Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti − Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen osydan tórt jyl buryn elordada «EKSPO-2017» halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi dúrkirep ótti. Dúnıejúzilik deńgeıde uıymdastyrylǵan aıtýly is-sharaǵa 115 memleket pen 22 halyqaralyq uıym qatysyp, ony 4 mln adam tamashalady. Jalpaq álem nazar aýdarǵan kórmede jańashyl ǵylymı-tehnıkalyq jetistiktermen birge soǵan qatysýshy elderdiń tarıhy men salt-dástúri, mazmundy mádenıeti kórsetildi.
Biregeı ǵımarat bederi
«EKSPO–2017» halyqaralyq kórmesi «Bolashaq energııasy», álemdik qaýymdastyqty tolǵandyratyn energııanyń balamaly kózderi sekildi eń ózekti taqyrypqa arnaldy. Kórme kesheniniń jalpy alańy – 174 gektardy qamtydy. Onyń ishinde 25 gektar tikeleı kórme aımaǵyna bólingen, oǵan Qazaqstannyń Ulttyq pavılony, halyqaralyq, taqyryptyq jáne korporatıvtik pavılony kirdi. Ondaǵy shar tárizdi keshen «EKSPO-2017» kórmesiniń arhıtektýralyq kórkem úlgisine aınaldy. Qazir munda NUR ALEM bolashaq energııasy mýzeıi ornalasqan. Búginde atalǵan murajaı Parıjdiń Eıfel munarasy nemese Londonnyń Hrýstal qamaly sekildi kópshilikke tanylyp qaldy. Biz búgin osy mýzeı týraly sóz qozǵaýdy jón kórip otyrmyz.
Qazir NUR ALEM – adamdar eń kóp baratyn týrıstik nysannyń biri. Odan qala turǵyndary men qonaqtary zamanaýı jańa tehnologııalar týraly tyń aqparat alady. Sonymen qatar ol 2017 jyldyń qarasha aıynan erekshe qorǵalatyn memlekettik sáýlet nysany bolyp tanyldy.
QazExpoCongress Ulttyq kompanııasynyń baspasóz hatshysy Gúljan Sergebaevanyń aıtýynsha, NUR ALEM nysany – dıametri 80 metr jáne bıiktigi 100 metr bolatyn shar pishindi álemdegi biregeı ǵımarat. Murajaıdyń metall konstrýksııasynyń salmaǵy – 13 myń tonna – bul áıgili Eıfel munarasynan eki ese kóp. Ǵımarattyń aýdany bes fýtbol alańyna teń. Ár áınektiń ózindik qurylymy bar jáne salmaǵy 800 kıloǵa deıin tartady.
– Mýzeı ashylǵannan bastap, apta saıyn bizge eki myńnan astam adam keledi. Condaı-aq elimizge resmı saparmen kelgen mártebeli qonaqtar da mýzeıge at basyn burmaı ketpeıdi. Negizi, bizde jumys isteıtin ekskýrsovodtardyń ortasha jasy – 25. Olar qazaqsha, oryssha, aǵylshynsha emin-erkin sóıleıdi. Qytaı, túrik tilderin de meńgergen. Mýzeıge kirý bıletiniń quny da qoljetimdi, bar bolǵany – 1500 teńge. Zeınetkerler men oqýshylarǵa – 500 teńge, stýdentterge – 800 teńge jeńildik jasalǵan. Al barlyq toptaǵy múgedek azamattar, kóp balaly analar, jetim balalar jáne alty jasqa deıingi baldyrǵandar tegin kiredi, – deıdi Gúljan Sergebaeva.
Ǵarysh áleminiń ǵalamattary
NUR ALEM murajaıy 8 qabattan turady. Ár qabat arnaıy taqyrypqa bólinip, jasaqtalǵan. Biz ekskýrsııany segizinshi qabattan bastadyq. Bul «Bolashaq astana» dep atalady. Munda 2050 jylǵa deıingi Nur-Sultan qalasynyń sáýletti maketi qoıylǵan. Onda shahardaǵy eń kórikti, adamdar jıi baratyn «Báıterek», «Haziret Sultan» meshiti, «Pıramıda», «Han Shatyr», «Astana Opera» teatry, «Nazarbaev ortalyǵy» sekildi sáýletti nysandar kórinis tapqan. Sondaı-aq Elbasynyń ózi bas bolyp qolǵa alǵan astananyń aınalasyn abattandyrýǵa arnalǵan jasyl beldeý jobasy da aıshyqty beınelengen. Osy qabatta bizdi tańǵaldyrǵan, 83 metr bıiktikte ornalasqan shyny kópir. Ekskýrsovod Toǵjan Serjanqyzynyń aıtýynsha, shynynyń qalyńdyǵy 4 sm quraıdy. О́te berik jasalǵan. Shyny kópir 7 tonnaǵa deıingi júkti kóteredi. Biz de atalǵan kópirden «bismillá» dep ótip kórdik. Móldirep turǵan shynydan tómenge qaraǵanda eptep boıymyzdy qorqynysh bıledi.
