Qazaǵym dep qan jutyp, jaǵasy jaý qolynda ketken asyl tulǵalarymyz az emes. Desek te, qyzyl ımperııanyń qan súmektegen qylyshynan qaımyqpaı, Alash muraty jolynda ǵazız janyn pıda etken ult zııalysy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Álıhan Bókeıhannyń orny alabóten.
Jýyrda ardaqty Alash serkesiniń buryn esh jerde jarııalanbaǵan jańa eki sýreti tabylyp, tól meıramymyz – Naýryz toıy qarsańynda qýanyshymyzdyń ústine qýanysh qosyldy. Onyń ar jaǵynda el Táýelsizdiginiń otyz jyldyǵymen tuspa-tus kelgen bul súıinshi habardy biz shynymen jaqsy yrymǵa baladyq. Bodan elimdi bostan etem, eńsesin tiktep, egemendik áperem dep sanaly ǵumyryn sarp etken Alash arystarynyń bul táýelsizdik jolyna tókken terin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Aqjoltaı habardy belgili tarıhshy ǵalym, álıhantanýshy Sultan- Han Júsip jetkizdi. Tarıhshy óziniń jeke paraqshasynda jazyp, jarııalaǵandaı alǵashqy sýretti izdenimpaz jýrnalıst, áriptesimiz Serikbol Hasan tapsa, ekinshi tarıhı qundy fotoqujatty jas tarıhshy ǵalym Ramazan Ábildosuly tarıhı aınalymǵa qosyp otyr. Jalpy, Serikbol Hasannyń álıhantanýǵa qosyp otyrǵan bul jalǵyz eńbegi emes. Buǵan deıin áriptesimiz 2016 jyly Álıhannyń revolıýsııaǵa deıingi jyldary Peterborda ómir súrgen fotograf Karl Býlla (1853-1929) túsirgen Á.Bókeıhannyń jańa fotosýretterin jarııalap, elden súıinshi suraǵan bolatyn. Keıingi sýretti ol Reseı mýzeı qorynyń memlekettik katalogy saıtynan taýypty.
Qundy qujattyń tolyq sıpattamasyn S.Júsip óziniń paraqshasynda keńeıtip jazdy. «Fotoqujatta Omby qalasynda shyǵa bastaǵan eń alǵashqy beıresmı táýelsiz «Stepnoı kraı» gazetiniń ujymy beınelenipti: úshinshi qatarda, soldan ońǵa qaraı tórtinshi turǵan jas Álıhannyń beınesi kózge ottaı basylady. Eger Álıhannyń «Stepnoı kraı» gazetinde Peterbor oqýy men «Tobyl ekspedısııasynan» keıin Ombyǵa oralǵan 1895 jyldan 1897 jylǵa deıin qyzmet istegenin eskersek, bul fotosýret 1895-1897 jyldary túsirilgen bolsa kerek. Álıhan ol kezde 29-31 jasta bolatyn», deıdi álıhantanýshy ǵalym.
Al endi ekinshi fotosýrettiń tarıhyna keler bolsaq SPb-degi Reseıdiń saıası tarıhy memlekettik murajaıynan tabylǵan jańa jádigerdi Ramazan Ábildosuly (professor Talas Omarbektiń shákirti) Sultan-Han Júsipke habarlasyp, byltyr ǵalamtor jelisinde Goskatalogtan Amangeldi Imanuly týraly tyń málimet qarastyryp júrip, Á.Bókeıhannyń bir sýretin keziktirgenin, onyń skan-kóshirmesin SPbMÝ-da oqıtyn dosy arqyly aldyrǵanyn, biraq ol sýrettiń buryn-sońdy jarııalanǵan-jarııalanbaǵanynan beıhabar ekenin aıtqan.
