Bıyl Syrdarııa arnasynyń kúrt túsip ketkeni eginshilikpen qatar, mal sharýashylyǵyna da zardabyn az tıgizip otyrǵan joq. Ásirese darııanyń etegi sanalatyn Aral aýdanyndaǵy sý aıdyndarynyń aıtarlyqtaı tartylyp ketkeni jaǵalaýyndaǵy jurtqa da, aıaqty malǵa da aýyr soǵyp otyr.
Araldyqtar tirshiliginiń negizgi kózi – mal men balyq. Statıstıkalyq esepte turǵan 931 sharýa qojalyǵy men jeke kásipkerdiń 33-i egin sharýashylyǵymen aınalyssa, qalǵan 898-i mal ósiredi. Aýdanda osy kúni 54 289 bas iri qara, 104 073 qoı men eshki, 43 513 jylqy jáne 32 717 oısylqara tuqymy esepke alynǵan. Byltyrǵymen salystyrǵanda tórt túliktiń sanynda ósim bar. Biraq bıylǵy qýańshylyq osy mal basyn biraz seldiretip ketetin sııaqty.
Bıyl qysta aýdan aýmaǵyna bir-eki márte etik basy úrlesin qar tústi. Bar muńy maldyń jaıy bolǵan jurttyń úmiti kóktemgi jaýyn-shashynda edi. Qas qylǵandaı ol mezette kókten eshteńe tambady. Osydan kóktemge qyltıyp shyqqan kók az kúnde kúıip ketti. Darııadaǵy sýdyń azdyǵynan sońǵy jyldary tamshy túspegen kólder de tartylyp, Jyǵylǵanǵa judyryqtyń kerin keltirip otyr.
Jaqynda Aral, Qazaly aýdandaryna barǵan jumys saparynda oblys ákimi Gúlshara Ábdiqalyqova teńizdi óńirdegi Sarkóldiń máselesine nazar aýdarǵan. Jalǵyz Sarkól ǵana emes, osy aýmaqtaǵy Laı kól, Qambash kólderi jaǵalaýlarynan 500 metrge deıin jyraqtap, jıegi balshyqqa aınalypty. Aýyldaǵylar aımaq basshysyna sý ishýge barǵan aıaqty maldyń uıyqqa batyp, kól jaǵasynda ólekse kóbeıgenin aıtty.
– Oblys basshysy jaǵdaıymyzben tanysyp, aýdan ákimdigi, Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasyna tapsyrmalar berdi. Basqa da tıisti qurylymdar bul máseleden habardar, – deıdi Amanótkel aýyldyq okrýginiń ákimi Qaırat Abdramanov. – Maldyń uıyqqa batyp qalmaýyn qadaǵalaý úshin aýylda erikti jastardan top qurdyq. Qazir kól jaǵalaýyna kezekshilik qoıylyp, jaǵdaı turaqtandy.
Mundaǵylar qoldan kelgen amaldy jasap-aq jatyr. Biraq sáýir aıynan beri basylmaı turǵan shańdy daýyl qys pen kóktemde mardymdy ylǵal túspegen dalany tandyrdaı keptirip barady. Aýdan ákimdiginiń málimetinshe, keıbir aýyldyq okrýgterde kúrdeli jaǵdaı qalyptasyp, malǵa azyq taýyp berýdiń ózi qıynǵa aınalǵan. Jylda sharýalar kórshiles Aqtóbe oblysyndaǵy Shalqar men Yrǵyzdan, sondaı-aq alys ta bolsa Jańaqorǵannan shóp tasıtyn. Bıyl ol jaqtarda da qýańshylyq bolyp tur. Amaly taýsylǵan sharýalar qoldaǵy malyn naryq baǵasynan arzanǵa satýǵa kóshipti. Bul jaǵdaı ásirese Mergensaı, Qulandy, Belaran aýyldyq okrýgterinde baıqalady. Keıbir aýyldaǵy aǵaıyn malyn Qaraqum, Jińishkequm óńirlerine aıdap aparyp jaıýǵa májbúr.
– Osy qysta qolymyzǵa kúrek ustap, esik aldynyń qaryn kúregen joqpyz. Kóktemde de kókten bir tamshy tambady. Qatalaǵan mal kóz ushyndaǵy kólge umtylyp, uıyqqa batyp qalyp jatyr. Qazir jalpy qaı óńirdi de qurǵaqshylyq qysyp tur ǵoı. Biraq osy jasyma deıin darııanyń munshalyqty tartylǵanyn kórmeppin. О́tkende aýyl tusyndaǵy burmadan sý shyǵarý máselesi kóterilgen edi. Sony tez qolǵa almasa, qyr bettegi 7 aýyldyń jaǵdaıy qıyndaı beredi, – deıdi Amanótkel aýyldyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Maqsut Erálıev.
Teńizdi aýdandaǵy túıtkildi másele oblys ákimdiginiń nazarynda tur. Jaǵdaıdy zerttegen oblystyq Veterınarııa basqarmasy Mergensaı, Qulandy, Belaran, Bógen, Amanótkel, Raıym, Bekbaýyl, Qamystybas aýyldyq okrýgterinde 321 jylqy, 159 iri qara, 1 túıe ólgeni jaıly málimet taratty.
Osyǵan baılanysty Aral aýdandyq aýmaqtyq ınspeksııa, aýyldyq okrýg ákimdiginiń mamandary turǵyndarmen kezdesý ótkizip, mal ıelerin anyqtap, akt toltyrypty.
Mamyr aıynyń sońǵy kúni Aral aýdanynyń ákimi Serik Sermaǵambetovtiń tóraǵalyǵymen tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne joıý jónindegi komıssııanyń kezekten tys otyrysy ótkizildi. Osy otyrysta qýańshylyqtan shetinegen maldyń kóbiniń syrǵalanbaǵany jəne ortalyqtandyrylǵan bazalar júıesine engizilmegeni belgili bolǵan. Sondyqtan mal ıelerin anyqtaý qıynǵa soǵyp tur. Veterınarlar ólgen maldardan eshqandaı juqpaly aýrý belgilerin tapqan joq jáne akt jasalyp, ólekseler órteldi.
Aýdan basshysy bazaǵa engizilmegen maldyń barlyǵyn tirkeýge tapsyrma beripti. Komıssııa otyrysynyń qorytyndysynda tıisti sala basshylaryna shuǵyl sharalar qabyldap, jemshóp saýdasymen aınalysatyn kásipkerlerdiń aldymen óńirdegi sharýashylyqtardy tolyq qamtamasyz etýin uıymdastyrý jáne ólgen maldyń esebin shyǵarý mindettelgen.
Aýdan ákimdigi atalǵan aýyldyq okrýgterde sý uńǵymalaryn qaıta qazý qajet degen sheshimge kelip otyr. Alǵashqylar qatarynda Mergensaı, Qulandy, Belaran aýyldyq okrýgterin sýlandyrý qolǵa alynbaq.
– Osy kúni aýdandaǵy sharýashylyq qurylymdary amaldyń joǵynan mal basyn qysqartý baǵytynda jumys istep jatyr. Aýyl turǵyndary, eriktiler jáne aýdandyq tótenshe jaǵdaılar bóliminiń qyzmetkerleri tarapynan kezekshilik uıymdastyrylyp, qosymsha badamen qamtamasyz etilýde. Qazir mal ólimi joq, deıdi aýdan ákiminiń orynbasary Erkin Ábishev.
Aımaq basshysynyń tapsyrmasy boıynsha mal azyǵy máselesin sheshý jospary jasaldy. Máselen, ár aptanyń senbi kúni aýdanda aýyl sharýashylyǵy jármeńkesi ótkizilip, jem-shóp naryq baǵasynan 10-15 paıyz arzan baǵada satylady. Oblystyq Aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Aınur Tileýleeva mal sharýashylyǵy boıynsha taýar óndirýshilerdi memlekettik qoldaý maqsatynda ótken jyldan bastap, jemshópke jumsalǵan shyǵyn qunyn arzandatý úshin sýbsıdııalaý bastalǵanyn aıtyp otyr. Buǵan oblystyq bıýdjetten 730 mln teńge bólinip, 588 sharýashylyq qarjylaı qoldaýǵa ıe bolǵan. Onyń 42-si - araldyq sharýalar.
Osy materıal daıyndalyp jatqanda Araldaǵy sharýashylyqtarǵa jem-shóp jetkizile bastaǵany jaıly habar jetti. Kásipkerler alǵashqy lekte 116 tonna jońyshqa aparsa, aldaǵy kúnderi 518 tonna mal azyǵy jetkiziledi. Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdanymen jáne ózge de óńirlermen kelisimder jasalýda.
Qyzylorda oblysy