HALYQARALYQ QOǴAMDASTYQ JAPPAI QYRYP-JOIý QARÝYNAN BAS TARTA ALA MA?

Iаdrolyq qarýdy taratpaý – osy zamannyń ımperatıvi Iаdrolyq derjavalar klýbynyń baqylaýsyz kóbeıýi – HHI ǵasyrdyń eń qaýipti problemalarynyń biri. Eger álemdik qoǵamdastyq saıası erik-jiger ta­nytpasa, bul úderis jalǵasa beretin túri bar. Iаdrolyq qarýdy taratpaý máselesi de ıdealdy túrde qadaǵalanýda dep aıtý qıyn. Iаdrolyq qarýdy tarat­paý jónindegi shart (IаQTSh) ózine júk­telgen mindetti tolyq aqtaı almaı otyr, óıtkeni, ol assımetrııalyq baǵyt ustap, jazalaý sanksııalaryn tek ıadrolyq qarýy joq elderge ǵana qoldana alady. Sonymen qatar, ıadrolyq nysandarǵa halyqaralyq baqylaýshy ınspektor­lardy jiberýden bas tartqan elderge MAGATE men BUU-nyń dál anyqtalǵan áser etý sharalaryn qarastyrmaǵan. IаQTSh-nyń taǵy bir kemistigi sol – ol ózine qol qoıǵan qatysýshy memleket­ter­diń odan bas tartýyna eshqandaı shara qoldana almaıdy. Osynyń bári sharttyń tıimdiligi tómen ekenin kórsetedi. Son­dyqtan Qazaqstan IаQTSh-nyń ámbebap rejimin saqtaý úshin ıadrolyq qarýdy gorızontaldi jáne vertıkaldi baǵytta taratpaý úshin jańa qujat ázirleý týraly ıdeıa usynyp otyr. Bul qujat eki túrli standart ustanýdan saqtandyratyn ke­pildik berip jáne taraptardyń naqty mindetteme alýyn, sondaı-aq ony buz­ǵandarǵa qoldanylatyn sanksııalardyń tetigin qarastyrýy qajet. Sonymen qatar, biz tez arada áskerı maqsat úshin qoldanylatyn shashyraıtyn materıal­dar­dy shyǵarýǵa tyıym salý týraly kelisim qabyldanýy kerek ekendigine se­nim­dimiz. Qazir álemde osyndaı mate­rıaldardyń eki myń tonnaǵa jýyq zapasy saqtalyp otyr. Bul qor áskerı sektorda qoldanylmaǵanymen, ıadrolyq jarylys quraldaryn jasaýǵa ábden ja­raıdy. Osyndaı quraldar terrorıs­ter­diń qolyna tússe, olar memleketaralyq úlken kıkiljińderdiń týýyna sebep bolmasyna kim kepil bola alatyny týraly oılanyp kórdik pe? Faktilerdi saralaı kele, Qazaq­stan­nyń ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq oqý ortalyǵy bolýǵa eń ońtaıly kandıdat ekendigi anyqtalyp otyr. Osy ortalyqtyń sheńberinde qajetti dalalyq oqýlar men teorııalyq semınarlar ótkizýge bolar edi. Synaqqa moratorııden tolyq tyıym salýǵa deıin Iаdrolyq synaqtardyń zardabyn basynan tolyq ótkizgen Qazaqstan halqy oǵan tolyq tyıym salýdy árqashanda qýana qoldaıdy. 40 jyl boıy jumys istegen Semeıdiń ıadrolyq polıgonynda 450 synaq ótkizilip, sonyń kesirinen 1,5 mln. adam zardap shekti. Sondyqtan da 1991 jyldyń 29 tamyzynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ony óziniń Jarlyǵymen japty. Naq osy kún Qazaqstannyń bastamashyldyǵymen BUU-da Iаdrolyq synaqqa qarsy áreket­ter­diń halyqaralyq kúni dep jarııa­lan­dy. Qazir Qazaqstan MAGATE-men, Kra­kov bastamasymen, Sanger komıtetimen jáne t.b. tyǵyz yntymaqtastyq ornat­qan. Iаdrolyq materıaldardyń Qazaq­stan­nyń aýmaǵynan zańsyz shyǵyp ket­peýin baqylaıtyn Ulttyq komıssııa quryldy. Bul komıssııa ıadrolyq sıklǵa qatysty barlyq máselege qadaǵalaý ornatqan. Qazaqstan, ásirese, ıadrolyq qarýdy baqylaıtyn Halyqaralyq mo­nı­torıng júıesin damytý jónindegi Iаdro­lyq synaqtarǵa birtutas tyıym salý jónindegi sharttyń (IаSBTSh) daıyndyq komıssııasy uıymymen yntymaqtasýǵa qatty kóńil bóledi. Osy yntymaq­tas­tyqtyń sheńberinde 2008 jyly Semeı ıadrolyq polıgony aýmaǵynda jergilikti jerdi ınspeksııalaý maqsatymen ınte­gra­sııalanǵan dalalyq eksperıment júr­gizildi. Biz kóptegen elderdiń osy kúnge deıin IаSBTSh-ǵa qol qoımaǵanyna jáne ony ratıfıkasııalamaǵanyna ókinish bildiremiz. Mundaı jaǵdaı ıadrolyq mem­leketterge de, ony jańa jasaǵaly jat­qan elderge de osy qarýdy synaqtan ót­kizý jónindegi ózderiniń baǵdarlamasyn jalǵastyra berýine múmkindik beredi. Osyndaı jaǵdaıda ıadrolyq memleket­terge ózderiniń jaýapkershilikterin sezinýleri kerek edi. О́zderi ıadrolyq qarýdy jetildirýge umtylyp otyryp, ony jańadan jasap jatqan elderge mundaı baǵdarlamalaryńdy toqtatyńdar dep aqyl aıtýǵa bola ma? Beıbit ıadrolyq baǵdarlamalardy damytý – táýelsiz elderdiń qol suǵýǵa bolmaıtyn quqy Iаdrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý isi boıynsha asa mańyzdy zańdy jáne barlyq adamzatqa qajetti sharalardy ja­saı otyryp, álemdik qoǵamdastyq ener­getıka salasy men joǵary tehnolo­gııa­larǵa degen umtylysty da kózge ilmeýine bolmaıdy. Sondyqtan ıadrolyq terrorızmge qarsy jahandyq kúres pen halyqaralyq quqyqtyń paıymdaýynsha, ómir súrýge quqyly ıadrolyq baǵdar­la­malardyń arasyndaǵy teńgerimdilikti esten shyǵarmaý kerek. Bul jerde, N.Na­zarbaevtyń oıynsha, máselege tek sank­sııalar jasaý turǵysynan ǵana kelmegen jón. Bir memleketter men halyqtardy tutasymen osy úshin aıyptap, olardyń beıbit atomdy qoldaný quqyn shekteýge jáne osyndaı áreketpen olardyń ult­tyq namysyn aıaqqa basýǵa bolmaıdy. Osynaý kúrdeli máselelerdi sheshý bary­synda oń yntalandyrýlar men prefe­ren­sııalar jasaý qajet. Mem­leketterge tek qana beıbit atomdyq baǵ­darlamany damytý jáne halyqaralyq-quqyqtyq alańda qalý ekonomıkalyq turǵydan tıimdi bolýy kerek. Ýrannyń asa úlken kólemdegi tabıǵı qoryna ıe bolyp otyrǵan Qazaqstannyń da atomdy beıbit maqsatqa paıdalaný jolyndaǵy óziniń quqyn qoldanýǵa tolyq haqy bar. Prezıdent N.Nazarbaev odan ári Qazaqstannyń tek shıkizat shyǵaratyn el emes, álemdik tehnologııalyq tizbekte óziniń laıyqty ornyn alýǵa umty­la­tyndyǵyn da atap ótti. Sondyqtan da Qazaqstan Reseımen birigip Angarskide Ýrandy baıytý jónindegi halyqaralyq ortalyqty salysýǵa atsalysatynyn aıtty. Bizge MAGATE-niń sheńberinde ıadrolyq otynnyń halyqaralyq bankin qurý ıdeıasy barynsha jaqyn ári tú­si­nikti, dedi ol. Qazaqstan óziniń aýma­ǵyn­da osy bankti ornalastyrýǵa daıyn. Iаdrolyq arsenaldardy azaıtý – ıadrosyz álemge qaraı júrýdiń naqty qadamy Strategııalyq ıadrolyq qarý-jaraqty qysqartý jónindegi osy kúnge deıin qol jetkizilgen tabystarǵa mastanýǵa bolmaıdy. Áli kúnge deıin taktıkalyq ıadrolyq qarý-jaraqtar ǵalamshardyń kóptegen aımaqtarynda shoǵyrlanyp tur. N.Nazarbaev osylaı deı kelip, jaqyn ýaqytta taktıkalyq ıadrolyq qarý-jaraqty qysqartý máselesi ǵalamdyq kún tártibine engizilýi qajettigin atap ótti. Osyǵan baılanysty ol Tynyq muhıtynyń ońtústigin, Latyn Amerıkasy, Ońtústik-Shyǵys Azııa jáne Afrıka, Ortalyq Azııa aımaqtarynyń ózderin ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep jarııalaǵan tájirıbelerin taratý qajettigin atap ótti. “Lenta ru”.