«Eń qyzyǵy, jas izdenýshi maǵan naýryzdyń 22-nen 23-ine qaraǵan túngi saǵat bir jarymda habarlasty. Fotoda 1906 jyldyń sáýiri men shildesi aralyǵynda jumys istegen I Memlekettik Dýma quramyndaǵy Konstıtýsııalyq-demokratııalyq halyq bostandyǵy partııasy (qysqasha kadet, halyq bostandyǵy nemese Ka-de partııasy) fraksııasynyń 20 múshesi beınelenipti. Alash kóshbasshysy Á.Bókeıhan – ekinshi qatarda ońnan solǵan qaraı ekinshi tur.
Foto men Alash kóshbasshysynyń I Memdýma májilisine qatysý úshin SPb-ǵa barǵan sátimen tyǵyz baılanysty ekenine esh kúmán joq. SPb-ǵa taban tiregen 1906 jyldyń 8 shildesi kúni Á.Bókeıhannyń Reseı astanasyndaǵy Býlla atelesinde túsken áıgili fotosy sonyń bultartpas dáleli. Eki sýret bir kúnde bolmasa da, bir-eki kúnniń ishinde túsirilgeni aıdaı anyq.
Dese de sońǵy fotodan birneshe mańyzdy saýal týady. Birinshi, kadet fraksııasynyń toby bul fotoǵa Memdýma ornalasqan Tavrııa saraıynda tústi me álde partııanyń óz keńsesinde me? Onda saýaldyń syry: Á.Bókeıhan Ombydan SPb-ǵa 1906 jyldyń 8 shildesinde kelip jetken bolsa, Reseı patshasy II Nıkolaı I Memdýmany taratý týraly jarlyqqa sol kúni-aq tún ortasyna qaraı qol qoıǵan bolatyn. Dýma músheleri I shaqyrymnyń kúshtep taratylǵanyn 9 shilde kúni tańerteń Tavrııa saraıynyń esikterine japsyrylǵan habarlandyrýdan ǵana oqyp bildi. Al Tavrııa saraıynyń esigin sýyq qarýlanǵan, tipti zeńbiregi bar kúzet bógep, Dýma múshelerin ishke kirgizbeı turdy.
Oǵan qosa Alash kóshbasshysynyń SPb-ǵa 8 shildede túske deıin ne tústen keıin taban tiregeni de áli beımálim. Eger 8 shildeniń tańynda jetken bolsa, ol Býlla fotoatelesinde sýretke de túsip, Tavrııa saraıynda partııalastarynyń Dýmadaǵy fraksııasy múshelerimen júzdesip, ekinshi ret sýretke túsip úlgergeni de anyq edi.
Áıtse de kelesi suraq – ekinshi foto Dýma qýylmaı turyp túsirildi me álde odan keıin be? Keıin bolsa, onda foto kadet partııasynyń Tavrııa saraıynyń irgesinde ornalasqan keńsesinde túsirilgen bolyp shyǵady», deıdi Sultan-Han Júsip.
Bıyl 5 naýryzda ult kósemi, kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhannyń týǵanyna 155 jyl toldy. О́z mereıtoıy qarsańynda kórkem beınesi kópshilikke jol tartyp jatqan kóshbasshy tulǵany biz áli de zertteı túsýimiz kerek. Buǵan deıin Qaraǵandydaǵy Oktıabr aýdanyna Álıhan Bókeıhannyń esimin berý týraly qoǵamdyq tyńdaý ótip, usynys biraýyzdan maquldanyp, Alash ardaqtysyna aýdan aty berilgen bolatyn. Búgingi jaqsy jańalyq ta osynaý ıgi isterdiń izin ala jetken qýanyshty habar.
Qazaq úshin qyzmet qylmaı qoımaımyn degen han balasynyń eli úshin etken eńbegi keleshekke temirqazyq.
Ult tarıhyndaǵy Álıhan Bókeıhan esimi bizdiń azat sanamyzǵa altyn áriptermen jazylady.
Biz, Álıhan arýaǵynyń aldynda máńgilik qaryzdar bolýymyz kerek.