken jelde nesibeń bar, ataqty adam bolasyń» dep bata bergen eken. «Aýyldyń bir attyly adamyna mingesip aýylǵa qaıttym. Jolda samal jel esip ótkendeı boldy. Attan túskende áýendetip, án salyp tústim», – degen Estaıdyń esteligi el arasynda keńinen taralǵan. Bul bir. Ekinshiden, Estaı ándi ýildep aıtatyn bolǵan. Jalpy, bul Aqkól-Jaıylma atyrabyndaǵy ánshilerge tán erekshelik. Ony baıanaýyldyq ánshi Mustafa Búrkitbaıulynyń myna bir áninen ańǵarýǵa bolady: «Aqkólge barǵanymda ánge saldym, Elinen Qanjyǵaly órnek aldym. Balasy Súıindiktiń ánge qumar, Ýilin, yrǵaǵymen alyp qaldym». Bul jerdegi «ýil» ánniń oryndalýyna, naqty aıtsaq vokaldyq kórkemdigine qatysty bolyp tur. Ýil jelge de, Estaıǵa da tán bolyp tur. Erekshe úndestikti osydan da ańǵarýǵa bolady. Úshinshiden, Estaı eskertkishi ashylarda bolmashy ǵana jel soǵyp ótti de, músin jasyrylǵan aq mata ózdiginen sypyrylyp tústi. Munda da tylsym bir syr jatqandaı, – deıdi Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri, dástúrli ánshi Erbol Aıtbaev.

Ánshi Merýert Túsipbaevanyń aıtýynsha, Estaı tirisinde-aq ánderimen ózine eskertkish ornatqan adam. «Endeshe, bul eskertkish Estaıǵa emes, bizge, búgingi urpaqqa kerek. Estaıdaı talanattyń esimi, óneri urpaq jadynan óshpeýge tıis. О́shpeıdi de. Eskertkishtiń ashylýy – mádenı shara ǵana emes, urpaqtar arasyndaǵy sabaqtastyq», dedi ol.

– Estaı mýzykaǵa áýes jandarǵa baǵyt nusqar shoq juldyz ispetti. Máselen, meniń ónerdegi jolym Estaı atyn ıelengen mádenıet saraıynda bastaldy. Onyń ánderi adamnyń ishki áleminiń tili sekildi. Bir ǵana «Qorlan» ániniń ózi nege turady. Bul án adamdardy áli kúnge tańǵaldyrýmen keledi. Osy turǵydan alǵanda ony uly kompozıtor Djýzeppe Verdımen salystyrýǵa bolady. Estaı – álemde sırek kezdesetin týma talant. Mundaı kompozıtolar óte az, – deıdi Marııa Mýdrıak.

О́kinishke qaraı, eskertkishtiń ashylýyna Estaıdyń kózi tiri qos nemeresi Zeken apa men Sarytorǵaı apa kele almady. Dese de, ánshiniń ózge urpaqtary aıtýly oqıǵa ornynan tabyldy. Olar Estaıǵa eskertkish qoıý týraly bastama kótergen azamattarǵa, ony qoldap, qýattaǵan oblys basshylyǵyna, ıdeıa­ny bar ónerin salyp júzege asyrǵan músinshi-sáýletshiler tobyna ánshi áýletiniń atynan alǵys aıtty.

Ánshi urpaqtary Estaıdyń óne­rin nasıhat­taýǵa qatysty az-kem usynys­taryn da jetkizdi. Birinshiden, kezinde birneshe márte uıymdastyrylyp, keıin úzilip qalǵan Estaı atyndaǵy res­pýb­­lıkalyq dástúrli án konkýrsyn jal­ǵastyrýdy surady. Ekinshiden, Es­taıǵa qatysty buryn jazylǵan dúnıe­lerdi sońǵy jyldary jaryq kórgen mate­rıal­darmen tolyqtyryp, báriniń basyn biriktirip, bir kitapqa toptastyrý kerek­tigi týraly ótinish aıtty. Sondaı-aq Estaı men Qorlannyń ǵashyqtyq hıkaıa­sy kórkem fılmge suranyp turǵanyn jetkizdi. Budan bólek, oblys ákiminen ótken jyldyń sońynda belgisiz sebepterge baılanysty Ekibastuz qalasynda turǵan jerinen alynyp tastalǵan Estaı bıýstine qatysty máseleni nazarǵa alýdy surady. О́z kezeginde Ábilqaıyr Sqaqov aıtylǵan bastamalarǵa barynsha qoldaý kórsetiletinin jetkizdi.

Bul kúni eskertkishten bólek, Estaı atyndaǵy mádenıet saraıynyń ishinen «Bir mysqal» dástúrli án ortalyǵy ashyldy. Oǵan dástúrli ánshi Erbol Aıtbaev jetekshilik etedi. Sonymen qatar shara aıasynda «Qagan» etno-fıýjn tobynyń tusaýy kesildi.

Shahar sánin asyratyn Estaı eskert­kishi ǵashyqtardyń sóz salyp, bas qosar, úlken ómirge qadam jasar kórnekti ornyna aınalady degen senim bar.

PAVLODAR