Qundaqbaı mergen

Qazaqtyń týǵan topyraq úshin qolǵa qarý alǵany aq patsha kezeńimen kelte qaıyrylyp júr. Sondyqtan Keńes ókimetine qarsy shyqqan erler jaıly az bilemiz. Sebebi tarıhshylarymyz kóterilisterdi jalpylama zerttep, jazyp júr. Al sol kóterilisterdiń basynda turǵan, qyzyl saıasattyń dıirmenine túsip ketip, jany qysylǵan qazaǵy úshin arpalysqan azamattardyń jeke tarıhy eleýsiz qalyp keledi. Solardyń biri – jetisýlyq Qundaqbaı Tólendiuly.

Qundaqbaı mergen osy kezde qara jumysqa barmaý úshin jandarmmen jaǵalasyp, qashqyn atanǵan. Ol Uzaq batyr bastaǵan alban kóterilisine de qatysty. Qash-qash kezinde Demikpe, Satyly asýlaryn jaǵalaı bosqan halyqty arǵy betke asyrdy. Alaıda 1916 jyldyń kúzinde shekara asqan qazaqty Qytaı memleketi de qushaq jaıyp qarsy ala qoımady. Tonap, bezdirip jiberdi. Tozǵan halyq qaıta beri lyqsyǵan kezde Alash qaıratkerleri qamqor boldy.

Maýsym jarlyǵy týǵyzǵan úrkinshilikte bosyp júrip, ataqonystan aıyrylyp qalǵan halyqqa azamat soǵysynyń salyǵy qosymsha soqqy boldy. Bul 1919-1921 jyldardaǵy jut pen ashtyqqa ulasty. Asharshylyqta eldi aman saqtaý úshin Qundaqbaı syndy erler atqa qondy. Kúreńbeldiń taý-tasyn kezip, ań-qus aýlap asyrady. Biraq bul da uzaqqa barmady. 1920 jyldyń 26 tamyzynda Jetisý oblysyna arnalǵan №76 buıryq shyqty. Soǵan sáıkes jazylǵan Ereje boıynsha ańshylardyń oblystyq qoǵamyna múshe adamdar ǵana ań atýǵa ruqsat aldy. Ol ań-qustyń eti men terisi ortalyqqa jóneltildi. Erejeniń 2-tarmaǵynda: «Ań men qustyń barlyq túrin tuzaqpen, tormen, aranmen, ilmekpen, qaqpanmen de ustaýǵa ruqsat joq, ańdardy qýyp, soǵyp alýǵa da tyıym salynady», dep taıǵa tańba basqandaı jazylyp tur. Jańa bılik shıti myltyǵyna deıin sypyryp alǵan qazaqtar tuzaq qurý haqysynan da aıyryldy. Bundaı talapqa kónbegen Qundaqbaı bastaǵan jigitter qashqyn, kontra atandy. Qyzyl ásker olardyń adymyn ashtyrmaýǵa kúsh saldy.

1924 jyly Kompartııanyń HIV sezinde eldi ındýstrııalandyrý týraly sheshim qabyldandy. El degende zaýyt-fabrıkalardyń barlyǵyn Reseıdiń ortasyna salyp, basqa respýblıkalardy solardy shıkizatpen qamtamasyz etýshi etti. Ol kásiporyndarda jumys isteıtin mıllıondaǵan jumysshyny asyraý taǵy da otardaǵy elderdiń mindeti. Qazaqtyń qolynda qansha mal, qambasynda qansha astyq baryn bilý úshin ujymdastyrý jumystary jedel qolǵa alyndy. Ol jumys Romanovtar áýletin balasyna deıin atyp, qanisherligimen aty shyqqan Goloshekınniń bıligi tusyna dóp keldi. «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» dep attandap júrip, qazaq dalasynyń bar aýmaǵynda 40 mıllıon bas mal baryn sanap shyqty. 1928 jyldan bastap Máskeý, Lenıngrad et kombınattarynyń bólimsheleri Reseıge tonna-tonna et jóneltip jatty. Kámpeskege ushyraǵan baılardyń maly túgel etke ketti. Az ýaqyttyń ishinde 40 mıllıon bas maldyń 4,5 mıllıony ǵana qaldy. Qambadaǵy dándi tuqymdyǵyna deıin qoımaı sypyryp áketti. Mine, osydan taǵy ashtyq bastaldy. Qundaqbaı Tólendiuly sekildi azamattardyń tarıh sahnasyna qaıta shyǵýy osy tus. Olar qasapqa túsip jatqan maldy aıdap áketip, elge úlestirgen. Osydan bastap qujattarda «bandy» atana bastaıdy. «Barlyq eldiń proletarlary, birigińder» dep kedeıge qorǵan, shonjarǵa tajal kóringisi kelgen Keńes ókimetiniń de túp pıǵylynda ımperııalyq ambısııa jatqanyn qazaq erleri bar bolmysymen sezindi. Eldiń túkpir-túkpirinde sarbaz jıyp maıdan saldy, ashtan buralǵan aýyldardy qutqarýǵa kirisip ketti.

Kúreńbeldiń boıyndaǵy jigitterdiń barlyǵy derlik Qundaqbaı mergenniń mańyna toptasty. Jas ókimettiń astamshylyǵyna bar qazaq yzaly edi. Taldyqorǵannyń túbindegi Shubar aýylynda kóterilistiń alǵashqy oshaǵy burq etti, «Biz keńes ókimetin qulattyq, kóterilińder!» dep jan-jaqqa shabarman jiberdi. Dál osy kezde Qundaqbaı mergen bastaǵan jigitter Qoǵalydaǵy bolshevıkterdi qýyp shyǵady. Taldyqorǵannyń OGPÝ bastyǵy Lıpen Semeıden atqyshtar brıgadasyn shaqyryp, olar Aınabulaq stansasynan bastap, kóterilisshilerdi jazalaı bastaıdy.

Shubardan bastalǵan tolqyn, Qaratal, Aqsý-Búıen, Aqkól kóterilisterine ulasty. Bul 1930 jyl edi. Bas-aıaǵy 2 aı ishinde kóterilisshiler jeńildi. Shubardan ustalǵan jıyrmadan asa adamnyń aty-jóni tarıhshy Talas Omarbekovtiń «1929-1931 jyldardaǵy halyq kóterilisteri» atty kitabyna engen. Al sytylyp ketken sarbazdar qarsylyqty jalǵastyra berdi. «Almaty sektory. Taldyqorǵan aýdany. 1931 jyldyń 26 qazanyndaǵy málimet boıynsha Sholaq taýlarynda 30 jigitten quralǵan qarýly bandy jasyrynyp júrgeni belgili boldy. Olardy qashqyn Qundaqbaı Tólendınov jınaǵan eken. Bandyǵa Noǵaıbaev Moldanazar degen de jetekshilik etip júr (bul birinshi ret atalyp otyr). Ekinshi qarasha kúni belgisiz bandy toby (Tólendınovtiń jigitteri bolsa kerek), qarýlanǵan 10 jigit Taldyqorǵan aýdanynyń 12-aýylyna shabýyl jasady. Aýyldyq keńes ókili Ábdildaev Baımuratty, birneshe kolhozshyny sabap, 45 bas iri qarany (onyń 15-i  jylqy) aıdap áketti. Aýdandyq OGPÝ-dyń tótenshe ókiliniń kómekshisi Ońalbaev 4 qarasha kúni Sholaq taýlarynan vıntovkasy bar bandıt Dúısenov Ishandy ustady. 8 qarasha kúni Ońalbaev otrıady 9 bandıtti tutqyndap, oqshantaıyna toǵyz oq syıatyn bir japon myltyǵyn, 16 oq, bir qusmyltyq tartyp aldy. Bandynyń qalǵany Oktıabr aýdanyna qaraı qashyp ketti» (QR Prezıdenti arhıvi, 141-qor, tirkeý 1, is 5052).

Qundaqbaı mergen týraly tek arhıvten emes, sol zamanda operasııany júzege asyrǵan chekıster jazǵan «Nezrımyı front», «My ız ChK» sekildi kitaptardan da oqýǵa bolady. Biraq ol jerde Qundaqbaı – qubyjyq, al chekısterdiń barlyǵy el úshin egilgen erler bolyp sıpattalǵan.

Joǵarydaǵy málimette atalatyn, mergenniń serigi Moldanazar Noǵaıbaevtyń urpaǵy qazir Almaty oblysynyń Kerbulaq aýdanynda turady. Moldanazardy jary men balasy 1930 jyldan keıin kórmepti. Uly Qoıshyman ol kezde 4 jasta eken. Anasymen týǵan elge oralyp, 67 jasynda kóz jumǵan Qoıshekeńniń keýdesinde «Ákemniń dıdaryn bir kórsem-aı» degen jalǵyz arman ketipti. Moldanazar «bandynyń» esim-soıy 1931-1932 jyldardaǵy qujattarda da kezdesedi. 2020 jyldyń 25 qyrkúıeginde «Egemen Qazaqstan» gazetine «Qaraqshylyq» qareketi» degen maqala jazǵan Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń bas sarapshysy Aınash Seısenbaeva: «Dúısenbaev Ishanmen birge Moldanazar da tutqyndaldy», dep jazypty. О́zime ol málimet kezikpedi. Ras bolsa, onda ekeýi de atylǵan.

Taǵy dáıekke júgineıik: «Taldyqorǵan aýdany: Qytaıdan beri asqan Tólendınov Qundaqbaı men Muqashev Qanapııanyń bandysynyń qolynan 6-aýylda kolhoz basqarmasynyń tóraǵasy Djýnchıbaev qaza tapty. 17 qyrkúıek kúni úshinshi aýyldyń kolhozyna shabýyl jasap, 60 jylqyny aıdap áketti. 254 tútindi kótere kóship, «Qara» atalatyn jerge qaraı tartyp, jasyrynyp úlgerdi», delingen Prezıdent arhıvindegi derekterde (qor 141, tirkeý 1, is 5052). Iаǵnı Qundaqbaı mergen bir kóshirgende osylaı eki júz-úsh júz tútinnen bir-aq áketip otyrǵan.

1929-1932 jyl aralyǵynda talaı aýyl Qundaqbaıdyń arqasynda ashtyqtan qutylyp, aman qaldy. Aıdap áketken jylqylardy ash qazaqqa soıyp berip, odan artylǵanyn shekara asqannan keıin Gomından ókiline berip, aýyldarǵa qonys suraǵan. Baılardan alǵan altyndy da bosqyn qazaqqa jemtikteı qaraǵandardyń kómeıine tyqqan. Sóıtip arǵy betke kóptegen aýyldy qonystandyrǵan, Qulja mańyndaǵy Dúńgenmáli, Qytaımáli aýyldary, Besaǵash jaılaýy qashqan qazaqtyń qonysyna aınalǵan.

Qundaqbaı Tólendiulynyń sarbazdaryn joıý úshin Taldyqorǵan erikti mılısııasynyń qarýlanǵan júz qyzmetkeri 2 jyl boıy iz kesedi. Basshylary Belıaev degen. Satqyndardyń kesirinen mergen 1932 jyly tuzaqqa túsedi. Alban, jalaıyr, qańly aýyldaryn Túlkili taýynyń basyna jıǵan mergenge aran qurylady. Belıaev túnde kósh jolyna eki tustan pýlemet qurǵyzyp, tań ata qozǵalǵan halyqty qyryp salǵan. Qundaqbaı mergen pýlemetshilerdi qaǵyp tastaǵannan keıin ǵana aýyl jurnaǵyn aman alyp ketý múmkin bolǵan. Ol jer qazir Kisiqyrylǵan dep atalady. 

«Qapaldan jetken Malsevtiń 15 adamdyq komotrıady 18 qyrkúıek kúni Emel asýynda bandymen soǵysady, 70 bandy qaza tapty. Al biz jaqtan 1 komotrıad sarbazy qaza tapty, taǵy biri jaralandy. 21 qyrkúıekte Dýkarskıı bastaǵan jasaq Tólendınov pen Muqashevtyń qalǵan sarbazdaryna tap bolyp, taǵy 10 adamnyń kózin joıdy. 4 adam tutqyndalǵan, olardyń ekeýi áıel... Qundaqbaı Tólendınov bandysynyń jurnaǵyn qazan aıynda Oktıabr aýdanynyń eriktiler jasaǵy taǵy talqandady, 8 bandıttiń kózi joıyldy. Bandy basshysy Qundaqbaı 4 sarbazymen Qytaı asyp ketti», delingen arhıv derekterinde (QR Prezıdenti arhıvi, qor 141, tirkeý 1, is 5052. 20-bet). Bul derekten Qundaqbaı Tólendiulynyń keńeske qarsy kúresiniń yqpaly qanshalyqty zor bolǵanyn baıqaýǵa bolady. Belıaev, Malsev, Dýkarskıı, Ońalbaev degen komotrıad jetekshileriniń negizgi maqsaty mergenniń kózin joıý bolǵan. Biraq ol qoldarynan kelmegen.

...Qarttar Kisiqyrylǵan oqıǵasynan keıin mergen elge oralmady deıdi. Ol Kúreńbelden aýa kóshken halyqty Quljadan 70 shaqyrym jerdegi Besaǵash jaılaýyna aparyp ornyqtyryp, qyzyldarǵa qarsy kúrestiń jańa amaldaryn qarastyrǵan.

Shan Haı shı men Mao bılikke talasyp, qytaı ekige jarylyp turǵan tus qazaqqa aýyr tıedi. Bosqan jurtty tezirek tonap alý úshin qytaı bıligi azyq-túlik baǵasyn tym qymbattatyp jiberedi. Iri qaraǵa bir qap bıdaı alyp, júdegen jurttyń bas kóterer azamattary óz memleketin qurý úshin aıqasady. Ospan batyr kóterilisi burq etken kezde, Qundaqbaı óz jigitterin ertip partızandyq soǵysqa kirisedi. Shyǵys Túrkistan memleketi qurylǵanda keýdesine medal da taǵypty. Al sodan keıin qytaı bıligi qazaqtyń ishindegi bas kóterer azamattardy joıa bastaıdy. Qyspaqqa qalǵan halqynyń malyn bazarǵa aıdap aparyp, jaqsylaý baǵaǵa ótkizip berip júrgen ór Qundaqbaı osy kezde «Ury» degen jalaǵa qalady. Buǵan deıin de birneshe syltaýmen abaqtyǵa qamalyp, qyspaq kórgen mergenniń sońǵy sátterine Qydyrbek Omarov aqsaqal kýá bolǵan eken. Ol kisiniń ákesi Sámı bazarda qyzmet etken. Qundaqbaı satatyn jylqylaryn sonyń qorasyna qamapty. Bir adam meniń malym degen soń mergendi qamaýǵa alady. Shalǵaıdaǵy Besaǵashqa kisi jiberip, maldyń naq ıeleri kelgenshe bir aptadaı ýaqyt ótedi. Aq ekeni dáleldenip, abaqtydan shyqqan Qundaqbaı Sámıdiń úıine syrqattanyp keledi. As ishse, buratylyp aýyrǵan soń, aǵaıyndar arbaǵa salyp, aýylyna jetkizipti. Eki-úsh kún dóńbekshigen mergen kóz jumady. Qaıtys bolǵan jylyn naqtylap, 1947 deý kerek. Oǵan dálel de joq emes. Qundaqbaıdyń sońymda bir tuıaq qalsa degen uly armany bar edi, jary Aqtolqynnyń týǵany turmaı, eki muńlyqtyń júregi jaraly bolatyn. Sen tókken qannyń soryna osy azapqa uryndyq pa dep Aqtolqyny san márte jylaǵan eken. Inisi Myrzaqbaıdyń da balasy kóp shetinep, aǵaıyndylar perzentke zar bolady. Kóz jumarynan az ýaqyt buryn Qundaqbaı kelin bosansa, bir perzentińdi maǵan qı dep Qojahmet degen aǵaıynyna qolqa salǵan eken. «Ulǵa ne jetsin, qyz da bolsa ulymdaı kórip, esimin Ultaı qoıarmyn!» dep ezilipti qaıran er. Qol bastaǵan aǵasynyń qolqasyna Qojahmet qarsy shyǵa almaıdy, qursaqta jatqan perzentin batyrǵa qııady. Biraq Ultaıyn ıiskeý mergenniń peshenesine jazylmapty, Qojahmettiń kelinshegi ol kóz jumǵan soń bosanady. Biraq Qundaqbaı qaıtys bolǵannan keıin de sarbazy sertinen aınymaǵan. Perzentin Aqtolqyn jeńgesiniń baýyryna salyp beripti. Úsh jas úlken týǵan ápkesi Kámıla Qojahmetqyzy: «Ultaı susty boldy, mergenniń qyzy degen soń ba, minezi Qundaqbaı ataǵa tartyp ketti. Bizdi moıyndamady. Tek qaıtys bolǵanda qulpytasyna Ultaı Qojahmetqyzy –Qundaqbaıqyzy dep jazyldy», deıdi.

1954-1955 jyldary Qytaıdaǵy qazaq qaıta beri qozǵalady. Qulja mańynan 1000 tútin ótipti. Kámıla apanyń áke-sheshesi de sol kezde kóship kelgen. Al Aqtolqyn batyrdyń zıratyn qaldyrmaımyn dep, Uldaıymen sol jaqta qalyp qoıady. Tek 1962 jyly beri ótedi.

Ataqty Qundaqbaı mergen men otbasynyń qysqa tarıhy osyndaı. Qazaǵy úshin bolshevıkpen alysyp, Gomındanmen shabysyp, bordaı tozǵan halqynyń qonysy úshin kúresken er Qundaqbaıdyń denesi jat jurtta jatyr. Ol zırat qazir bar ma, álde, qarqyndy damyp jatqan kórshi memleket joıyp, qurylys astynda qaldy ma? Ol jaǵy belgisiz.

Jalpy, Jetisý halqyn ozbyrlyqtan qutqaramyn dep keńeske qarsy soǵysqan Qundaqbaı Tólendiuly, Omar Murtazın, Qudııar Tezekuly, Omarbek mergen Erkinbekuly sekildi tulǵalardyń taǵdyry az zerttelgen. Qalyń qazaq tyǵylǵan Qarańǵysaıdaǵy qyrǵyn, ákemniń aýzynan estigen Satyly mańyndaǵy atys týraly arhıv qujattary áli qolǵa túsken joq. Saıası qýǵyn-súrgin degende osyndaı erlerdiń de esimi atalsa, olardyń sheıit bolǵan sarbazdarynyń, qýǵynshylar oǵyna ushqan, ashtan qyrylyp, taý-tasta súıegi qalǵan adamdardyń esim-soıy túgendelse deımiz. Ol úshin 1993 jyly qabyldanǵan «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zańnyń 6-baby «v» tarmaǵynda «qarýly bandylardy uıymdastyrǵan adamdardy aqtaýǵa bolmaıdy» degen talapty alyp tastaý kerek. Dál osy zańnyń kesirinen jeri, eli úshin qarý alyp soǵysqan azamattardyń eshbiri aqtalmaı keldi. Erlikke qııanat, eldikke syn bolyp turǵan bul kemdikten qutylar kez baıaǵyda kelgen.

Serik ÁBIKENULY,

jýrnalıst

(Qundaqbaı Tólendiulynyń sýreti avtordyń jeke arhıvinen alyndy. Sýretti mergenniń týysy Dúısen Jeksembaıuly saldyrǵan eken).