Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdigine 10 jyl tolǵan dataly mereke qarsańy, ıaǵnı 2001 jyldyń mamyr aıynyń 18-juldyzynda elorda tórindegi L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń úlken zalynda Kúltegin jazba eskertkishiniń kóshirmesin ornalastyrý saltanaty ótip, kúlli túrki dúnıesine ortaq qundy jádigerdiń lentasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev qıǵan edi. Bul mádenı-tarıhı shara táýelsizdik jyldaryndaǵy eleýli oqıǵa retinde el esinde qaldy.
Osydan 20 jyl buryn Kúltegin jazba eskertkishiniń ashylý saltanatynda sóz alǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Biz tól órkenıetimizdiń silemi tereń ekenine, ónegeli ekenine buryn da qanyq bolatynbyz, buryn da biletinbiz, buryn da kóńilimiz jetetin. Búgin barshamyz bolyp, qatpary qalyń bolǵanmen, oqýlyǵy juqa kóne tarıhymyzdyń kýásimen júzdesip, taǵzym etý baqytyna ıe bolyp turmyz. Biz búgin «el-jurttyń qamyn oılaý, halqyn asyraý» asyl paryzy bolǵan Kúltegin babamyzdyń isinen aıǵaq beretin tarıhtyń kózimen de, sózimen de júzdesip turmyz... Mine, tarıhta tuńǵysh ret Kúltegin eskertkishiniń ǵylymı kóshirmesi jasalyp, Eýrazııanyń kindigi – Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasynda qoıylýynda úlken nysana, mán jatyr. Osynyń mánin oı eleginen bir ótkizip kórińdershi. Munda taǵdyrlyq jazý jatqan sııaqty. Arǵy-bergi tarıhtaǵy qaıta dáýirleý, órkendeý kezeńderi osyndaı oqıǵadan óriletin, arna tartatyn. О́mir súrip otyrǵan urpaq óz ótkeniniń mándi oqıǵalaryna, jádigerlikterine baısaldy kózqaraspen qarasa, keshegi men qazirginiń shymyr quımasy somdalyp, keleshektiń qabyrǵasy qalanatyny anyq» degen edi.
Sol sııaqty, Arqaǵa oralǵan atamuramyzdyń tarıhı sátine kýá bolyp, tolǵaýy bıik tolqynysyn júrekjardy jyrymen jetkizgen aqyn Nesipbek Aıtuly:
Isi túrki jurtynyń tumaryndaı Kóktasym,
Buzyp jettiń búginge ǵasyrlardyń qaqpasyn,
Túmen-túmen qol ertip, tik kóterip dalany,
Túzegendeı Kúltegin Astanama at basyn.
Ekenimiz shyn bolsa, Ertúriktiń urpaǵy,
Bizge qymbat Kóktastyń ushyp jetken untaǵy,
Qudiretin áz tutyp Kúltegindeı kıeniń,
Ul jasasyn ultynyń bola bilgen ultany.
Halqyn oılap túnetken qabaǵyna boz qyrý,
Kúltegindi kórgende kúndik jerden bezdi jaý,
О́sıetin babanyń tastan tanı almasaq,
Jarqyraǵan ne kerek mańdaıdaǵy kóz mynaý.
Qýanyshqa kenelip qazaǵymnyń qushaǵy,
Kóńil qusy sharyqtap san qıyrǵa ushady,
Eltańba men Kókbaıraq, Ánuranda ǵana emes,
Kúlteginniń tasynda eldigimniń nyshany,
– dep jyrlasa, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty qaısar qalamger, shyńdaýyl tulǵa Sherhan Murtaza: «Kúltegin eskertkishiniń Astana qalasyna ákelinýi – yqylym zamandarda ótip ketken bizdiń uly babalarymyzdyń rýhy kelgendeı. Jastarymyz bul tas kitapta jazylǵan sózderdiń árbir árpin, ár sóz, sóılemin yqtııattap, zerdelep oqyp, oqyǵanyn sanasyna quıyp alsa, júregine uıalatsa – adamgershilikti, erlikti, elin súıýdi, halqyn qurmetteýdi jaqsy úırenedi ǵoı dep oılaımyn. Eń negizgi maqsat – sol» dep, sharyqtaǵan oıyn osylaı túıgen eken.
Sol jıynǵa qatysqan Shyńǵys Aıtmatov «Kúltegin» eskertkishi týraly aıta kelip: «Ejelgi túrk eskertkishteri ol tek ótkenimiz ǵana emes, qansha jerden zaman olardy óz yńǵaıyna ıkemdeýge tyrysqanymen ol bizdiń búginimiz ekeni anyq boldy. Buryndary túrkologtar kezdesýi tek ǵylymı ortada ótip, qalyń qaýym ol týraly bile bermese, bul bas qosý ótken tarıhymyz ben qazirgi mádenıetimizdi tanýǵa úlken jol ashyp otyr. Menińshe, Kúltegin eskertkishi – túrk halyqtarynyń bıblııasy. Sondyqtan oǵan túsindirme retinde evangelııalyq taldaý qajet. Bul meniń jazýshylyq fantazııam ári kózqarasym», dep oıyn sabaqtasa, akademık Zeınolla Qabdolov Táýelsizdiktiń 10 jylynda talqany shyqqan tarıhymyzdy túgendep jatqanymyzǵa toqtalypty. «Osydan artyq mádenı reforma, kerek deseńiz tipti revolıýsııa bolýy múmkin be?. Kúltegin eskertkishi kóne túrk órkenıetiniń ózi. Bul – tasqa basylǵan tańba jazýdyń ıdealdyq quny», depti akademık.
Al Oljas Súleımenov konferensııaǵa túrk epıgrafıkasymen aınalysatyn barlyq tanymal ǵalymdardyń qatysýy – ejelgi túrk rýnıkasynyń tarıhyn tanyp bilýdiń jańa taraýlary bastaldy degen úmitti oıatatynyn atap ótken. «Men buǵan senimdimin. Kúltegin sózderi biz úshin – Ant sııaqty. Urpaq osy babalar antyna adal bolǵanyn qalaımyn», deıdi aqyn.
* * *
Osy oraıda, «Kúltegin jazba eskertkishi bizge ne úshin qajet?» degen zańdy suraq týary haq. Áýelgi aıtarymyz – bul tas jazýdyń murageri búgingi qazaq halqy. Eskertkishti kók túrkilerdiń bıleýshisi Bilge qaǵan bir jyl buryn qaza tapqan batyr inisi Kúlteginniń qurmetine 732 jyly ornatqan eken. Jaryqtyq bul nysan zamana jeli men ýaqyt tepkisinen aman ótip, qazirgi tańda Mońǵol dalasyndaǵy Kóshe-Saıdam jazyǵynda, naqtyraq aıtsaq el astanasy Ulanbatyr qalasynan 400 shaqyrym qashyqta aman-esen tur. Iаǵnı qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda, Bilge qaǵan men Kúltegin batyr – bizdiń atalarymyz. Al tastaǵy jazý she... bul – baǵa jetpes baılyǵymyz. Halqymyz ata-babadan jalǵasyp kele jatqan jazý mádenıeti bar, soǵan saı til bilimi damyǵan, óz tarıhyn tasqa qashap jazǵan jurt ekenimizdiń dáleli – osy eskertkish jazý. Demek, bul tasjazý bizge ótkenimizdi jańǵyrtyp, ólgenimizdi tiriltý úshin, uzaq jyl otarlaýshylar taptaǵan rýhymyzdy kóterý úshin qajet.
Kúltegin eskertkishin zerttegen ǵalymdar: tasjazýdyń bıiktigi 3,15 metr, eni 1,24 metr, qalyńdyǵy 0,41 metr, nysannyń joǵarǵy jaǵy bes buryshtalyp, onyń qyrlaryna aıdahar beınesi men qaǵan tańbalary bádizdelgenin aıtady. Sondaı-aq tastyń kún betinde 40 jol jazý bar da, al sol jaq betinde 13 jol jazý jazylǵan. Barlyǵy 53 jol. Osyndaǵy jazýlardyń alǵashqy jolynda:
«Bıikte kók Táńiri,
Tómende qara jer jaralǵanda,
Ekeýiniń arasynda adam balasy jaralǵan,
Adam balasy ústine ata-tegim
Buman qaǵan, Estemı qaǵan otyrǵan.
Otyryp túrk halqynyń el-jurtyn
Qalyptastyrǵan ıelik etken» – dep tur (M.Joldasbekovtiń aýdarmasy). Dál osy jyr mátindi úlken aqyn Qadyr Myrzalıevtiń tilimen tápsirlesek:
Sonaý bastan, o bastan,
Jaralǵaly qara jer,
Jaralǵaly kók aspan,
Estemı men Bumannyń,
Adamzattan baǵy asqan,
Tórt buryshy dúnıeniń,
Solarmenen sanasqan,
Búkil túrk úmitpen,
Ekeýine qarasqan,
Qol astyna jınalyp,
Qol astynan tarasqan,
Olar salǵan dúbirden,
Qaptap jatqan qalyń jaý,
Shybyn jannan túńilgen,
Dardaı bolyp kelgenmen,
Bordaı bolyp úgilgen,
Basy barlar ıilip,
Tizesi barlar búgilgen, – delinse, dana Tonykók jyryndaǵy: «Tún uıyqtamadym, Kúndiz otyrmadym, Qyzyl qanymdy tóktim, Qara terimdi aǵyzdym...» dep keletin mátindi arqaly aqyn Oljas Súleımenovtiń tilimen tápsirlesek: «Kakaıa gromadnaıa gosýdarstvennaıa kýltýra vyrajena v etıh slovah».
* * *
Al tarıhı oqıǵa qalaı atqaryldy? Bul sharýa alǵash 1997 jyly bastalǵan edi. Osy jyly Qazaqstannyń arnaıy delegasııasy Mońǵolııaǵa baryp, atalǵan memlekettiń jaýapty adamdarymen ekijaqty kezdesý ótkizgen eken. Ondaǵy maqsat – Orhan eskertkishteriniń, sonyń ishinde Kúltegin jazba eskertkishiniń kóshirmesin alý. Mońǵoldar qazaqtardyń yqylas-peıiline jyly qabaq tanytyp, eki jaq jyly raıly kelisimge kelgen.
Odan keıin eskertkishtiń kóshirme nusqasyn aına-qatesiz jasaıtyn kim bar degen suraq týyndady. Mońǵol aǵaıyndardyń nusqaýymen bul iske japonııalyq «Kıota Kagakı» fırmasy tańdalady. Sóıtip, 2001 jyldyń alǵashqy aılarynda Úkimet ókilderi Japonııaǵa baryp, eń áýeli joǵarydaǵy fırmanyń jasaýymen Osaka qalasyndaǵy etnografııalyq mýzeıde turǵan Kúltegin eskertkishiniń kóshirme nusqasymen tanysady.
Qazaqstandyqtardyń ótinishin shyn yqylaspen qabyldaǵan joǵarydaǵy mýzeı dırektory, professor Masýbaro myrza: «Sender áýeli qundy jádigerdiń aqy ıesi – Mońǵol elinen jazbasha ruqsat qaǵaz ákelińder, sosyn qajetti aqysyn tóleńder, eki aıdyń ishinde jasap beremiz», depti. Bizdiń tarap bárine maqul desken. Aldymen mońǵol aǵaıyndar suraǵan qarjyny tólep, ruqsatyn alǵan. Odan soń japondyqtar suranysyn qanaǵattandyrǵan. Sóıtip, kóne túrkterdiń mekeni, О́týken dalasynda turǵan tasjazý aman-esen urpaǵyna jetken.
* * *
Osy oraıda, aıta keterlik taǵy bir úlken oqıǵa – 2001 jyldyń mamyr aıynyń 18-19 kúnderi L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-te el táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna arnalǵan «Baıyrǵy túrk órkenıeti: jazba eskertkishteri» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótti.
Bul mańyzdy bas qosýǵa, álemge áıgili qyrǵyz qalamgeri Shyńǵys Aıtmatov, qazaq aqyny Oljas Súleımenov, Reseı ǵylym akademııasy shyǵystaný qoǵamynyń vıse-prezıdenti D.Vasılev, Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty fılıalynyń professory, ataqty túrkolog S.Klıashtornyı, Kopengagen ýnıversıtetiniń professory Volfgag Sharlıp, Japonııanyń Osaka qalasynda ornalasqan etnografııa mýzeıi ólkelik zertteýler ortalyǵynyń dırektory Masatana Masýbara, «L.N.Gýmılev álemi» qorynyń basshysy A.Kýrýkchıler qatysyp, barlyǵy derlik biraýyzdan ejelgi túrki dúnıesiniń murageri jańadan táýelsizdik alǵan Qazaq eli ekenin moıyndap, bul memlekettiń álem qaýymdastyǵy aldynda bedeliniń artýy sarabdal saıasatker Nursultan Ábishulynyń arqasy degen toqtam jasady.
Eki kúnge sozylǵan forýmnyń qorytyndy plenarlyq májilis seksııasyn S.Klıashtornyı, M.Qozybaev, Á.Qaıdar, A.Amanjolov, K.Aqyshevtar basqardy. Jıyn barysynda akademık Zákı Ahmetovtiń jyl saıyn 25 qarasha – túrk eskertkishteriniń kúni bolsa degen usynysy maquldanyp, sonymen qatar jas zertteýshilerge beriletin V.Tomsen atyndaǵy «Altyn medal» taǵaıyndaldy. Konferensııa qonaqtary biraýyzdan Astana qalasynda jazba eskertkishter mýzeıin ashý kerek degen toqtam jasady. Bul is L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-i negizinde iske asty.
Jalpy, joǵarydaǵy tarıhı jıyn jaıynda sol tusta uıymdastyrýshy taraptyń mindetin atqarǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-niń rektory, qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov atalǵan konferensııanyń maqsaty jaıly: Birinshiden – kóne túrk jazba eskerkishteriniń búgingi táýelsiz Qazaqstanǵa tikeleı qatysy bar ekendigine, ekinshiden – ulttyq kórkem oılaý júıemizdiń eńsesin kóterýge, mysyn jigerlendirýge, úshinshiden – sheteldik túrkologtardyń basyn qosyp, sońǵy jyldary qojyrap bara jatqan túrk rýhanııatynyń jańadan damý baǵytyn anyqtaýǵa qol jetkizdik dep jazypty.