ON EKI JYLDYQ OQYTÝ MODELI

ÁLEMDIK BILIM ÚRDISINE APARATYN JOL Bıylǵy Prezıdent Joldaýynda 12 jyldyq oqytý modelin tabysty uıymdastyrý týraly aıtylǵany belgili. Bul mindetke oraı, “Ins­tı­týt-mektep” ǵylymı-pedagogıka­lyq zertteý ortalyǵynyń negizgi min­detteriniń biri – bolashaq pe­da­gogtyń 12 jyldyq mektep qury­lymy men mazmunyna saı qyzmet etýge daıyndaý bolyp esepteledi. Instıtýt qarajatyna “12 jyl­dyq bilim júıesiniń pedagogı­ka­lyq-psıhologııalyq negizderi” de­gen oqý-ádistemelik qural baspadan shyǵaryldy. Buǵan qosa 12 jyldyq bilim berý júıesiniń normatıvti qu­jattarynyń makromedııa flesh baǵ­darlamasy syzbalar jınaǵy daı­yndaldy. “12 jyldyq bilim berý jáne ınteraktıvti oqytý tehnolo­gııa­sy” atty mektep muǵalimderi men stýdentterdiń kásibı bilik­ti­li­gin kóterý kýrstary uıymdas­ty­ry­lyp, 96 tyńdaýshyǵa sertıfıkat berildi. Jyl saıyn 3-4 kýrs stý­dentteri men muǵalimdik qyzmet at­qa­ryp júrgen ınstıtýt túlekterine arnalǵan kýrstar sıkly uıym­dastyrylýda. Ortalyq atqarǵan aýqymdy ju­mystyń taǵy biri – “12 jyldyq bilim berýge kóshýdi oqý-ádistemelik qamtamasyz etý máseleleri” atty respýblıkalyq ǵylymı-prak­tı­ka­lyq konferensııa der edik. Alqaly jıynda ǵalymdar men muǵalimder jańa oqytý júıesi jaıly tájirıbe almasyp, aldaǵy jumystardy tal­qy­lady. О́tken jyly Taraz qala­synda “12 jyldyq bilim berýge kó­shý jaǵdaıynda muǵalimderdi kásibı-pedagogıkalyq daıyndaý normatıviniń qamtamasyz etilýi” atty respýblıkalyq semınar-keńeste atalmysh ortalyqtyń at­qarǵan jumystary boıynsha kórme (banner, oqý-ádistemelik quraldar) uıymdastyryldy. Muǵalimdik mamandyqqa beıi­m­deý baǵdarlamalary (beıimaldy daıarlyq baǵdarlamasy  –  5-9-synyp, beıimdik oqytý baǵdarlama­sy  – 10-11 synyp) daıyndalyp, ǵylymı keńeste bekitildi. Bıyl úsh tilde oqy­tylatyn №21 mektep- gımnazııasynda osy baǵdarlamalar­men jumys bastaldy. Sońǵy úsh jyl­daǵy “Instıtýt-mektep” ǵy­ly­mı-pedagogıkalyq zertteý orta­ly­ǵy­nyń úzdiksiz aınalysyp kele jat­qan zertteýleriniń biri mek­tep­aldy tobynyń jumysy bola­tyn. Atap aıtqanda, mektepaldy daıarlyq tobyna pedagogıkalyq kadr daıyndaýdy jetildirý maqsa­tynda “Mektepke deıingi tárbıeni oqytý” mamandyǵy boıynsha bilim alyp jatqan stýdentter arasynda “Mektepke deıingi tárbıe men oqy­tý” standarty talqylandy. Stý­dent­ter men tárbıeshilerdi mek­tep­aldy daıyndyq top pen shaǵyn or­talyqtar jumysyndaǵy erekshelik­ter­men tanystyrý, biliktilikterin arttyrý maqsatynda kýrstar uıym­dastyrylyp, sertıfıkattar berilý ústinde. Munyń bári mektepke deıingi tárbıeni jaqsartý jolyn­daǵy izdenister edi. Iá, onjyldyqqa mejelengen Joldaýynda Prezıdent úzdiksiz bi­lim berý júıesin jetildirýdi ke­shen­di qarastyryp, mektep jasyna deıingi oqytý jáne tárbıeleý deń­geıin jetildirý úshin “Balapan” baǵ­darlamasyn jasaýdy tapsyrdy. Bul da 12 jyldyq oqytý modeliniń tabysty bolýynyń negizgi shart­ta­rynyń biri. Sonymen qatar, endi osy baǵdarlamaǵa súıenip, mektepke deıingi mekemelerge kadrlar daı­yn­daýǵa qatysty óz sheshimin taba­tyn bolady. Biz qazir