Atlah-Talas shaıqasy (Uly jeńiske 1270 jyl tolýyna oraı)

Osydan 1270 jyl buryn bolyp ótken Atlah-Talas shaıqasyna erekshe mán berip tom-tom kitap jazyp, túr­li konferensııalar ótkizip, janyǵyp júr­gen qytaılardy májbúrlegen qandaı qa­jet­tilik? Al bizder, túrki, arab ále­mi buǵan naqtyly baǵa berip, tarıhı shyn­dyq­ty órkenıetti álemge jarııa etýge kelgende nege salǵyrtpyz?

Kúlli túrki hám arab álemi ǵana emes, búkil adamzat qytaı saıasatynyń ar­baýy men aldaýynan ǵana emes, XXI ǵa­syrda álemdik qandy qyrǵyndarǵa uryn­dyratyn apatqa «zulymdyq ımpe­rııa­cyna» aınalyp bara jatqany kóz aldy­myzda. Hantıngondar shýlatqan «órkenıetter qaqtyǵysy» (hrıstıan-ıslam mádenıetter qaqtyǵysy) degen­de­ri bul kúnderi bos sózge aınaldy. Qaqtyǵysýshy órkenıetter emes, Qytaı-Amerıka, Qytaı-Reseı, Qytaı-Eýro­odaq arasyndaǵy qaqtyǵysqa aına­lyp bara jatqandyǵyn túsinetin ýaqyt ótip barady. Astam derjavalyq, geno­sıd­tik saıasatty ashyq júrgizip jat­qan Qy­taı kompartııasynyń resmı aqpa­rat­tarynda ótken jylǵy («Qazaqs­tan­dy, Qyrǵyzstandy qashan qosyp alamyz? Qazaqstanda tórt júz elý myńdaı Lıbaıdyń urpaǵy uly Juńhýanyń qu­sha­ǵyna qashan kiremiz dep jylap-eńirep otyr») degen sııaqty sandyraqtar ashyq jarııalandy. Qazaq ókimeti osyǵan oraı Qytaı Syrtqy ister mınıstrligine narazylyq notasyn tapsyrýǵa májbúr boldy. Búgingi Qytaı bıleýshileri tá­ýel­­­siz Qazaqstandy ǵana emes baýyr­las qyrǵyzdardy da basynyp, qyr­ǵyz­dar qytaıdyń jıenderi, sonaý Han patshalyǵy (B.j.s.d 206) zamanynda Hun qaǵany áskerine tutqynǵa túsken áıgili qytaı generaly Lılınniń urpaǵy dep sandyraqtap júr. Mine, osylaısha az ǵana jyl Enesaıdaǵy qyrǵyzdar arasyna jer aýdarylǵan tutqyn generaldan qyrǵyzdar dúnıege keldi de­lin­se, Toqmaq (Sýıab) bekinisi túgil qazaq-qyrǵyz topyraǵyna aıaǵy tımegen Lıke deıtin qytaıdyń Lıbaı deıtin urpa­ǵy­nan júz myńdaǵan dýlattar, ósip-óne beretin jupar kindiktiler bolyp shy­ǵady.

Biz Atlah-Talas shaıqasyna tike­leı qatysy joqtaı kóringen qytaı­lyq ańyz-ápsanalar týraly tekke sóz etip otyrǵanymyz joq. Budan 1270 jyl buryn qasıetti qazaq-uıǵyr jeri­nen birjola alastalǵan qytaı­dyń Tań patshalyǵy (b.z.618-907 j.j) tusynda jasalǵan kartasynda búgingi Qazaqstan­nyń Jetisý ólkesi, Qyrǵyzs­tan­nan Gımalaıǵa deıingi ulan-baıtaq terrıtorııasy qamtylǵan. Sol karta kúni búginge deıingi qytaı tarıhy oqýlyqtarynda kórsetilip, qytaı jastaryn Reseı tartyp alǵan Qytaı jeri ekenin, endigi min­det, sol qoldan ketken Qytaı jerin qaı­taryp  alýǵa daıyndap jatyr. Ol ol ma, joǵaryda biz sóz etken 751 jylǵy Atlah-Talas shaıqasyndaǵy Tań pat­sha­lyǵy armııasynyń masqara je­ńilisin aqtap alý úshin, búgingi tarıh­shy­sy­maq qytaılar tom-tom kitap jazyp, kópshilik qoldy basylymdarda, konferensııa materıaldarynda jarııalaýyn sońǵy jyldarda tipti údetip otyr.

Akademık jazýshymyz Ǵabıt Músire­pov­tiń «Tarıhty jasaý dáýiri bar da, jazý dáýiri bar. Jasaýshy qatelesse, jazýshy túzetemin dep áýrelenbeýi kerek» – deıtin ulaǵatty sózi osyndaıda eske túsedi eken.

Qytaılyq zertteýshi Veı Kaıveıdiń ótken tarıhty ózinshe túzetip, tigisin jat­­qy­zýǵa urynǵanyna bir mysal: «Za­ma­­nymyzdyń VIII ǵasyrynyń orta she­nin­de, Qytaı barynsha kúsheıgen tusta, Azııa, Afrıka, Eýropany kókteı ótken Arab ımperııasy da qudirettenip tur­ǵan bolatyn... Eki ımperııa Ortalyq Azııa­daǵy Talas óńirinde toqaılasyp, aýqy­my shekti bolsa da, keıingi dáýirde mádenıetter almasý jaǵyna orasan zor yqpal etken bir soǵys burq ete qal­dy. Tań ımperııasynyń bul soǵysta jeńiliske ushyraǵandaǵy basty sebep – uzaq joryqtan sharshap-shaldyǵý, ásker­diń azdyǵy, ishki alaýyzdyqtar, sondaı-aq qolbasylardyń aldaǵy shaı­qas­tyń qalaı bolaryna onsha mán bermegendiginen boldy» deıdi.

Biz bul joldardan jazarmannyń tarıh ǵylymyna, tarıhtaǵy ádiletsiz so­­ǵys­­tar jónindegi ádilet sózin kóre al­maımyz. Kerisinshe, Tań ımperııa­sy­­nyń jeńilýiniń bes túrli sebebin jáne ondaǵy basty sebepterdiń biri – qarluqtar men túrkeshterdiń, ferǵa­na­­lyqtardyń «opasyzdyǵy» týraly jalaly sózderinen anyq kórinedi. Son­daı-aq Tań armııasynyń masqara je­ńi­lisiniń Kishi Azııa men Arab dúnıe­sine aparǵan tórt túrli mádenı jańa­ly­ǵy jóninde astamsı sóıleıdi. Al Ýań shýe deıtin jazarmannyń «Talas soǵysynyń sebepterine taldaý» atty maqa­­lasynyń ań­datpasynda: «751 jyl­ǵy Talas shaı­­qa­sy jóninde jazǵan avtor­­lar bul so­ǵys­tyń bastalýyna Tań ımpe­rııa­sy­nyń shekaralyq áskerler qolbas­shysy Gaý Shııanjynyń Tashkent eline (Shy go) jasaǵan ozbyrlyǵy túrtki bol­dy. Ol basqalar aıtqandaı, eki ım­pe­rııanyń Ortalyq Azııadaǵy irge keńeı­týge uryn­ǵan qaqtyǵystarynyń nátı­je­si emes» deıdi.

Osy arada general Gaý jáne onyń Tashkent eline jasaǵan qandy joryǵy jóninde oqyrmandarǵa azdap málimet berýdi jón kórdik.