Sonymen qatar osy qabatta eki úlken dúrbi ornalasqan, onymen siz qalanyń kórikti jerlerin jaqynnan kóresiz. Qazir jer betindegi adam sany 7 mıllıardqa jetse, 2050 jylǵa qaraı 9 mıllıardqa barady degen boljam bar. Soǵan baılanysty elektr energııasyn únemdeıtin túrli jobamen tanysýǵa bolady. Eresekter men balalarǵa arnalǵan «Jasyl qala» atty tanymdyq oıyn kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzady.
Al jetinshi qabat «Ǵarysh energııasy» dep aıtylady. Bul arada ǵaryshtan qýat óndirý boıynsha bolashaqty boljaıtyn jobalar men ǵylymı-zertteýler berilgen.
Aıtpaqshy, ár qabatta sizdi robot-tosyp alady. Máselen, segizinshi qabattaǵy robot «Bolashaq» dep atalsa, jetinshi qabattaǵy qultemir, planeta qurmetine «Sholpan» dep qoıylǵan. Bul robottar qazaqsha, oryssha jáne aǵylshynsha sóılep, qysqasha aqparat beredi. Taǵy bir ereksheligi, olar ǵalamtorǵa qosylǵandyqtan sizdiń kez kelgen suraǵyńyzǵa jaýap tabady. Tipti ázil aıtyp, bı bıleıdi. Osy qabattaǵy basty eksponat – planetarıı. Onda osydan 13 mıllıard jyl burynǵy ǵalamsharymyz qalaı bolǵandyǵy týraly vıdeo kórsetedi. Dálireginde úlken jarylys teorııasyn kózben kóresiz. Bul aqparat úsh tilde daıyndalǵan, alǵash ǵalamnyń qalaı paıda bolǵandyǵyn 3-4 mınýt ishinde túsindiredi.
Sodan keıin halyqaralyq ǵarysh stansasynyń maketi qoıylǵan. Atalǵan ǵarysh stansasynyń negizin Amerıka, Reseı, Japonııa jáne Eýropa elderiniń 5-6 kompanııasy qalaǵan, osy kompanııalar týraly mańyzdy málimettermen tanysasyz. Bul ǵarysh stansasy kúnine 15 aınalym jasaıdy, negizinen 350-435 metr bıiktikte ornalasqan. Ortasha jyldamdyǵy 28 myń shaqyrymdy quraıdy. Korabldiń ishindegi ottegi alty adamǵa eseptelgen. Korabldiń úlkendigi bir fýtbol alańyn qamtıdy. Bir ýaq tarıhqa úńilsek, halyqaralyq ǵarysh stansasy 1984 jyly AQSh prezıdenti Reıgannyń ıdeıasymen qolǵa alynǵan. Sodan beri túrli tájirıbe jasalyndy, tek 2001 jyly ǵana alǵash ret halyqaralyq ǵarysh stansasy aspan álemine sapar shekti. Onyń basqalardan aıyrmashylyǵy túrli ǵylymı tájirıbelerdi júrgizedi. Aıta keteıik, halyqaralyq ǵarysh stansasyn qurýǵa 83 elden ǵylymı-zertteý jumystary jumyldyrylǵan, ol úshin júz myńnan astam ǵarysh agenttigi jumys istegen. Odan qaldy 100 mıllıardtan asa eýro ǵarysh stansasynyń jasalýyna jumsalǵan. Bul stansanyń taǵy bir ereksheligi, ol energııany aspan áleminde kún panelderinen alady. 2024 jyly halyqaralyq ǵarysh stansasy jumysyn toqtatady dep eseptelgen. О́ıtkeni odan keıin Marsty zertteý operasııasy bastalady dep jobalandy. Biraq ol áli belgisiz. Sonymen birge ǵaryshkerlerdiń kıimi, azyq-túligi, tutynǵan zattary da kórneki jerden oryn alǵan. Ǵaryshkerlerdiń aıdyń betindegi zertteýleri de qyzyqty beınelengen.
Kún energııasynyń qýaty
Altynshy qabatqa kóterilgende «Kún energııasy» bóliminen kún qýatyn paıdalanýdyń ejelgi dáýirde qoldanǵan túrli tásilinen bastap, qazirgi zamanaýı ozyq tehnologııalarǵa deıingi qural-jabdyqtarmen tanysasyz. Aldymen kún maketiniń ishine kirgende kún shuǵylasy saparynan syr shertetin qysqasha beınerolık kórsetiledi. Onda túrli eldiń jáne qazaqtyń tańbaly tastarǵa baılanysty mıfologııasy keltirilgen. Sondaı-aq jer planetasy globýsynan kúnniń jerdiń qaı bóliginde kóbirek, qaı bóliginde azyraq ekendigi aıqyn berilgen. Kún men túnniń aýysýy da eshkimdi beı-jaı qaldyrmaıdy.
Bizdi tańǵaldyrǵan taǵy bir eksponat – ataqty ABB shveısarııalyq kompanııasynyń kún panelderinen jasaǵan Solar Impulse ushaǵynyń maketi. Bul ushaq «EKSPO−2017» kórmesiniń aldynda Ábý Dabıden bastap, kún energııasyn paıdalana otyryp, jerdi aınalyp shyqqan. Osyǵan qarap, kún energııasymen álemdi sharlaýǵa bolatyndyǵyn túsinesiz. Qazir osy ushaqty jasaǵan kompanııa kún energııasymen jolaýshylar tasymaldaıtyn ushaqtar shyǵarýdy jobalap otyr.
Besinshi qabattaǵy «Jel energııasynan» kelýshiler tabıǵattyń eń kórkem kórinisi – Avrora nemese Polıar shuǵylasyn kóredi. Ondaǵy úlken eki globýstyń birinshisi − materıktiń qaı jerinde qatty jel soǵatyndyǵyn kórsetse, ekinshisi – jeldiń aýa massasynyń qozǵalysyn bederleıdi.
Osyndaǵy kóz tartarlyq jádigerdiń biri – Bofr shkalasyn kórsetetin aerodınamıkalyq qubyr. Onyń ishinde bofr shkalasy boıynsha 3, 5, 7 mándegi jerdegi jıi kezdesetin jeldiń jyldamdyǵy sanalady.
Sondaı-aq jel generatorlarynyń maketi de aıshyqty. Aıtalyq, Ispanııa kompanııalary oılap tapqan qarapaıym jel generatorlarynyń kóp shýy bolǵandyqtan, ǵalymdar onyń qustarǵa zııandy ekendigin baıqaǵan. Sondyqtan atalǵan kompanııa generatorlardyń qalaqshalaryn alyp tastap, jańa tehnologııa oılap tapqan. Osy qabatta otandyq ǵalymdar jasaǵan jel generatorlary da qoıylǵan. Bulardyń bóten shýy joq, ári energııany da eki ese kóp alady. Sonymen qatar aýa sý burqaǵy tehnologııasy da ózgeshe. Odan aýa massasynyń qozǵalysyn kóresiz.
Tórtinshi qabatta kún energııasynyń «qoımasy» bolyp tabylatyn bıomassa – dándi daqyldardyń túrlerin qamtıtyn jasyl panorama alań túrinde usynylǵan. Munda balalarǵa arnalǵan oıyn alańdary men jyly jaılar ornalasqan.
Qazaqtyń kúıi kúmbirleıdi
Úshinshi qabat tolyqtaı «Kınetıkalyq energııaǵa» arnalǵan. Bul jerden ertedegi adamdardyń energııa óndirýi túrli mazmundy makettermen beınelengen. Sonymen birge kınetıkalyq energııaǵa baılanysty tarıhı artefaktilermen tanystyratyn dınamıkalyq sýretteri bar arhıv materıaldary da ótken jyldardyń shejiresin baıandaıdy. Máselen, nemister jasap shyǵarǵan kólikke otyrǵan adam, mashınanyń pedalimen energııa jınaıdy. Sol energııa kúshimen kólik ózi júredi. Mashınanyń ortasha jyldamdyǵy saǵatyna 85 shaqyrymǵa deıin jetedi.
