Danyshpan uly Abaı: «Jas bala anadan týǵanda eki túrli minezben týady: bireýi – ishsem, jesem,ekinshisi – uıyqtasam dep turady. Bular – tánniń qumary, bular bolmasa, tán janǵa qonaq úı bola almaıdy, hám ózi óspeıdi, qýat tappaıdy. Bireýi – bilsem eken demeklik. Ne kórse soǵan talpynyp, jaltyr-jultyr etken bolsa, oǵan qyzyǵyp, aýzyna salyp, dámin tatyp qarap, tamaǵyna, betine basyp qarap, syrnaı-kerneı bolsa, daýysyna umtylyp, onan er jetińkiregende ıt úrse de, mal shýlasa da, bireý kúlse de, bireý jylasa da tura júgirip, «ol nemene?», «bul nemene?» dep, «ol nege úıtedi?», «bul nege búıtedi?» dep, kózi kórgen, qulaǵy estigenniń bárin surap, tynyshtyq kórmeıdi. Munyń bári – jan qumary, bilsem eken, kórsem eken, úırensem eken degen» depti. Qandaı danalyq paıym! Qandaı ulaǵatty tanym!
Shyntýaıtyna kelgende, búgingi kejegesi keri tartqan qoǵam Abaı beınelegen pendege zárý ekeni búkpesiz shyndyq. Qý tamaqtyń quly emes, týǵan eldiń uly bolý úshin de adamǵa úlken júrek, jankeshtilik kerek-aý. Sebebi kúreske toly tirshiliktiń ózindik qaǵıdaty, óz zańy bar. Borkemik bolsań bordaı ezilesiń, talabyńmen tabyndyrsań taý qoparasyń. Áıtse de, taǵdyr jolyndaǵy san túrli kedergige moıymaı eren eńbegi el esinde saqtalyp, er esimine qylaý túsirmeı kele jatqan jandardan kende emespiz. Sonyń biri memleket jáne qoǵam qaıratkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory О́mirzaq Ozǵanbaevtyń esimin zor qurmetpen aıtar edim. Kókiregi – kómbe, ómir joly – urpaqqa kórme, bolmys – bitimi jastarǵa úlgi! Ol kisiniń júrip ótken jolynyń ózi bir qundy tarıh ispettes.Týǵan eline, jerine, halqyna adal eńbek etip, sózinen daýa, isinen táýbasy ketpegen, kópke qadirli el aǵasy, tektilikti tereńnen ólshegen, paıym parasaty mol jan.
О́mirzaq Ozǵanbaıuly qazaqtyń mańdaı aldy tulǵasy Abaı sýrettegen «bilsem, kórsem, úırensem», elime barymdy bersem deıtin azamattardyń qatarynan kórine bilgen qazynaly ǵalym. О́tken-ketkendi shejiredeı tarqatatyn, jazylyp qoıǵan hatpen teń – abyz qarııa! Ol kisiniń meıirban júreginiń meıirimine shomylyp, iltıpatynan nár alyp júrgen jandar qanshama deseńizshi.
Jaqsyda jattyq bolýshy ma edi, saıasyna tyǵylǵandy baýyryna basyp, jabyrqaǵandy mańdaıynan sıpap, izgilikke degen qushtarlyǵyn oıatyp otyratyn qarııalardyń da qatary sırep bara jatqany ras. Men tanyǵan О́mirzaq aǵa, týmysynan týrashyl, ádildikke janashyr, halqyna bolsyn deıtin, qanjyǵasyndaǵy oljasyn dúıim elmen bólip jeıtin, qazaq balasyn alalamaıtyn, júrekterin jaralamaıtyn, panasyzǵa pana bolǵan, jershildikten aýlaq qonǵan, súıegine sóz sińgen dara tulǵa, keshegi dana qarııalardyń búginge jetken sarqyty. Atan jilik aǵanyń baladaı ańǵal minezine, daladaı darhan peıiline qansha márte kýá bolyp kelemin. Rııasyz kúletin, tirshiligine rıza bolyp júretin, ózgeniń de pikirine meıirimmen qulaq túretin О́mekeńdeı abyz aqsaqaldy ilýde bireý shyǵar desem asylyq aıtqandyq bolmas.
Ol kisiniń kúıki tirliktegi kúıbeń jandardyń is-áreketine tym bolmasa bir ret qabaq shytyp otyrǵan kezin kórmeppin. «Dúnıege keler bir ret, Darııa-keýde, taý-músin» degen osy shyǵar túsingenge. Qashanda aqjarqyn, qarııaǵa tán salıqaly ustamdylyǵyn kórsetip, abzaldyq symbatyn tanytyp otyrady. Keıde, jumysqa zaýqyń soqpaı, kóńiliń alań bolyp otyrǵan sátte, aǵanyń aldyna barsań boıyńdy bir sharapat nuryna malyp alǵandaı sáýlelenip shyǵa kelesiń. Qansha qaljyrap, sharshap otyrsa da kózinen kúlki úıirilip, jadyrap, keıde ázildep adamnyń ishki saraıyn gúldendirip jiberetinin qaıtersiń.
Eger, aqyl men minez kisiliktiń parqyn, parasattylyǵy men bitim-kelbeti jaısań azamattyń jarqyn beınesin anyqtar bolsa, osy qasıettiń bári О́mirzaq aǵanyń boıynan tabylar edi-aý. Asyǵystyqqa toqtam jasaý, az sóılep, kóp tyńdaý, ańǵarympazdyq arqyly adamdy ózine baýrap alatyn danalyq fılosofııasy, dalalyq pálsapamen ushtasqanda naǵyz qazaq balasyna tán alǵyrlyq pen aıbyndylyq aǵanyń boıynan ushqyndap turady. Men osyǵan tántimin!
О́mekeńdi, Mańǵystaýdyń mańǵaz taýlarynyń ushar basyna qonaqtap otyrǵan qyran búrkitke uqsatamyn keıde. О́tken ómirine oısha kóz salyp, jetistigine qýanyp, jetpegenine qýaryp, jigerin namystyń bulaǵyna sýaryp, tolǵamdy oılary tý alyp, shúkirligin aıtyp, táýelsiz eldiń bir tasyn qalaǵanyna shalqyp otyrýy da zańdylyq! Jaqsylyǵy pen jamandyǵy, ar-uıaty men qııanaty ıtjyǵys túsken tirlikte, О́mekeńdi de taǵdyry mańdaıynan sıpaı qoımapty. Áıtse de ana meıiriminiń shýaǵy, áke arýaǵynyń tumary jelep-jebep, qınalǵanda elep-demep qorǵanyshy bolǵany aıdan anyq!
О́mirzaq aǵa dúnıe esigin ashqan kezde qazaqtyń qansyraǵan dalasy bóri syndy óz jarasyn ózi jalap jatqan kez edi. Taǵdyrdyń isine ne shara, ómirge ińgálap kelgen náresteniń kóreshegi de kóp eken, dúnıe esigin ashqanyna 13 kún tolǵanda soǵys oty lap ete qalady. «Ul týdy» dep ulan asyr toı jasap qýanǵan ákesi Ozǵanbaıdyń qýanyshy da kelte boldy, jaryn elge amanattap, sábıin qusharlana bir ıiskep atqa qondy. Ákesi sol ketkennen mol ketip, maıdan shebinen oralǵan joq.
Ol qatal zamannyń qatyńqy qabaǵyn baǵyp ósti. Bozdaǵyn maıdanǵa attandyryp, onyń jolyn tosyp, saǵynyshty hattaryn kútip sary ýaıymǵa túsken jesir ananyń qınalǵan sátterin, kóz jasyn da kórdi. Albyrt sezimge toly balalyqtyń baldáýreni kózinen bul-bul ushty. Sebebi erte eseıdi, erinbeı oqydy, oqyǵanyn keýdesine toqydy. Ashtyq, jalańashtyq, jetimdik qıyndyqtarynyń zardabyn da tartty. Otbasynyń bar taýqymetin, ákeniń asyl amanatyn ıyǵyna artty. Soǵystan keıingi áleýmettik qıynshylyqty, turmystyń aýyrlyǵyn kórip jetildi.
Fort-Shevchenko qalasynda alǵash ret álippe tanyp, Saýra mektebinde oqýyn jalǵastyryp, klastan klasqa oıdaǵydaı kóship, keıingi oqýyn Senek pen Bekdashy túbindegi Altynshy kentinde, Krasnovodskidegi №3 mektep-ınternatty óte jaqsy baǵamen bitirip, kámelettik attestat alyp shyǵady da, bilim qýyp Qyzylorda qalasyna attanady. Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýtyn qyzyl dıplommen támamdaıdy. Eńbek jolyn shaǵyn mektepte muǵalim bolyp bastap, tynymsyz eńbeginiń arqasynda qyzmette satylap ósti. Bilimi men jigeriniń arqasynda az ýaqyt aralyǵynda mektep dırektorynyń orynbasary laýazymyna deıin kóterildi.
Árıne, О́mekeńniń ár belesi taqtaıdaı túzý boldy dep aıtýǵa aýyz barmas. Talas-tartysqa da kezigip, qııanatqa da ezilip qalǵan sátteri de az bolǵan joq. Eńseli eńbektiń esesin táńir ózi qaıtarady eken. Bireýler búkil ǵumyryn arnap bitire almaıtyn kúrdeli dúnıeni ózine tən sabyrlylyq pen tyńǵylyqtylyq qalpyn saqtaı otyryp qyrýar izgilikti is tyndyrdy. Túrikmenstan, Qazaqstan jəne burynǵy KSRO bilim berý salasynyń ozat qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Halyqaralyq pedagogıkalyq bilim jəne Reseı Bilim akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri sııaqty joǵary ataq-abyroıǵa ıe bolyp, kóptegen memlekettik orden-medaldy da keýdesine taqqany adal násiptiń arqasy ári sózimizdiń dáleli.
KSRO Memlekettik jəne Lenındik syılyqtardyń laýreaty, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, fızık-atomshy Gleb Borısovıch Pomeransev degen ataqty ǵalymmen ıyq tirese qyzmet etip, tonnyń ishki baýyndaı jıi aralasyp, Keńes eliniń túkpir-túkpirinde ótken ǵylymı konferensııalarǵa qatysyp, úlken minberlerden salıqaly oılar aıtty. Kúrmeýi qıyn máselelerdi kóterdi.
«Sabaqty ıne sátimen» demekshi, sóz oraıy kelgende aıta keteıik, 1990 jyldyń 17 tamyzy kúni ekinshi ret Atyraý oblysynan enshisin alyp, Mańǵystaý oblysy óz aldyna jeke shańyraq kóterdi. Aq túıeniń qarny jarylyp, túbek jurty bórkin aspanǵa atqan kún boldy. Aıaǵyn táı-táı basqan jańa oblysqa bilikti mamandar qajettigi týyndady. Aqyry, qaı jerdiń jumysy aqsap jatsa, sony dóńgeletip əketetinin biletin Mańǵystaý jurtshylyǵy О́mirzaq aǵany Almatydan arnaıy shaqyrtyp, oblystyq bilim berý basqarmasynyń basshysy qyzmetin usyndy. Osy qyzmette júrgende aǵylshyn tilinen olımpıada ótkizip, onyń 11 júldegerin Anglııanyń Bronmaýt qalasynda bilimin jalǵastyrýǵa muryndyq boldy. Biliktiligin shynaıy eńbegimen dəleldep, týǵan ólkesine jańasha lep əkelgen isker azamatqa zor senim artyp Joǵarǵy Keńestiń depýtattyǵyna kandıdat bolýǵa qoldaý bildirdi. Saılaýǵa qatyssam degen oıy múlde bolmasa da kópshilik qalaýyn eskerip, saıası dodaǵa aralasty. Ońaı bolǵan joq. Bir orynǵa alty adam talasty. Allanyń bergen baǵy bolar, asyǵy alshysynan túsip, halyq qalaýlysy bolyp shyǵa keldi. Biraq Joǵarǵy Keńestiń sol jolǵy shaqyrylymynyń ǵumyry uzaqqa barǵan joq. Bir jyldan keıin jumysyn toqtatyp, tarap ketti. Sodan ýaqyt óte kele 1995 jyly tamyz aıynda elimizdiń jańa Konstıtýsııasy qabyldandy. Bul Ata Zańnyń bir ereksheligi, Parlamenttiń eki palatasy bolatyn boldy. Halyqtyń qoldaýymen О́mirzaq aǵamyz taǵy da saıası dodaǵa aralasyp, Senatqa depýtat bolyp saılanyp, qazaqtyń tuńǵysh senatory degen ataqqa ıe boldy.
Osy oraıda ǵulama jazýshy Əbish Kekilbaıulynyń myna bir júrekjardy lebizi oıǵa oralady: «...Toz-toz zamanda týyp, elden-jerden shalǵaıda ósýge məjbúr bolsańyz da, elińizben, jerińizben birdeı jańaryp, birdeı eńselener dəýren keship kelesiz. Týǵan halqyńyzdyń jas urpaǵyn tərbıelep jetildirýge qaltqysyz úles qostyńyz. Bilim berýdiń əri ǵulama ǵalymy, əri sheber uıymdastyrýshysy bolyp, jurtshylyq qurmetine bólendińiz. Eki dúrkin el Parlamentine múshe bolyp saılanyp, təýelsizdigimizdiń ornyǵýyna, reformalardyń tereńdep, oń ózgeristerdiń túbegeılene túsýine eleýli úles qostyńyz... Belsendi memlekettik qyzmet, qoǵamdyq jumysty tynymsyz ǵylymı zertteýshilik, shyǵarmashylyq eńbekpen jemisti baılanystyra bildińiz. Ǵylym doktorysyz. Júzdegen maqala, ondaǵan kitap, san salaly zertteý eńbekteriniń avtorysyz. Halqyńyzǵa qadirli, qataryńyzǵa syıly, jetkinshekterińizge súıkimdi azamatsyz, ustazsyz, əkesiz, atasyz. Kórnekti ǵalymsyz» dep edi. Aıtýly aqyn Serik Turǵynbekuly:
Munaıly ólke tabysqan
О́z yrysyń.
Bir-birimen qabysqan
Sóziń − isiń.
Alla bergen atyńdy −
«О́mirzaq» dep −
Ozǵanbaev jaralǵan ozý úshin! – dep jyrmen tolǵaǵan. Rasynda О́mirzaq aǵa ozý úshin jaralǵan tulǵa. Ol kisi Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurmetti múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Zerdeli zertteýshiniń búginge deıin qoǵamnyń damýy, alash qaıratkerleri, adamdar, taǵdyrlar týraly jazylǵan qyryqqa jýyq kitaby men júzdegen maqalasy jaryq kórdi. Jaqynda bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵy oqyrmanǵa jol tartty. Bul jınaqqa «Reseı Memlekettik Dýmasy jáne Qazaqstan», «Tarıh taǵylymy», «Qazaqtyń sheshendigi men kósemdigi astasqanda», «Jaryq juldyzdar», «Taǵzym» atty týyndylardan jınaqtalyp, halqymyzdyń tarıhy men tanymal tulǵalarynyń, ataqty kósemderi men sheshenderiniń el kósegesin kógertý jolyndaǵy jankeshti is-áreketteri aıshyqty zerdelengen.
Avtor «Tarıhty tulǵalar jasaıdy» degen maqalasynda: «Uly dala zamanynda kóptegen tulǵany ómirge ákeldi. Bes myń jyldaı buryn taǵy jylqyny erttep minip, Baıkaldan Balqanǵa deıingi aralyqqa deıingi ıelik etken babalarymyz Uly dala órkenıetin qalyptastyrdy. Tipti Mysyr, Qytaı, Úndi, Iran, Rım jáne Vızantııa sekildi irgeli órkenıetterden de arǵy ata-babalarymyzdyń túrkilerdiń izderi kórinedi. Shyǵys pen Batystyń arasyn qosqan Uly dala álemdik saýdanyń da kúretamyry boldy. Keıin túrkilerdiń basyn qosý Shyńǵys hannyń peshenesine jazyldy. Zamana aǵyny, alasapyran kezeńder ony úıirip joǵary shyǵaryp, 1206 jyly «Máńgilik el» memleketi quryldy. Odan bergi kezeńde Joshy ulysynda Qazaq handyǵy tarıh sahnasyna shyqty. Kereı men Jánibek esimi endi-endi atala bastady. О́ıtkeni túrkiler tarıhyn jazyp, sonyń saldarynan kóp dúnıesi ǵasyrlar batpaǵyna kómilip qalǵan edi» dep ótken tarıhty tereńnen tolǵaıdy.
Sonymen birge ol Alash qaıratkerleri: Álıhan Bókeıhanov, Baqtygereı Qulmanov, Baqytjan Qarataev, Ahmet Birimjanov, Alpysbaı Qalmenov, Sháımerden Qosshyǵululy, Temirǵalı Nurekenov, Tileýli Myńbasy Allabergenuly, Sálimgereı Jantóre jaıynda tyńnan túren salǵan mazmundy eńbekter jazdy. Aǵanyń «Alashtyń ardaqty uly» atty maqalasynda Álıhan Bókeıhan týraly tereńnen oı tolǵaı kelip: «Alashorda úkimetiniń resmı qurylǵanyn qazaq halqy zor qýanyshpen qarsy aldy. Úkimet tóraǵasyna usynylǵan úsh úmitkerdiń arasynan jasyryn daýys berý nátıjesinde Álıhan Bókeıhan saılandy. Eki ǵasyrǵa jýyq Reseı patshalyǵynyń bodandyǵynda rýhy jasyǵan qazaq halqynyń eńsesi kóterilip, óz aldyna derbes memlekettigin túze bastaýy orys shovınızmine unaı qoımady» dep jazady.
Belgili ǵalym Serik Negımov: «Sháımerden Qosshyǵulov pen Aqan seriniń bajasy Naýan Haziret sol zamannyń dinı bilimdi adamdary bolǵan. Sol ekeýin ıtjekkenge aıdaıdy. Arada eki jyl ótkende, ıaǵnı 1905 jyly naýryz aıynda Álıhan Bókeıhanov pen Mámbetáli Serdalın patsha ókimetine kirip, ıtjekennen arashalap alady. О́mekeńniń kitaby mine, osyndaı tyń derekterge toly, qundy kitap. Bul kisiniń eńbekteri Alash qaıratkerlerine arnalǵan ǵajap dúnıeler» dep joǵary baǵa bergeni bar.
О́mirzaq aǵa Torǵaı óńirinen Reseıdiń alǵashqy eki Dýmasyna depýtat bolyp saılanǵan, ataqty zańger Ahmet Birimjanov týraly da qalam terbedi. Biraz jyldar tarıhtyń tasasynda qalǵan tulǵanyń ómir joly men eńbegin sóz ete kelip: «Dýma otyrysynda Ahmet Birimjanov sóz sóılep, qazaq eliniń jerge baılanysty sheshilmeı jatqan kóp máseleleri bar ekendigin aıtyp, agrarlyq másele boıynsha qurylǵan komıssııanyń quramyna Qazaq depýtattarynyń ókilin engizýdi usynady. I Memlekettik dýma jumysyna Qazaq depýtattarynyń Musylman fraksııasy qatarynda atsalysady. Atalǵan fraksııa agrarlyq máselege baılanysty bas qujat bolyp tabylatyn zań jobasyn jasaýǵa kúsh salady» deıdi avtor.
Osynyń bári keleshek urpaqqa qaldyrylǵan eleýli eńbek, úlken mura. Iá, qarııalyq beleske jetip, elge sińirgen eńbegiń elenip, halyqtyń qurmetine bólengennen artyq baqyt bar ma, deseńizshi?! Bul da Allanyń bergen syıy. Eńsesin asqaq ustap, tar jol taıǵaq keshýlerden ótip, dittegen maqsatyna ıek artty. Bolmysyna qylaýdaı shań túsirmeı, adamgershilik qasıetti esimdi ardaqtaýmen keledi.
Aıtpaqshy, Allanyń raqymy bolar, ana bir jyldary Təńirdiń nəsip etýimen Allanyń əmirleri men aıattary túsip, qasıet nuryn sepken jeri, eki dúnıe sardary Muhammed (s.ǵ.s.) Paıǵambarymyzdyń dúnıe esigin ashqan kıeli mekeni Mekkege baryp qajylyq paryzyn da ótep qaıtty. Osynyń ózi-aq, qadirli aqsaqaldyń qadirin arttyryp, Qunanbaı qajy salǵan qula jolmen júrip kele jatqanynyń dáleli emes pe. О́mirzaq aǵa qazir de at ústinen túse qoıǵan joq. Respýblıkalyq Ardagerler keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary. Elimizdegi qarııalardyń qamqory. Solardyń áleýmettik jaǵdaıy, turmysy jaqsy bolsa eken dep alańdap júredi. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtar bolsaq О́mirzaq Ozǵanbaıuly qazaqylyqtyń qalybynan shyqpaǵan, ádildiktiń aq týyn nyq ustaǵan, at tóbelindeı zańǵarlardyń zańdy jalǵasy. Búginde, seksenniń seńgirin baǵyndyryp otyrǵan tumasy taza, tegi asyl abyz aǵamyzǵa Jaratqan qýat berip, din aman júre bersin, toqsannyń da tórin násip etsin deımiz.
Beıbit OSPAN,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi