Osy durys pa?
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda bilim, ǵylym salasyna qatysty máselelerdi júzege asyrý úshin álemdik bilim, ǵylym júıesiniń jetistikterine kóz júgirtip, otandyq, ulttyq, bilim berý salasynyń qaıta qurý, sanaly ilim, sapaly oqý strategııasyn balabaqshadan joǵary oqýǵa deıin jetildirip, birtutas baǵdarlama jasaý ýaqyt kútirmeıtin is ekenin alǵa tartty.
Osy máseleler tóńireginde kóptegen maqalalar, dóńgelek ústelder, talqylaýlar ótip jatyr. Naqty onyń iske asýy, qorytyndysy qalaı bolady? Qazirgi ýaqytta jalpy bilim beretin mektepter, orta, joǵary oqý oryndary óz josparlarymen bilim berýde.
On eki jyldyq oqý jónindegi áńgime aıtylǵaly da biraz boldy. On jyldan asyp ta ketti. Keıbir mektepter bul iske ishinara kóshken sııaqty. Biraq neni oqytyp jatqany, oqýshylardyń kim bolyp shyǵatyny, nátıjesi qandaı bolatyny naqty kórinbeı tur.
Elý jyl bilim, ǵylym salasynda etken eńbek jıǵan tájirıbege súıenip HHI ǵasyrdyń tabaldyryǵyn ımenbeı attaǵan tusta bilimdi, ǵylymdy osyǵan ıkemdeý týraly óz usynysymdy aıtsam dep edim.
Birinshiden, bilim, ǵylym salasyn júıeli ispen eldik baǵytqa qaraı qaıta qurý kerek.
Ekinshiden, bilimdi talapkerge jańa metodıkamen oqytý. Shetel standarttarynyń eń ozyq degenderin ǵana ala otyryp, ulttyq bilim berýde mentalıtetimizdi alǵa shyǵaryp jańa joba, jańa baǵdarlama jasaýdy keń otyryp, keńesip baryp qolǵa alý.
On eki jyldyq orta bilim alý kezinde bala bilimmen qatar naqty mamandyqqa ıe bolyp shyǵatyny belgili. Endeshe barlyq lıseı, kolledj, tehnıkým, ártúrli kýrstardy on eki jyldyq oqýǵa baǵyttap, biriktirý jaǵyn oılastyrý qajet tárizdi. Qazirgi orta bilim berýge memleket tarapynan bólinetin jáne orta kásiptik tehnıkalyq bilim berýge, “Jol kartasy” sııaqty arnaýly mamandandyrýǵa bólinetin qarjy bir ortalyqqa, ıaǵnı on eki jyldyq bilim berýge shoǵyrlandyrylǵany jón. On eki jyldyq bilim salasynda oqyǵan ár azamat óziniń tańdaýyna sáıkes bir mamandyqtyń ıesi ekenin dáleldeıtin qujat, ıaǵnı dıplom berilýi kerek. Bilimin ári qaraı sol salamen damytamyn dese, joǵary oqý oryndarynda jalǵastyrsyn. Bolmasa qolyndaǵy mamandyǵy boıynsha eńbek etsin.
Qazirgi bilim júıesi – klassıkalyq qalyptasqan júıe. Oǵan jańa on eki jyldyq oqý qosylmaqshy. Biraq birin biri damyta, tolyqtyra almaı otyr. On eki jyl orta bilim + 2 jyl kásiptik tehnıkalyq bilim berý, +4 jyl joǵary bilim + 2 jyl magıstratýra, aspırantýra – ortasha jıyrma jyl oqytqanymyzben búgin maman tapshylyǵyn azaıtýdyń ornyna, kúnnen kúnge ósirip alyp jatqandaımyz.
Bilim júıesi qaıta qurýmen qatar, sapaly bilim berý úshin balabaqshadan bastap, joǵary bilim úıretetin maman daıyndaýdyń birtutas otandyq, ulttyq oqý josparyn jasasaq utylmas edik. Taǵy bir aıta keter másele, “0” synyp dep ashqan balabaqshalarymyz mektepke aınalyp bara jatyr. Bul balanyń damý prosesine, psıhologııasyna keri áser etýi múmkin. Iá 4 jasta jazýdy meńgerip, 15 jasta joǵary mektepke túsetin talanttar bar. Árıne qazaq halqy tózimdi, alǵyr degenmen ár nárseni urpaqtyń boıyna, oıyna shaqtaǵanymyz jón.
Sol sekildi otandyq, ulttyq oqytý josparynda kórsetilgen bárine birdeı pánder, Qazaqstan tarıhy, qazaq ádebıeti, ekonomıkalyq jaratylystaný, ekologııa jáne shetel tarıhy, shetel ádebıeti barlyq oqý júıesinde, onyń ishinde Qazaq elinde jumys istep jatqan sheteldik oqý oshaqtarynda mindetti túrde oqytylýy tıis. Memlekettik tilden basqa tilde oqıtyn oqý oryndary, jańadan ashylǵan ýnıversıtetter ózderiniń oqý ádistemesimen birge, Qazaq eliniń tarıhyn, mádenıetin, salt-dástúrin, dinin, tilin, bilýi mindetti. Osyǵan oraı, ondaı oqý oryndary lısenzııa alýmen qosa ózderine qajet ulttyq baǵdarlamany, ádistemeni, oqýlyqtardy ázirleýge qarajat bólý kerek. Mysalǵa, “Bolashaq” baǵdarlamasymen shetelde oqýǵa tilek bildirgen bizdiń jastar sol eldiń tilin, onyń ishinde aǵylshyn tilin bilmese, mańaıyna jolatpaıdy. Cheh memleketi cheh tilin bilmese oqý oryndaryna qabyldamaıdy. Sondyqtan, óz ana tilimizdi úırený úıden bastalsa, mektepte úsh tildi meńgerý ornyqsa, nur ústine nur bolar edi.
Zennat ERǴOJINA, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent.
ASTANA.