Sondaı-aq velosıpedpen vızýaldy ekskýrsııaǵa shyǵýǵa bolady. Ol úsh deńgeıden turady: birinshi, saıabaqtarmen qydyrasyz, ekinshi, qazaqtyń jazyq dalasymen serýendeısiz, úshinshi, astananyń kórikti kóshelerimen júresiz. Sonyń bári ekrannan kórinip otyrady. Bul oıynnyń bir ereksheligi, siz velosıped tebý arqyly qansha energııa jınaǵanyńyzdy bilesiz. Bizdi pavegen tehnologııasy tańǵaldyrdy. Muny ulybrıtanııalyq ǵalymdar shyǵarǵan. Alǵash ret bul qural tájirıbe retinde Ulybrıtanııa mektepterinde qoldanylǵan. Iаǵnı oqýshylardyń qımyl-qozǵalysy men júrisinen bilim ordasy energııa alady. Osyndaǵy taǵy bir eksponat – «kınetıka dóńgelegi» dep atalady. EKSPO kórmesi bolǵanda Cirque du Soleil sırkiniń ártisteri osy makettegi sharlarǵa turyp, dóńgelekti qozǵalysqa keltirip, energııany jınaýǵa bolatyndyǵyn dáleldegen.
Endi ekinshi qabattaǵy «Sý energııasy» bólimi sýdyń kómegimen energııanyń paıda bolý prosesin kórsetetin bógettiń ınstalıasııasynan bastalady. Munda sý energııasyn óndirgen ejelgi sý dońǵalaqtarynyń úlgisi usynylǵan. Sý energııasyn óndirýde, sarqyrama – eń negizgi resýrs bolyp sanalady. Mysaly, sý energııasynyń 76 paıyzyn osyndaı sarqyramalardan alady. Taǵy bir kóz toqtatyn eksponat – sýasty kemesiniń maketi. Siz onyń ishine kirip, muhıtta nemese teńizde júzip júrgen neshe túrli balyqtardy baıqaısyz. Sondaı-aq jasandy tolqyn týdyratyn shotlandııalyq tehnologııa da ǵylymnyń qandaı deńgeıde damyǵandyǵyn dáleldeıdi.
Al birinshi qabat tolyqtaı el tarıhyn baıandaıdy. Bul qabat eki kishi aımaqqa bólingen: birinshisinde – Qazaqstannyń alýan túrli jáne keń landshafttary, mádenıeti, tarıhy, búgini men bolashaǵy beınelense, ekinshisinde − «Jasampaz qýat» aımaǵynda energetıka salasyndaǵy otandyq ǵalymdardyń jetekshi jobalary men otandyq termoıadrolyq reaktorynyń modeli bederlengen. Murajaıǵa kelgen qonaqtar aldymen on eki qanat aq boz úıdiń ishine kirip, sonda turǵan eksponattarmen tanysady. Máselen, bir eksponat «Qonaqjaılyq qabyrǵasy» dep atalady. Odan ata-babadan jalǵasyp kele jatqan salt-dástúrimiz jaıynda maǵlumat alasyz. Sondaı-aq ańyzdaǵy «Altyn kese» maketi de tartymdy. Dombyra, adyrna, qobyz, sybyzǵy, sherter, jetigen sekildi ulttyq mýzykalyq aspaptardan túzilgen eksponattar da menmundalap tur. Máselen, jetigen shegin shertip qalsańyz ózińiz tańdaǵan bir kúı kúmbirleı jóneledi. Sonymen qatar vırtýaldy shyndyq arqyly Nur-Sultan men Almaty shaharlaryn aralaısyz.
Ekskýrsovod Toǵjan Serjanqyzy murajaıda mektep oqýshylary men stýdentterge arnalǵan ashyq sabaqtar men dárister jıi ótetindigin aıtady. Qazirgi kúrdeli kezeńge deıin mýzeıge elimizdiń ár óńirinen túrli jobamen 450 oqýshy keledi eken.
Sózimizdi túıindeı kele, elorda tórindegi NUR ALEM murajaıy kóne men jańanyń qabysqan jeri ǵana emes, búgingi zamanaýı tehnologııalar týraly alymdy aqparat alyp, janyńyz rýhanı azyqqa molaıyp qaıtatyn oryn desek artyq bolmaıdy. Biz ózimiz sondaı sezimdi bastan keshtik.