BIZDIŃ ULTTYQ BREND

Ol shubat bolýy tıis “Basqa adamdar maımyldan ja­ralsa jaralǵan shyǵar, al qazaq jyl­­qydan jaralǵan”, deıdi eken As­qar Súleı­menov aǵamyz. Tórt tú­lik­tiń tóresi jylqyǵa jaqyn qazaqtyń eń qa­­dirli taǵamy jylqy eti bol­ǵa­nymen, osy jerde de pysyqtarǵa ese ji­be­rippiz. Otyryqshy jurttyń ba­lasy, esik pen tórdeı jylqy emes, aıaǵyn sa­lańdatyp esek min­gendi táýir kó­retin ózbektiń bir balasy jyl­qynyń qa­zy­syna, shu­jy­ǵyna ha­­lyq­aralyq ser­tı­fı­kat alyp qo­ıypty. Et-maıyn ara­las­tyryp, ashy sa­rym­saq, burysh se­kil­di dám­de­ýishterin qo­syp, ózi jasap shy­­ǵar­ǵan is­pet­ti óz atyna tir­­ketip al­ǵan. Ha­lyq­­ara­lyq saý­daǵa shy­ǵa­ryp kór, bilip qalsa sot­­ty bolasyń. Qa­zaq ja­­ral­ǵa­ly qazy jep kele jat­qany esep emes. Má­sele – qu­jat­ta. Shymkentte Mu­sa­til­la Toqanov degen mazasyz ǵalym bar. Jaqsy maǵynasynda. Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵy­lymı-zertteý ıns­tı­tý­ty­nyń je­tek­shi ma­many. As­tana, Al­ma­tynyń ól­she­mi­men qa­raǵanda aýylda tu­ra­tyndaı kórinetin ǵa­lym­nyń ár saladaǵy zertteý eń­bek­teriniń árqaı­sy­sy bir-bir arbaǵa teń bola­tyndaı. –Elbasynyń bıylǵy Joldaýy elimizdiń árbir azamatyna ol ká­sip­ker bolsyn, ǵalym bolsyn, jaı aza­mat bol­syn úlken oı túrtki, tal­py­nysyn oıa­ta­tyn­daı,– deıdi ǵalym. – Qazaq­stan­nyń eko­nomıkalyq da­ǵ­da­rystan keıingi da­mýy­nyń birden-bir joldary eldiń eko­no­mıkalyq qaýipsizdigin saqtaý bolyp ta­bylady. Prezıdent óz Jol­daýynda eko­nomıkanyń qaýipsiz­di­gin art­tyrý úshin aýyl sha­rýa­shy­lyǵy ónimderin jınaý, saqtaý, ta­sy­mal­daý jáne tolyq óńdeý ju­mys­ta­ryn jolǵa qoıa otyryp, syrt­tan ke­letin ónimderdi 20 paıyzǵa deıin azaı­tý qajettigin basa aıtty. Biraq, bizde búginde, ókinishke qaraı, bul kór­setkish 40 paıyzdan asyp ketti. Má­se­len, sút ónimderiniń 63 paıyzy, kók­ónis taǵy basqa tuqym ónimderiniń 80 paıyzy syrttan keledi. Otandyq ry­­nok­ty jaýlap alǵan sheteldiń t­a­ýaryna ábden arqa súıep alǵan halyq bú­ginde on­y da shymyrqanbaı tu­tanatyn jaǵdaıǵa jetti. Shynynda da, bizdiń aýyl sha­rýa­shy­lyǵynda ekonomıkanyń damýyna áser etetin salalarǵa kóńil bólý álde de bolsa jetispeıdi. Eń aldymen buǵan mem­le­kettik kózqaras qajet­tigin umytpaýǵa tıispiz. Munaıly el qa­ta­ry­na jat­qa­ny­myz­dy maqtanysh tutqanmen, sol mu­naı­dyń da túbi joq emes. Olaı bolsa, bo­la­shaqty boljaı otyryp, búgin at­qa­ry­latyn isti ke­ıin­ge qaldyrmaýymyz kerek. Elimizde túıe sharýashylyǵyn damytyp, onyń sútin joǵary tehnologııamen óńdeý isin jolǵa qoıa alatyn bolsaq, onda biz­diń ekonomıkalyq órleýimizge oń yqpalyn tıgizetini, ekonomıkalyq bulaqtyń birden-bir kózi bolýy sózsiz. Eger resmı aqparatqa súıen­sek, Oń­tústik Qazaqtan oblysy bo­ıynsha bú­ginge deıin 16 myń túıe bar, al bul kór­setkish respýblıka bo­ıynsha 150 myńǵa jýyqtaıdy. Túıe sútiniń ónim­deri munaı ónimderine qa­ra­ǵanda 38-40 ese qymbat eken. Mysaly, halyq­ara­lyq bırjada 1 barrel munaı 70 dollar, 1 tonna munaı 350 dol­lar. Al shubattyń 1 lıtr satylý quny Qazaqstanda 400-600 teńgeni quraıdy. 1 tonnasy – 400-600 myń teń­ge. Al she­telge shyǵatyndaı jaǵdaıda ál­bet­te kem degende 2-3 ese qymbatqa sa­ty­lady. Sondyqtan, munaımen sa­lys­tyr­ǵańda shubattan túsetin tabys aı­tar­lyqtaı kólemdi. Ǵalym osylaı deıdi. Tórt túliktiń tóresi, túıe malyna óndistik kózqaras bolatyn bolsa, bo­lashaqta qazirgi tańdaǵydan mal sany 10-20 ese kóbeıtýge bolady. – Elbasy halyqqa arnaǵan Jol­daý­la­rynda ekonomıkany kóterip, ha­lyq­ty jumyspen qamtamasyz etý ke­rek degendi jıi aıtady, – dep oıyn sa­baq­taıdy ǵalym. – Al endi elimiz­degi Mańǵystaý, Atyraý, Qaraǵandy, Qyzylorda, Oń­tústik Qazaqstan, Jam­­byl oblys­ta­rynyń kóptegen jeri shól-shóleıt bo­lyp bos jatyr. Osyn­daı jerler túıe sharýashylyǵyn damytý úshin paı­dalanýǵa qolaıly der edim. “Túıe maly kedeıdiń maly” degen halyqta qaǵıda bar. О́ıtkeni, tú­ıe maly, shólge tózimdi, koı jáne sı­yr sııaq­ty ózine arnaıy kútimdi onsha qajet etpeıtin janýar. Eger osy is jeke kásipker, memleket tara­pynan qolǵa alynyp, biz usynǵan tehno­logııa negizinde júrgizilse, onda shubat Ka­zaq­stannyń ulttyq brendi retinde álemge tanymal taǵam retinde belgili bolary aıqyn jáne áleýmettik ekonomıkalyq jaǵdaıdy túzeýge múmkindik beretin bir sala bolady. Eń aldymen shubattyń emdik qa­sıe­tine toqtalatyn bolsaq, bir lıtr shubat adam aǵzasyn táýliktik qajet etetin vıtamındermen, kalsıımen jáne basqa mıkroelementtermen to­lyq qam­tamasyz ete alady. Shubatta jylqy, sıyr sútinen ashytylyp da­ıyn­dalǵan ónimderge qaraǵanda qo­rekt­ik zattar óte joǵary. Bir lıtr túıe sútiniń qýattylyǵy – 911 kkal bolsa, jylqyda –528 kkal, sıyr sú­ti­niki 660 kkal-ǵa teń eken. Sondaı-aq, adamnyń tynys joldarynyń, as qorytý músheleriniń, ba­ýyr­dyń, ót joldarynyń sozylmaly aý­rý­laryn em­deýde polıvıtamın re­tinde qoldanýǵa tıimdiligi klı­nı­kalyq tájirıbemen dálel­dengen. Shubattyń shıpalylyǵy ne­gi­zin­de Birikken Ulttar Uıy­my­nyń she­shimimen Eýropa, Amerıka, Af­rı­ka, Azııa qur­lyq­tarynyń hal­­qyn túıe sútinen daıyn­dal­ǵan ónim­dermen qam­tamasyz etý baǵ­dar­lamasy qa­byl­dandy. Osyǵan oraı, Ja­ponııa, Eýroodaq, Amerıka, Avstralııa sút ındýs­trııa­sy­nyń beldi kom­panııa­lary túıe sú­tiniń ónim­derin óńdeý teh­no­lo­gııalaryna qyzy­ǵý­shylyq tanytýda. Shubatta jylqy jáne sıyr sú­tinen ashytylyp, daıyndalǵan ónim­derge qaraǵanda kórektik zattar jo­­ǵary. Alaıda, ony qalaı uzaq mer­zimge saqtaýǵa bolady. Jańa saý­ylǵan túıe súti myqtaǵanda eki ap­taǵa shydas beredi eken. Ári qa­raı aınyp ketedi. Ol úshin ne isteý kerek? Akademık Aqyl­bek Baımu­ha­nov­tyń bas bo­lýy­men aýyl sha­rýa­shy­lyǵy ǵy­lym­da­rynyń doktory Dastanbek Baı­muh­a­nov, ǵylym kan­dıdaty Musatilla To­qanov pen Bo­lat Toqanov bastaǵan ǵalymdar toby túıe sútinen ıogýrt jáne sha­lap daıyndaýdy óndiriske qoıdy. Musatilla Toqanovtyń ǵylymı málimetteri boıynsha, shubatta ta­bıǵı ımmýndyq qasıeti adam den­saýlyǵyna paıdaly túıirshik mı­neral­dar bar. Densaýlyq saqtaý mı­nıstrligine qa­ras­ty Tamaq aka­de­mııasynyń dırek­tory, Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi Tó­regeldi Sharmanovtyń má­li­met­teri boıynsha ókpe, baýyr aý­rý­laryn, holesıstıtti, ót jol­da­ry­nyń qabynýyn shubatpen em­deý­de klı­­nıkalyq tıimdiligi dálel­den­gen. Otandyq jáne batys ǵa­lym­da­ry­nyń málimetteri boıynsha, alty aı boıy kúndelikti as ishý aldynda 30 mınót buryn bir lıtr shubat qol­­danylǵan jaǵdaıda rak, SPID, tynys alý, as qorytý jol­darynyń jáne júrek-qan tamyry sııaqty aý­rý­lardy emdeýge yqpal jasaıdy eken. Shubat tabletkasyn shyǵarýdy Shym­kenttegi “Hımfarm-Santo” far­ma­sev­tıkalyq fabrıkasy al­daǵy shil­de aıynan óndiriske qoı­maq nıette. Shubatty tabletka etip shyǵarý úlken ınvestısııany qajet etetindigi sózsiz. Musatilla Toqanov Búkilá­lem­dik bankten 9 mln. teńge grant utyp alǵan. Onyń syrtynda Aýyl sh­a­rýa­shylyǵy mınıstrligi ǵy­lymı ja­ńalyqty qoldaý úshin 4 mln. teńge bólgen. Al jobany tolyqtaı júzege asyrý úshin orasan qarjy kerek. Qazir dúnıe júzinde balalar ta­ma­ǵyna, aktımel, ımmýnel, bıo­ıogýrt jáne qyshqyl sútti taǵam­darǵa sıyr sú­ti paıdalanylyp júr. Al, ol je­tilip ósip kele jatqan bala org­a­nız­mine onsha­lyqty paıda ákele ber­meıdi deıdi ǵalymdar. Quramy ja­ǵynan ana sútinen alshaq jat­qan­dyq­tan, zat almasý prosesin buzyp, qant dıabeti sııaqty aýrý­lardyń beleń alýyna jol ashady eken. Al túıe men bıe súti tabıǵı ımmýna­mo­dýlıator. Bıe sútinde 120-daı hımııalyq elementter bar, qu­ramy jóninen ana sútine eń jaqyny osy. Qaraǵandy oblysy Jańaarqa aýdany Eralıev aýylynda Jan­dil­da degen aǵamyz bar. Jurt “Kolıa” deıdi. Erterekte aýrýly bolyp, jarty ók­pe­sin aldyrǵan sol aǵamyz qystaı yń­qyldap shyǵatyn. Aýyl maldy. Barlyq úı úıir-úıir jylqy ustaıdy. Aýyl áıelderi mol qy­myzdy qysqa tosap japqandaı jaýyp alýdy úırendi. Eshqandaı qu­pııasy joq. Jaz sońy, kúz basynda kóńili qalaǵan kúni sa­badaǵy qymyzdy sharaǵa qotaryp alady da, arasannan bosaǵan qu­tyny tapsa spırt, tappasa araqpen bir shaıyp alyp qurǵaq qutyǵa qymyz quıady. Kóp etip. Sosyn qystaı iship ja­ta­dy. Aǵamyzdyń qazir janyn alyp qa­lyp júrgen sol sary qymyz. Kún­de bir qu­ty­syn iship alady da eki be­tinen qany tamyp otyrady. Kúzde jap­qan qy­myz kóktemgi bıe saýymǵa deıin jetedi. Shymkenttik ǵalymdar ana sútine eń jaqyn, túrli aýrý-syr­qaý­lar­dyń myń da bir emi dep júrgen qazaq sýsyndarynyń qudireti osy. Adamnyń bolmysy ishken taǵamyna ábden baı­la­nysty. Shubat pen qymyzdan qur­ǵaq un­taq, tab­let­kalar alyp, óndiriske shy­­ǵarar bol­saq, qazaqtyń álem­dik ry­nok­qa ıyǵymen kımelep ki­rer jeri, tórge shyǵar tusy osy-aý. BUU Aýyl sharýa­shy­ly­ǵy jáne tamaq óner­kásibi de­par­tamentiniń Eý­­ropa, Ame­rıka, Af­rı­­ka jáne Azııa el­derin túıe súti jáne qysh­qyl sút­ti ta­ǵam­dar­men qam­ta­ma­syz etýge sha­qyrýy bizdiń mem­leketti oı­landyrýǵa tıis. Baqtııar TAIJAN, Shymkent.