Gaý Shııanjy tegi koreılik. 668 jyly Tań patshasy Gaýzýń Koreıany jaýlap alǵannan keıin halqyn jappaı qýdalap qy­taı jerine jer aýdarady da, onyń tize búkken patsha áýletin astana Shańange kóshirip ákeledi. Bolashaq generaldyń ákesi alǵashynda ordada, keıinnen áske­rı shenimen Ánshı bekinisine kelgende, Gaý Shııanjy ákesine ilesip áskerı jo­ryq­tarǵa jastaıynan aralasyp shy­­ny­ǵady. Ol asa kelbetti, erjúrek sha­ban­dozdyǵymen kózge túsip, jıyrma jas­tan asa bere generaldyqqa qol jetki­zedi. 747 jylǵa deıin jaýapty áske­rı mindetterdi atqara júrip Ánshı tu­tyq mekemesiniń orynbasary, «tórt qala bekinisindegi» áskerlerdiń atbegi shenine kóteriledi. Sodan bylaı qaraı ol batys óńirdegi otarlanǵan elderdegi úlkendi-kishili soǵystarǵa qatysyp, erlik kórsetip, patshanyń nazaryna ili­gedi. Azǵantaı ýaqytta Gaý «tórt qala bekinisindegi» ókil ákimdikke qol jet­kizip ózi bı, ózi qoja, dara bıleýshige aı­na­lady. Atlah-Talas shaıqasy qar­sańynda qalyń qolmen tobandarǵa, sosyn Shash (Tashkent) ıeligine shabýyl jasap, handaryn aıla-sharǵymen qolǵa túsirip, qalalaryn qanǵa bóktire talqandaǵany jóninde joǵaryda aıtqan­byz. Qytaılyq zertteýshiler bul qandy oqıǵalar jóninde bir-birine onsha uqsaı bermeıtin úsh túrli boljam aıtyp, general Gaýdyń áreketin aqtaǵysy keledi. Birinshisi, generaldyń áreketin aıyptaǵan bolyp Shash hany «bodan el­der­diń baǵynyshtylyq tártibin buz­ǵa­ny úshin jazalandy» dep uly der­ja­­valyq zorlyqty aqtaǵysy kele­di. Ekinshisi, osy retki soıqandy qyrǵynǵa «generaldyń órkókirektigi, dúnıeqorlyǵy, ashkózdigi sebep boldy» deı kelip, shabýyl barysynda qala halqy jas-kárisine qaramaı qyrǵynǵa ushyrap, hanyn aldap tirideı qolǵa túsirip óltirip tastady. Ordadan on puttan astam asyl tastary men 5-6 túıe altyn, asyl tuqymdy jylqylary men basqa da baǵaly zattaryn áketip ózi ıemdenip ketti», dep jazylǵan.

Qytaılyq jazǵyshtar osynsha qan­dy oqıǵany aıta otyryp, bul áre­ket tek generaldyń jeke basynyń isi emes Tań pat­shalyǵynyń arab shapqyn­shy­ly­ǵy­nyń aldyn alý úshin jasalǵan áskerı jospardyń oryndalýy desedi. Olar tek Shash hany balasynyń qashyp qutylyp ketip, kórshi elderden jáne arabtardan kó­mek suraǵany basty sebep boldy de­gi­si keledi.

General Gaýdyń Atlah bekinisine tut­qıyl shabýyl jasaýynyń basty, úshinshi sebebi hanzadanyń ótinishi bo­ıynsha halıfattyń Atlah bekinisindegi áskerleri ózderine qarasty jerlerdegi kishi handyqtar qosyndaryn ózderine qosyp alyp, «tórt qala bekinisin» shap­paq­shy bolyp jatyr eken degen habardy general estıdi. Sosyn olardan buryn qımyldap tutqıyl shabýylmen Atlah bekinisin almaqshy boldy, biraq aqyry qıraı jeńildi deı kelip, oǵan qarluqtar men túrkeshterdiń, ferǵanalyqtardyń opasyzdyqtarynan ekijaqty soqqyǵa ushyrap jeńilis tapty, dep kijinedi jazarmandar.

Hýaduń pedagogıkalyq ýnıver­sı­te­tiniń tarıhshysy Jý Baýmıń­niń general Gaý týraly aıtqandaryn maz­mundar bolsaq: «ákesi otarlanǵan Ko­reıa­­nyń han áýleti, ózi Heshı dálizinde erjetip, Ánshıde kózge túsip, shekarada qanshama jyldarda ataǵy asqaqtady. Shaıqasta jeńimpaz boldy, onyń basty qarsylasy ýaqyt óte kele toban­dar­dan arabtarǵa aýysty... Talas shaı­qa­sy bir ǵana Gaý Shııanjynyń ómir jo­lyn­da­ǵy túbegeıli burylys bolmastan, Tań dáýirindegi batys-soltústiktegi strate­gııa­lyq jaǵdaıdyń da kúrt ózgeris núk­tesi bolyp qalǵan edi. Bul shaıqas týra­ly qandaı ýáj aıtylsa da, naqty shyn­dyq musylman armııasynyń aıtýly je­ńi­simen aıaqtalǵan bolatyn...

Osynaý zor ózgeris qalaı da bir dá­ýird­iń aıaqtalyp, jańa bir dáýirdiń bas­talǵanyn anyq kórsetip berdi» deıdi.

Qytaıdyń osy zamanǵy qyzylóńesh tarıhshysy Shýe Zuńjyń myrzanyń Beıjiń ýnıversıtetiniń álemge tanymal professory Ýań Shaýfýdyń atalǵan dáýirdegi basty geosaıasattyń mazmuny: «Bizdiń bul arada aıtpaqshymyz, Tań, Toban, Arabtar aralyq saıası qarym-qatynasy tarıhy, saıyp kelgende VII ǵa­syrdyń ortasy men IX ǵasyrdyń orta shenindegi Azııadaǵy zorlyq-zomby­lyq­ty negiz etken óktem­diktiń tarıhy bola­tyn» degen ádil tujyrymyn bur­ma­lap, oǵan saıası qalpaq kıgizip, «bizdiń eli­miz­degi ǵylym áleminde buryn-sońdy qol­da­nyl­ma­ǵan tosyn ataý, olaı bol­ǵan­da «Tań dınastııasynyń Batys sheka­rasyn qorǵaý jolyndaǵy kúresi atalmysh «zorlyq-zombylyq saıasaty bolyp shyq­paı ma», deı kelip, Batystaǵy keıbir qoldanysta ol otarlyq irge keńeı­tý nemese otarlyq bılikti ornatý degen maǵynada qoldanylady. Sóıtip professor Ýań arabtyń irge keńeıtý soǵysyn Tań patshalyǵynyń batys óńirdi qorǵaý saıasatymen shatastyryp qana qoımaı Tań patshalyǵynyń «zorlyq-zombylyq saıasatyn» aıryqsha atap kinálaıdy dep renjıdi. Shýe myrza odan ári tipti laǵyp, Qytaı shekarasynyń qalyptasý tarıhyn «Tań dınastııasynyń kartasynda batysta Pamır jáne Ámýdarııa óńiri qamtylǵan bul tarıhı ózgeristiń ta­bıǵı nátıjesi, ol jaı ǵana bir máse­le emes, bul tarıhı ádilettilikti qal­pyna keltirý máselesi. Qaısy bir qy­taı ǵalymy bolsyn qytaıdyń Tań dınas­tııa­synyń «Batysty ashý», Shynjań men Arab orystyń shyǵystaǵy shekarasyn anyqtap beretin karta. Sondaı-aq ol elimizdiń tutas aýmaǵynyń qalyptasý tarıhynyń quramdas bóligi bolyp tabylady. Bunyń bári san jyldar boıy elimizdiń ǵylym dúnıesi ortaq qa­byl­da­ǵan shyndyq. Sondyqtan jo­ǵa­ryda aıtylǵan sandyraq (professor Ýań demekshi. Á.D.) Tań dáýirindegi ba­tys óńir tarıhyn zertteýdi ǵana emes, qy­taı­dyń shekaralyq óńirleriniń qa­lyp­tasý tarıhyn da burmalaý bolyp tabylady».

Endi ne isteýimiz kerek? Elimizdiń tá­ýel­sizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyna qater tóndirip turǵan Qytaıdyń saıasatyn áshkereleıtin úgit-nasıhatty, ásirese salıqaly halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq hám praktıkalyq konferensııalar, forýmdar ótkizý kerek. Atlah-Talas shaıqasynyń 1270 jyldyq ataýly kúnin eldik jáne halyqaralyq deńgeıde saltanatpen atap ótpeý eldigimizge, táýel­sizdigimizge úlken syn.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» ekenin dál osy kúnderi tekke aıtpaǵan bolar. Demek, sol bárinen qymbat asylymyzǵa qol suǵyp, qater tóndiretin ishki-syrtqy jaýlarymyzdyń suqtanyp turǵanyn jan júregimizben sezinip, naqty iske kiriser syn saǵaty soǵyp turǵanyn taǵy bir qaıtalap aıtýǵa týra keledi.

Álimǵazy DÁÝLETHAN,

Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty