Qazaq jyrynyń arǵy-bergi kerýen-kóshine nazar salsaq, qanshama talantty aqyn qyzdarymyzdyń esimi oıǵa oralady.
Sonaý Ulbıke, Sara, Rysjandardy aıtpaǵan kúnniń ózinde, Zııash Qalaýova, Márııam Kákimjanova bastaǵan qyzyldy-jasyldy jyr kóshi kóz aldymyzǵa keledi. Qasym Amanjolovtyń:
Qaıdasyń, aqyn,
Zııash Qalaýova,
Kavkazdyń shyǵyp ediń
qaı taýyna?
Márııam ekeýińdi
syılaımyz biz,
Áıtpese qap júrermiz
qyz daýyna – degen ataqty óleńi bar. Qasym aqyn ádemi aıtqan. Qolyna qalam ustaǵan ápkelerimiz ben qaryndastarymyzdy qurmettep, tóbemizge kótermesek nesine el bolamyz? Qazaq óleńiniń kórkemdik kestesi aqyn qyzdarymyzdyń jyrlarymen de kórikti. Buǵan myńdap mysal keltirýimizge bolady. Farıza, Qanıpa, Marfýǵa, Aqushtap, Kúlásh bastaǵan talantty aqyndar legin Gúlnar Salyqbaeva, Janat Áskerbekqyzy, Maqpal Mysa qostaǵan qyzdarymyzdyń jalǵastyryp kele jatqany kóńilge qýanysh uıalatady. Solardyń biri – sonaý Qatonqaraǵaıda jatqan qaryndasymyz Baqytjan Raısova. Baqytjannyń óleńderimen buryn onsha jaqyn tanysa qoımaǵan ekenmin. О́ıtkeni bul zamanda jyr kitaptarynyń qolǵa túse bermeıtini kópke belgili.
Sáken Seıfýllın murajaıy kópten beri ótkizip kele jatqan dástúrli músháıranyń ótken jylǵy júldegerleriniń biri Baqytjan boldy. Soǵan baılanysty elordaǵa kelgen saparynda Baqytjandy alǵash kórdim. Eline qaıtar saparynda «Jerdiń kún beti» atty jyr jınaǵyn berip ketken edi. Aqyn qaryndasymyzdyń jyrlaryn oqı kele, onyń ózgege uqsamaıtyn erekshe talant ekenine kózim jete tústi. Baqytjannyń tili shuraıly, oıy oramdy. Ne aıtsa da ózinshe aıtqysy keledi. Ásirese, altyn besigi – Altaıdy jyrlaǵanda erkin kósiledi. Oqyrmanyn oıǵa batyrady.
Sen quzar shyńdy taý ediń,
Men barmaqtaı bala edim.
Sen aq jarma bulttarǵa
taq ediń,
Men ata men anamnyń
baǵy edim...
dep jyrlaıdy Baqytjan. Kózin ashyp kórgen Altaı aspany men atameken topyraǵy aqyn qyzdy únemi tolǵanysqa túsiredi. «Sen aq jarma bulttarǵa taq ediń» degeni qandaı ádemi. Kóz aldyńa búkil álemdegi bult búrkengen alyp ta asqar taýlardy elestetedi. Baqytjan aqynǵa ǵana tán mundaı ádebı oljalar kitaptyń ón boıynda moldap kezdesedi. Sezim shynaıylyǵy, sóz saptaý sheberligi – Baqytjan jyrlarynyń negizgi ózegi.
Aıdan jalyqpaımyn,
Kúnnen jalyqpaımyn.
Qyran qanatynda únsiz
qalyqtaımyn,
– deıdi taǵy da. Sezimdi selt etkizedi. Ýaqyt keńistiginde máńgilik ańsarǵa úmitin jalǵap, qyran qanatynda únsiz qalyqtap bara jatqan aqyn qyzdyń názik janynyń, júrek qylynyń dirilin sezingendeı áserge bólenesiń. Shyn aqyndyqtyń qýaty da osyndaı bolsa kerek. Onyń «Estidim aspan astynan shyndyqtyń qulyn daýysyn» degenine eriksiz ılanasyń. Aqynnyń shyndyqtyń quldyraǵan qulyn daýysyn aspan astynan izdeýi zańdylyq. Myna qym-qýyt zamanda adaldyq pen shyndyq izdegen aqyn júregi tynymsyz alasurady. Sondyqtan da ushqyr qııaly shartarapqa sharq urady. «Aqıqat degen tereńim, túbińe seniń kim jetken?» deıdi taǵy da ústemelep. Shynynda da aqıqat degen tuńǵıyqtyń túbine kim jetken? Jetý de múmkin emes shyǵar. Jalǵannyń jumbaq ekeni de sodan bolar.
Baqytjan jyrlary únemi tazalyqty pir tutyp, aqıqatty ańsaıdy. Ol tazalyq pen aqıqatty óziniń týǵan tabıǵatynan Altaıynan izdeıdi. Altaıynan suraıdy, Altaıyna júginedi.
Adamnan aspan aqyldy,
Jemeıdi onda haqyńdy.
Oı bóledi jaryǵy,
Jarylqap alys-jaqyndy.
Aspannan jetken ómir bul,
Tógedi kókten Táńir nur.
Tazalyq tóri bolǵan soń,
Aspannyń túsi kógildir,
– deıdi. Tereńdik dep osyny aıtady. Aspannyń tazalyq tóri ekendigi ras. Aspannyń adamnan aqyldy ekeni de anyq. Túsingen adamǵa aqyn bul jerde móldiregen aspan álemin ǵana aıtyp otyrǵan joq, Kók Táńiriniń qudiretin meńzep otyr. Ádildik te, aqıqat ta, meıirim de, qaıyrym da Qudaıdyń ǵana qolynda ekendigine kóziń jetedi. Pendelikten boıyńdy aýlaq salǵyń keledi. Bul – jyrdyń qasıeti. О́ıtkeni óleń – Táńirdiń tartýy. Halyqtyń «Shyn aqyndardyń qulaǵyna Qudaı sybyrlaıdy» dep jatatyny da osydan bolsa kerek.
Bizdiń Baqytjan aqynnyń da qulaǵyna qudaı sybyrlaıtyn sııaqty. О́ıtkeni óleńderinen jasandylyq baıqalmaıdy. Tógilip túsken shýmaqtar, órilip túsken móldir sezimder aqyndyqtyń qýat-kúshiniń kýásindeı ystyq áserge bóleıdi. «Babalardan qalǵan qara qosymyn» deıdi bir óleńinde. Sózine sendiredi. Babalardan búginge jetken rýhanı sabaqtastyqtyń jalǵasyndaı kórinedi bul oıy. Shynynda da Altaı taýynyń qoınaýyna tikken Baqytjan aqynnyń kishkentaı qara qosy – óleń qosynyń nurly shamy oqyrmanyn alystan ózine shaqyrady. Nurly jyrlardyń sáýlesi oqyǵan saıyn júrekke jylý tógedi. Taǵy bir óleńinde «Júregimniń qyzǵaldaǵy qol soǵar, ádilettiń saltanatyn kórgende» deıdi. Qandaı ádemi. Kez kelgenniń aýzyna túse bermeıtin kemel oı, kelisti órnek, tyń tirkes. Júrektiń qyzǵaldaǵynyń qol soǵýy – aqyndyq olja. Osyndaı tebirenisten týǵan Baqytjan jyrlarynyń ózegine rızashylyqpen úńilesiń. Aqyn qaryndasymyz basymyzdan ótip jatqan mynaý qat-qabat qoǵamnyń kóleńkeli tustaryn da tereń tolǵaıdy. «Tektilik pen teksizdiktiń arasyn, kómip ketti aqsha degen borasyn...» degeni kez kelgenimizdi oıǵa qaldyrady. Oqyǵan adamdy oılandyrmaıtyn óleń ómirsheń bolmaq emes. Baqytjandy oqyp otyryp oılanasyń, tolǵanasyń, kúrsinesiń. Shyn aqyn ózi ómir súrip otyrǵan ortasynan tys bolmaıdy. Halqynyń muń-qaıǵysy, qýanysh-renishi, shattyǵy men shadyman kúlkisi óleńniń ón boıynda órilip jatýǵa tıis. Baqytjan jyrlarynan men osyny kórdim. Onyń aqyndyq talantyna tánti bolǵanymdy jasyra almaımyn.
Jınaqqa Baqytjannyń A.Pýshkınnen, S.Esenınnen, A.Ahmatovadan, t.b. shetel aqyndarynan jasaǵan tárjimalary da kóńil aýdararlyq. Aýdarylǵan ár óleńde sheberliktiń izi bar. Klassık aqyndardyń deńgeıin tómendetpeı, olardyń oı óresiniń bıiginen kórine bilýi kóńil qýantady.
Altaıdyń zańǵar shyńdaryna janaryn sýaryp ósken daryndy qyzymyz Baqytjan Raısovanyń jańa kitabyn oqyp shyǵyp, jan sýsynyn qandyrǵandaı kúı keshtim. Rıza boldym. Sebebi Baqytjannyń óleńderin beı-jaı oqýǵa bolmaıdy. Mahambet atasy «Qaraǵaıǵa qarsy bitken butaqpyn» dese, Baqytjan qaryndasymyz «Qııaly jerge qaıysyp bitken quraqpyn» deıdi. Taýyp aıtqan. Qysqasy, alysta jatyp oıly óleńderdiń monshaǵyn tizgen Baqytjanǵa aǵalyq kóńilden aq jol tileımin!
Nesipbek AITULY,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty