Turǵyndar tynyshtyǵyn kúzetken ýchaskelik polısııa ınspektorynyń mártebesi qandaı?

Polısııanyń «qara nary»

Ishki ister organdarynyń «otymen kirip, kúlimen shyǵyp» júrgen ýchaskelik  ınspektorlar osy salanyń aýyr júgin arqalaǵan qara nary sekildi. Qoqys pen temeki tuqylyn kez kelgen jerge tastap ketetin kórshilerdiń aıqaı-shýynan bastap, kisi ólimine deıingi aýyr qylmystardyń qaq ortasynda júretin olar – ámbebap mamandar. О́ıtkeni ózi jaýapty aýmaqta qylmys tirkelse, birinshi bolyp jetetin ol krımınalıst, jedel ýákil, tergeýshi, anyqtaýshy sııaqty jaýapty mamandyqtardyń búkil mindetin qatar atqaryp júredi.

Qarapaıym halyqtyń qaınaǵan tirshiliginiń ortasynda júretindikten, olarǵa taıaq ta birinshi tıedi, alǵys ta arqalap jatady. Polısııaǵa qatysty syn men min taǵylsa da, sonyń kóbi osy qyzmet ókilderine qarata aıtylady. Qaraýyndaǵy úılerdiń qaqpasyn qaǵyp, ár otbasynyń syry men muńyna eriksiz kýá bolyp júretinder de osylar. Ishimdikke salynyp, shańyraǵynyń berekesin alǵan maskúnemmen, esirt­kige esi ketken nashaqormen, tánin saý­­da­laǵan jezókshemen, otbasynyń oı­ra­nyn shyǵaryp júrgen ozbyrmen, túzeý mekemesinen shyqsa da túzý jol­ǵa túse qoımaǵan esersoqpen de bet­pe-bet keletinder osylar. Syrt kóz­ge ońaı kóringenimen, bul qyzmettiń kóp­ke biline bermeıtin aýyrtpalyǵy kóp, jaýapkershiligi mol, qıyndyǵy je­tip artylady. Munyń syrtynda kún­delikti jumysynda san qıly adammen jolyq­ty­ratyn qyzmettiń qaýpi men qateri taǵy bar.

Ýchaskelik polısııa ınspektorlary – ishki ister organdary júıesindegi eń kópfýnksııaly ınstıtýt. Máselen, olar qylmystyń 12 quramy boıyn­sha is júrgizse, ákimshilik quqyq buzýshy­lyqtyń 47 quramyn qarap, jaza qoldana alady. Azamattardyń quqyqtaryn qor­ǵaý, otbasylyq-turmystyq zorlyq-zom­bylyq, quqyqtyq tártip pen jol qaýip­sizdigin qamtamasyz etý, kóshi-qon, qor­shaǵan ortany qorǵaý, aýmaqtardy abattandyrý, sondaı-aq esirtki paıdalaný, janýarlarǵa qatygezdik tanytý, zańsyz ań aýlaý jáne aǵashtardy joıý – ýchaskelik polısııaǵa júktelgen máseleler tizbegi osylaı jal­ǵasa beredi. Bul tizimde káme­letke tolmaǵan jet­kinshekterdiń túngi ýaqyt­ta oıyn-saýyq mekemelerinde bol­maýyn qadaǵalaý, temeki ónimderin tu­tynýyna tyıym salý da bar. Olardyń moınyna esepte turǵan azamattar men probasııada júrgenderdi baqylaý, nashaqor jáne buryn sottalǵan azamat­tardyń tártibin qadaǵalaý mindeti de júk­telgen. Al qazirgi kezde polısııa esebinde osyndaı 100 myńǵa jýyq azamat bar.

Inspektor mártebesin kóterý – ózekti másele

Qyzmettik baspana berý, kólik­pen qam­tamasyz etý, mardymsyz jala­qy,­ shen alýdaǵy shekteýler, júktel­gen jaýap­­kershilik birdeı bolsa da eń­be­k­aqysy tómen ýchaskelik ınspek­tor kómekshileriniń durys uıymdasty­ryl­maǵan jumystary – bul kúni keshe ǵana kóterilip júrgen másele emes. Eń ma­ńyzdy máselelerdiń biri – halyqtyń polısııaǵa degen senimin arttyrý bolsa, bul talapty osy qyzmetten bastaǵan jón bolar.

Ýchaskelik polısııa ınspektorlarynyń mártebesin kóterý máselesi osydan 18 jyl buryn kún tártibine shyǵarylǵan bolatyn. Ishki ister organdary tarıhynda tuńǵysh azamattyq mınıstr bolyp qalǵan Zaýytbek Turysbekov osy qyzmetke túbe­geıli ózgeris engizdi. Eki jyl Ishki is­ter mınıstri bolǵan ýaqyt ishinde ol ýchaskelik ınspektorlardyń materıaldyq jaǵdaıyn jasap, jalaqylaryn úsh ese ósirdi.

Sol jyldary ishki ister salasynda júrgizilgen eleýli reformalardyń bir nátıjesi – ınspektorlardyń kómekshileri úshin arnaıy shtat engizildi. On jyl osy qyz­mettiń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna toń­­ǵandarǵa qyzmettik baspanalary je­ke­menshikke ótetin bolyp shart ta qoıyldy. Osynyń barlyǵy halyqpen etene jaqyn jumys isteıtin ýchaskelik polısııa ınspektorlary týraly qoǵamnyń kózqarasyn ońaltyp, bul qyzmetke degen qurmetti de arttyra túsken edi.

Alaıda ýaqyt bir orynda turmaıdy. Zamana baǵyty men baǵdary ár saladan  jańǵyrý men jańarýdy, jetilý men jaqsarýdy talap ete bastaıdy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdatyn oryndaý eń birinshi jergilikti polısııa qyzmetin jetildirýden bastalatynyn atap aıtty. Bul tusta ýchaskelik ınspektordyń qyzmeti men róline erekshe mán bergen Prezıdent onyń mártebesin zań boıynsha arttyrýdy,  ónim­­di jumys isteýine barlyq jaǵdaıdy jasaý­dy tapsyrǵan edi.

Osy mejeden alyp qaraıtyn bolsaq, búgingi ýchaskelik ınspektorlardyń bede­li qandaı? Jurt óz ýchaskelik ınspek­torlaryn tanı ma? Qarapaıym halyq­pen tikeleı jumys isteıtin tártip saq­shylaryna qoıylatyn basty talap qan­daı? Olardyń abyroıyna syzat túsi­retin ne? Mártebesin kóteretin qan­daı faktor? Jalpy, Ishki ister mınıstr­ligi ýchaskelik polısııa ınspektorlary ju­mysynyń tıimdiligin arttyrý úshin qan­daı jaǵdaı jasaýda? Jaqynda ýchas­kelik ınspektorlardyń qyzmetine qatys­ty osy jáne ózge de mańyzdy suraq­tarǵa jan-jaqty jaýap bergen IIM Ákim­shilik po­lısııa komıtetiniń tóraǵasy Murat Baı­muqashev ýchaskelik ınspektor­lar men olardyń kómekshileriniń is-qımyl­darynyń arnaıy algorıtmderi ázirlen­genin habarlady. Bul – qyzmetkerdiń qyz­mettik mindetterin oryndaý kezin­degi is-áreketteriniń jıyntyǵy. Halyq­a­ra­­lyq tájirıbede mundaı algorıtm­der kóbinese «standartty» jáne «operasııa­lyq rásimder» dep atalady. Zańnamanyń jetildirilýine qaraı algorıtmder kezeń-kezeńimen jańar­tylyp otyrady. Qolaıly bolýy úshin arnaıy mobıldi qosymsha ázirlenip, búkil quqyqtyq baza ýchaske­lik polısııa ınspektorlary men olar­dyń kómekshileriniń planshetterine júk­tel­mek.

IIM aldaǵy ýaqytta árbir ýchaskelik ınspektorǵa kómekshi bekitýdi josparlap otyr. Iаǵnı ýchaskelik polıseı men olardyń kómekshileriniń shtaty ishki rezervter esebinen 1131 qyzmetkerge ul­ǵaıýy múmkin.

Qoljetimdilik –  basty talap

Búginde Qazaqstan boıynsha barlyǵy 2 792 ýchaskelik polısııa pýnkti jumys is­teıdi. Onyń 687-si qalada bolsa, 2105-i aýyl­dyq jerlerde ornalasqan. Aldaǵy bes jylda IIM jyl saıyn aımaqtarda kem degende 78 ýchaskelik polısııa beketin ashýdy josparǵa engizip otyr. Sebebi qazirgi tańda qalalyq ýchaskelerdegi ju­mys oryndarynyń 30 paıyzy alysta ornalasqan. Bul – 1552 ýchaskelik ınspektor ózi jaýapty aýmaqtan qashyqta turady degen sóz. Osyǵan oraı, eń aldymen, bul qyzmettiń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýyn jaqsartýǵa qatysty naqty sharalar qolǵa alynǵan.

Komıtet tóraǵasy bul baǵytta mı­nıstrlik jergilikti ákimdermen tıisti memorandýmdar jasap, ortaq is-sharalardy qolǵa alǵanyn da jetkizdi. «Jańa polısııa beketterin salý kezinde olardyń ornalasýyna erekshe mán beriledi. О́ıtkeni qazirgi tańda kóp ınspektordyń beketi ózderi jaýapty aımaqtardan kem degende 2,5 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Sonyń saldarynan halyqtyń deni aryz-shaǵymdaryn arqalap ýchaskelik ıns­pektorǵa jeke bara bermeıdi. Sol sebepti aldaǵy ýaqytta ýchaskelik ıns­pek­torlardyń ornalasqan jerlerin qyz­met kórsetiletin ýchaskelerine barynsha jaqyndatý máselesin jiti nazarda us­taıtyn bolamyz», dedi ol.

M.Baımuqashevtyń aıtýynsha, qa­jetti áleýmettik paketti qalyptastyrý kadrlyq quramnyń sapasyn arttyrýǵa jáne sybaılas jemqorlyq táýekelderin azaıtýǵa yq­pal etedi. Bul sáıkesinshe qyzmettiń tartymdylyǵyn da arttyrady. Osyǵan oraı, úzdikterdi irikteý úshin úmitkerlerge qoıylatyn biliktilik talaptary, onyń ishinde bos jumys oryn­daryna ornalasýǵa qoıylatyn talaptar artty. 2019 jyly ýchaskelik ınspektorlardyń eńbekaqysy 25%-ǵa ósti. Bıyldan bastap olardyń kó­mek­­shileriniń jalaqysy 30%-ǵa kó­beıdi. Qazir ýchaskelik ıns­pektorlar eńbekaqysynyń mólsheri 177 myń men 260 myń teńge aralyǵynda. Al ke­lesi jyldan bastap ýchaskelik ıns­pek­torlar eńbekaqysy taǵy 30, al olar­dyń kómekshileriniń eń­bekaqysy 7 paıyzǵa kóterilmek.

Sonymen qatar 2019 jyldyń shilde­sinen bastap ýchaskelik ınspektor­larǵa turǵyn úıdi jalǵa alǵany úshin ótemaqy tólenedi. Bıyldan bastap bul tizimge ýchaskelik kómekshiler de engizildi. 1 sáýir­­den bastap olar bul turǵyn úı tó­lem­derin turǵyn úıdi satyp alý úshin tólem­derdi bólip tóleý nemese ıpoteka­lyq nesıe berý arqyly paıdalana alady.

Aýyl «Anıskınderiniń» aıtary bar

Ýchaskelik ınspektorlardyń mártebesi men máselesi týraly sóz qozǵalǵanda oıy­myzǵa birden aýyldyq jerlerdegi «Anıskınder» tústi. Onda da shalǵaı jatqan eldi mekende eńbek etip júrgen polısııa qyzmetkerleriniń qazirgi jaı-kúıi qalaı? Olardyń kúndelikti qyzmette betpe-bet kezdesetin qıyndyqtary nede?

Biz osy suraqtardy Batys Qazaqstan oblysynyń eki ınspektoryna qoıǵan edik. Onyń biri – oblys ortalyǵynan 600 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Bókeı ordasy aýdany Saraljyn aýylynyń ýchaskelik ınspektory Birjan Erkeǵalıev. Saraljynnyń ózi aýdan ortalyǵynan 200 shaqyrymdaı alysta jatyr. Myńǵa jýyq turǵyny bar aýylda jyl basynan beri úsh qylmys tirkelse, 31 ákimshilik quqyq buzýshylyq anyqtalǵan. Shartty túrde merziminen buryn bosatylǵan 1 adam men ákimshilik qadaǵalaýda 1 adam esepte tur. Alystaǵy aýylda 15 jyldan beri ýchaskelik polısııa ıns­pektory bolyp qyzmet atqaryp kele jatqan Birjan «bizdegi basty másele – ınternettiń nasharlyǵy» dep aǵynan jaryldy. «Baılanysqa shyǵý men aqparat almasýda kádimgideı keshigip jatamyz. Al búgingi ýaqyttyń talabyn ózderińiz de jaqsy bilesizder. Bárin tez istep, qajet málimetterdi ýaqtyly alǵannyń jóni bólek. Ákimshilik is qujattardy sotqa ótkizý úshin aýdanǵa jıi qatynaımyz. Sol kezde joldyń nasharlyǵy da kóp kedergi keltiredi», degen aýyl saqshysy aýdanda ólim-jitim bolǵan jaǵdaıda sot-medısınalyq saraptama ótkizý úshin máıit tasymaldaıtyn arnaıy kóliktiń joqtyǵyn da aıtyp qaldy.

«Ár salanyń ózine tán qıyndyǵy bar. Bizdiń qyzmettiń de aýyrtpalyǵy az emes. Jumys barysynda túrli keleńsiz oqıǵalarǵa kýá bolasyń, tipti keıde ómir men ólimniń arpalysyna túsetin kezder de bolady. Aýyldyń telisi men tentegin jónge salǵan kezde keıde ózińe qarsylyq kórsetip, baǵynbaıtyn basbuzarlar da jolyǵyp jatady. Osyndaı kezder­de janyńda kómekshiń bolsa, bir jaǵynan shyǵysar edi dep oılaısyń. Jalpy, aýyl­dyq jerlerge kómekshi shtaty engizilse, bizdiń qyzmetti birshama jeńildeter edi. Bul eń birinshi jumystyń júıeli júrýine kóp kómek dep esepteımin. Máselen, eńbek demalysyna shyqqanda, issaparǵa ketkende kómekshi óte qajet», deıdi ol.

Rýfat Qabıev – Reseımen shekaralas jatqan Jánibek aýdany Taý aýyldyq okrýginiń ýchaskelik ınspektory. Aýdan Oral qalasynan 500 shaqyrym alysta ornalasqan. Taý aýylyna jetý úshin aýdannan taǵy 35 shaqyrymdaı jol júrýiń qajet. Qazir munda 1300-ge jýyq adam ómir súredi. Inspektor bıyl aýyrlyǵy ortasha eki qylmys tirkelip, ekeýiniń de ashylǵanyn aıtty. «Aýylda 1 sottalǵan, profılaktıkalyq esepte turǵan úsh tur­ǵyn bar. Aýyl ishinde túrli jaǵdaı bolyp jatady. Otbasylyq janjal, usaq urlyq, kelis­peı qalý. Keıde turǵyndardyń jeke máselelerine eriksiz aralasyp, aryz-sha­ǵym­dary bolsa betpe-bet otyryp sóı­lesip, túrli suraqtaryna jaýap berip ja­ta­myz», degen polısııa qyzmetkeri shal­ǵaı jat­qan aýyldyq okrýgterdiń eń basty máse­­lesi – ýchaskelik polısııa ınspektory­na aýa­­daı qajet kómekshiler ekenin alǵa tart­ty.

«Máselen, maǵan bekitilgen aýylda 50-deı sharýa qojalyǵy bar. Ár qojalyqtyń qystaǵy bir-birinen alys ornalasqan. Al aýyldyń kúnkóris kózi – mal. Bizde jıi tirkeletin qylmys ta osy mal urlyǵymen baılanysty. Ár qystaqqa baryp, istiń aq-qarasyn anyqtaý, kýágerlerden jaýap alý kezinde jalǵyz óziń júrip ýaqytty ótkizip alyp jatamyz. Sondyqtan da qylmystyń aldyn alýda, mal urlyǵyn der kezinde ashýda kómekshilerdiń kómegi zor. Qyzmettiń aýyrtpalyǵyn bólisýde, halyqtyń seniminen shyǵýda da olardyń alar orny erekshe», deıdi ol.

«Jánibekke qarasty Talov, Jaqsy­baı sekildi aýyldar aýdannan tipti 150-200 shaqyrymdaı qashyqta jatyr. Ár aýyl saqshysyna artylǵan jaýapker­shilik bar. Alaıda ýchaskelik polısııa ıns­pektorynyń jumysyna baǵa berý­shi – halyq. Jyl saıyn aýdan, oblys kóleminde úzdik ýchaskelik ınspektor saıy­sy ótkiziledi. Osydan eki jyl buryn IIM uıym­dastyrǵan respýblıkalyq slette de úzdikterdiń qatarynan tabyldyq. Mundaı saıystar úzdik ýchaskelik polısııa ınspektorlarymen kezdesip, tájirıbe almasýda taptyrmaıtyn alań ekeni anyq. Alaı­da bul jerde bastysy marapat emes, eń mańyzdysy – halyq senimin aqtaý, adal qyzmet atqarý», degen Rýfat Ǵubaı­dollauly bul qyzmetke sabyr men tózim­niń qajettiligin de eskertip ótti. «Sebebi bizde tańǵy 9-dan keshki 7-ge deıin dep bekitilip qoıǵan jumys kestesi joq. Telefo­nyń kúni-túni qosýly, óziń apta boıy 24 saǵat baılanysta bolýyń qajet. Kim­niń, qaı jaqtan, qaı kezde qońyraý shalyp, shyqyrtatynyn da bilmeı­siń», deıdi ol.

Keıbir aýylda ýchaskelik polısııa qyz­metkeri – quqyq qorǵaý organdarynyń jalǵyz ókili ekenin eskersek, ishki ister organ­­darynda júrgizilip jatqan refor­ma barysynda joǵaryda kóterilgen máse­leler de oń sheshiler degen oıdamyz.

TÚIIN. Ýchaskelik polısııa ınspektory Memleket basshysy belgilep bergen polısııanyń ulttyq servıstik modeliniń negizgi tulǵasyna aınala ala ma? Jalaqysyn kóterip, baspana berýmen mártebe máselesi túbegeıli sheshile me? Polısııa ınspektorynyń jańa beınesin qalyptastyrý úshin taǵy qandaı jumys pen jaǵdaı jasalýy qajet? Osyndaı turǵyndar tynyshtyǵyn kúzetken  jandarǵa qatysty suraqtar aldaǵy ýaqytta da ózektiligin joıa qoımasy anyq. О́ıtkeni Prezıdent atap ótkendeı, ýchaskelik polısııa ınspektorynyń azamattar úshin tanymal, qoljetimdi, bedeldi bolýy, olardyń quqyqtaryn belsendi qorǵaýy úshin áli talaı is tyndyrylýy tıis.