ǵylymı-pe­da­gogıkalyq zertteý ortalyǵyna ser­pin bere bastadyq. Prezıdent óz Joldaýynda: “Ǵylymdy basqarý­dyń jańa kezeńine, ıaǵnı ǵylymı mekemelerdi basqarýdan ǵylymı zertteýdi basqarýǵa kóshý kerek”, dedi. Osy nusqaýdy biz basshy­lyq­qa alyp otyrmyz. Aqtóbe mem­le­kettik pedagogıkalyq ınstıtýty­nyń ujymy osy baǵytta da keleli jumystarǵa jumylýda. Mysaly, bizde túlekterdi jumysqa ornalas­tyrý oń sheshimin taýyp keledi. Áleýmettik seriktestik baǵytyndaǵy umtylystarymyz respýblıkanyń basqa joo-laryna úlgi bola bastady. Soń­ǵy jyldary ınstıtýtty bitir­gen­derge Atyraý oblystyq jáne qa­lalyq, aýdandyq bilim bólim­deri­niń basshylary “quda” túsýdi úrdiske aınaldyrdy. Prezıdent: “Biz bilim-ǵylym salasynda básekege qabiletti bol­ma­saq, óz maqsatymyzǵa jete al­maı­myz. Barlyǵy mektepten, al Qa­zaqstan úshin aýyl mektebinen bastalady”, degen bolatyn. Osy sóz­derdi basshylyqqa ala otyryp, ınstıtýt stýdentteri respýblıka jas­taryna aýylǵa bet burý týraly úndeý tastaǵan edi. 3 jyldan beri tú­lekterimiz óz eńbek joldaryn aýyl mektepterinen bastaýdy dás­túrge aınaldyrdy. Olarǵa Úkimet­tiń 2009 jyly “Aýyldyq eldi me­kenderge kelgen jas mamandarǵa áleý­mettik qoldaý kórsetý” týraly qaýlysynyń talaptaryna sáıkes jáne jergilikti ákimdikter tarapy­nan birqatar áleýmettik jeńildikter jasalyp jatqanyn aıtýǵa bolady. Aıtalyq, byltyr bitirgenderdiń ishinen muǵalim kadrlar jetpeı jat­qan eldi mekenderdegi mektep­ter­ge barǵan jas mamandarǵa 16 úı, 161 jaldamaly páter, 29 qyzmettik úı berildi. Árqaısyna 4000-8000 teńge kóleminde kommýnaldyq tó­lemaqy, tegin medısınalyq qyzmet kórsetý, t.b. áleýmettik jeńildik­ter, eń bastysy – aýylǵa barǵan ár jas mamanǵa 90 myń teńge kóle­minde kóterme tólemaqy taǵaıyn­daý­ǵa qol jetti. О́tken oqý jy­lynda oblys ákimi E.Saǵyndyqov “Eldi túzetýdi bala oqytý isin tú­ze­týden bastaý kerek” degen ult us­tazy Ahmet Baıtursynuly ustany­myn basshylyqqa ala otyryp, 33 ustazǵa páter kiltin tabystady, onyń 14-i qala mektepteriniń muǵa­limderi bolsa, al 19-y aýyl muǵa­limderi edi. 14 páter aýyldyq jer­ler­de qyzmet etip júrgen jas peda­gogtar enshisine tıdi. Osy baǵyt­ta­ǵy jumystardyń taǵy bir shoǵyryn qazir qarastyryp jatyrmyz. “Arystandaı aıbatty, jol­barystaı qaıratty, men jas­tar­ǵa senemin” dep Alashtyń bir­týar aqyny Maǵjan Jumabaev aıt­qandaı, eldiń altyn besigi sanala­tyn aýylǵa jas mamandardyń ba­rýy, bul jastardyń elge, týǵan jer­ge degen súıispenshiliginiń oıanǵanyn, kindik qany tamǵan aýyldan alystamaı, órkendetsek degen patrıottyq sezimin kórsetedi. Aqtóbe memlekettik pedagogı­ka­lyq ınstıtýtynyń árbir oqy­tý­shysy men stýdentiniń óz isindegi bıik deńgeıli jaýapkershiligi, ju­mys sapasyn jaqsartýǵa degen qyzý qulshynysy jáne oqý-tárbıe isin uıymdastyrý men onyń sapasyn kóterý máselesiniń tıisti deńgeıde sheshilýi stýdentter quramynyń sa­pa­syna tikeleı baılanysty eken­digi belgili. Sonyń bir kórinisi  – qazirgi ýaqytta ınstıtýt stýdent­teri­niń 60 paıyzdan astamy mem­le­kettik bilim granty negizinde oqı­dy. О́tken oqý jylynda 63 stý­denti­miz aqyly bólimnen bıýdjettik bólimge aýystyryldy. 55 stýdenti­miz oblys ákiminiń grantyn ıelen­di, olardyń 13-i jetim, 11-i tolyq emes otbasynan. 31-i tabysy az ot­basylarynan shyqqan stýdentter edi. 5 stýdentimiz ataýly stıpen­dııa­lar ıegerleri, 12 stýdentke rektor stıpendııasy taǵaıyndaldy. Taǵy bir aıtarym, bıylǵy oqý jylynda ata-anasynan aıyrylǵan 42 stýdentke qarjylaı kómek kórsetildi. Mysaly, qyz balalarǵa – 48900 teńgeden, er balalarǵa – 43300 teńgeden, barlyǵy 2 mıllıon teńge kóleminde bir jolǵy jár­dem­aqy tapsyryldy. Buǵan qosa ıns­tıtýt oqytýshylarynyń bastama­sy­men qarjylaı, kıim-keshek tú­rin­de qoldaý kórsetkender bar. Bı­yl­ǵy oqý jylyna áleýmettik jaǵ­daıy tómen 18 stýdentke oqý tó­lem­aqysy boıynsha 1,5 mıllıon teńge kóleminde jeńildik qaras­tyryldy, 8 jetim stýdent ınstıtýt ashanasynan tegin tamaqtanady. Aqyly negizde oqıtyn áleý­met­tik jaǵynan az qamtylǵan úzdik stý­dentterge Á.Moldaǵulova, Y.Al­tynsarın atyndaǵy ataýly stıpen­dııalar taǵaıyndaldy. Balalar úıi­niń tárbıelenýshilerine (9 stýdent) bıýdjetten tys qarajat kózderinen ınstıtýt ashanasynda tegin ta­maq­taný uıymdastyryldy. 36 stý­dent­ke oqý aqysyn tóleýde jeńildikter jasalsa, onyń 15-i oqý aqysyn tóleýden tolyqtaı bosatyldy. Ins­tıtýttyń bıýdjetten tys qara­jat kózderinen 26 stýdentke 3000 teńge kóleminde stıpendııa ta­ǵaıyn­dalyp, memlekettik tildi je­tik meńgergen 8 stýdentke arnaýly stıpendııa berilip keledi. Instı­týt­tyń qoǵamdyq ómirine belsene aralasqan stýdentter de nazardan tys qalmaıdy. Ata-anasy joq stý­dentter men magıstranttar jataq­hanada turý aqysyn tóleýden tolyq bosatyldy. “Mádenı mura” baǵdarlamasy aıasynda Aqtóbe óńirinde ómir súr­gen aqyn-jyraýlar murasyn 10 tom etip respýblıkalyq deńgeıde shyǵarýdy qolǵa aldyq. Nurpeıis Baıǵanınniń jańa jınaǵy Almaty­daǵy “Arys”baspasynan jaryq kór­se, XIX ǵasyrdyń ekinshi jar­tysynda osy aımaqta ómir súrgen qazaqtyń myqty aqyndarynyń biri, táýelsizdik jyrshysy Sary­sho­laq Boranbaıulynyń, ataqty epık Jókeı Shańǵytbaıulynyń shyǵarmalary tuńǵysh ret oqyr­man­darǵa usynyldy. Kelesi kezekte Móńke bı Tileýuly, Ábýbákir Bo­ranqululy, Ákimáli Qarjaýuly, Aqpan Áıtbekuly, t.b. tanymal tul­ǵalardyń týyndylaryn birik­ti­re­tin eki tomdyq jınaqty quras­ty­rý jumystary aıaqtaldy. “Ǵıbrat” atty kitapqa Móńke bıdiń, Ábý­bá­kir Kerderiulynyń jáne Sary Bataqulynyń shyǵarmalary top­tas­tyrylyp, ol qalyń qazaq qo­ly­na tıdi. Aldaǵy ýaqytta osy ba­ǵyt­taǵy jumystar jalǵasyn taba beredi. Mundaı rýhanı qundylyqtar jastarǵa bilimmen birge tárbıe berýge, halqymyzdyń qadirin arttyratyn faktordy tanyp bilýge, tálimin alyp, taǵylymyn úırenýge ólsheýsiz úles qosatyny, otanshyldyń sezimdi oıatýǵa septigin tıgizetini sózsiz. Jalpy, álemdik bilim berý úrdisinde 12 jyldyq oqytýdyń orny erekshe. Biz bul bilim úlgisin eldik dástúrmen ushtastyra otyryp oryndaýdy qolǵa alyp otyrmyz. Elbasy Joldaýynyń negizgi baǵyt-baǵdary da osyny mindetteıdi. Ǵalymjan NURYShEV, Aqtóbe memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor.