TÚRKIIаDAǴY JAZBA JÁDIGERLIKTERIMIZ

Túrkııanyń kóptegen joǵary oqý oryndary men birqatar memlekettik kitaphanalary qoljazba qorlarynda elimizdiń ortaǵasyrlyq shaharlary men kentterinen shyqqan arys­tarynyń áli kúnge deıin jaryq kórmegen jáne ara-kidik basylǵan da eńbekteri bar.

Solardyń ishinde Otyrar, Syǵnaq, (Jazba derekterde osylaı kórsetilgen – Á.D.) Jend, Túrkistan, Taraz, Balasaǵun ǵulama­larynyń túrli taqyrypty qamtıtyn qol­jaz­balary kóptigimen tańǵaldyrady. Mysaly Ábý Nasyr ál-Farabı, Husam ad-dın Huseın bın Álı Hajjaj ál-Hanafı as-Syǵnaqı, Mýhammed Abd as-Sattar ál-Kerderı, Hıba­týlla at-Túrkistanı at-Tarazı, Mýhıı ad-dın Jendı, Ala ad-dın Túrki­stanı shyǵarmalary jáne Qoja Ahmet Iаsaýı “Dıýanynyń” kóshirmeleri jıi kezdesedi. Túrikter ondaı asyl dúnıelerdi uzaq ǵasyrlar boıy Taıaý jáne Orta Shyǵystyń mádenı, ǵylymı, rýhanı ortalyqtary Baǵdad pen Basra, Damask pen Halab, Mekke men Madına, Kaır men Týnısten jınaǵan. О́ıtkeni, 1517 jyldan bastap atalmysh shaharlar túrikter quzyrynda boldy. Sol sebepti de el astanasy Ystambulǵa jáne Túrkııanyń ózge de qalalaryna tek jazba jádigerlikter ǵana emes, sondaı-aq Ibrahım (ǵ.s.), Ismaıl (ǵ.s.), Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambarlarymyzdyń jeke zattary, qasıetti Kaǵbanyń kiltteri, halıfalar men áskerı qolbasshylardyń qylyshtary da ákelindi. Olardyń arasynda Alla taǵalanyń sońǵy elshisiniń (s.ǵ.s.) hattary da bar. Asa qundy ol zattar qazirge deıin kózdiń qarashyǵyndaı saqtalýda. Iá, Túrkııa – ıslamdyq jádigerler men muralardy jınap, saqtaýǵa, zertteýge erekshe kóńil bólip kele jatqan órkenıetti el, onyń kitaphana qorlary arab, parsy tilindegi qoljazbalarǵa baılyǵymen tanymal. Eldiń barlyq kitaphanalaryndaǵy ıslam órkenıetine qatysty ondaı dúnıeler jaıly málimetterdi bir jerden, Ystambuldaǵy ISAM-nan tabýǵa bolady. ISAM – qysqartylǵan sóz, túriksheden aýdarǵanda “Islam zertteýler ortalyǵy” degen maǵynany bildiredi. Ol Túrkııa ýaqyftary bas keńesine qaraıdy. Ǵımarat arnaıy ádemi salynǵan. Kitaphana qoryna tek Túrkııadaǵy ǵana emes, álem elderinde basylyp jatqan ıslamǵa qatysty zertteý kitaptary da aldyrylyp otyrady, ondaǵy qoljazbalar katalogi kompıýterge túsirilgen, kóshirmelerin daıyndap bere alady. Jalpy Túrkııanyń ıslam salasyndaǵy zertteýdi jeńildetý, yntalandyrý jolynda tehnıka múmkindikterin keńinen paıdalanýy ózgelerge úlgi deýge bolady. Sonyń bir dáleli – kitaphanalarynda saqtalǵan baǵaly kitaptar men qoljazbalardyń elektrondy kóshirmesin tez jasatyp alý múmkindigi. ISAM-da oryndalyp jatqan ıgilikti jumystardyń biregeıi – kóp tomdy Islam ensıklopedııasynyń qazirdiń ózinde 38 tomynyń shyǵyp úlgerýi. Sonymen, Túrkııadaǵy túrli qorlarda saqtaýly qazaq dalasy perzentteriniń jazba dúnıelerin merzimine qaraı sóz eter bolsaq, áýeli árıne Otyrar ulandary birinshi orynda turady. Farabtyqtardyń túrli taqyryptardy sóz etetin arab jáne túrik, parsy, aǵylshyn tilderine aýdarylǵan eńbekteri óz aldyna bir tóbe. Solardyń ishinde ensıklopedıst ǵalym Ábý Nasyr Ál-Farabı (870-950) bastaǵan otyrarlyq oıpazdardyń orny bólek. Farabtyq oıshyldar 1. Ábý Nasyr ál-Farabı (870­­ – 950). a)Arab tilinde: 1) “Rısala fı-l aql” – “Aqyl (parasat) jaıly traktat”. Qoljazba. 2) “Kıtabý-l mantıq” – “Logıka jaıly kitap”. Qoljazba. 194 bet. Topkapy saraıy kitaphanasy. Amanat qazynasy. 3) “Dıýan” – “Jınaq”. Qoljazba. Baıazıt memlekettik kitaphanasy. 4) “Rısala tanbıh ala sabıl-s saǵada” – “Baqyt jolyn kórsetý jaıly traktat”. Qoljazba. Seljýq, Ankara ýnıversıtet­teri, ılahııat fakýlteti. 5) “Rısala fı-l ılmı ılahı” – “Táńir­lik ilim jaıly traktat”. Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy. 6) “Rısala fı-l ahlaq” – “Minez-qulyq jaıly traktat” – Qoljazba, Súleımanııa kitaphanasy. 7) “At-Taǵlıqat” – “Aforıstıkalyq (jazbalar”). Qoljazba. Ankara ýnıversıteti kitaphanasy. 8) “Kıtabý-l Ibara” – “Sóılem jaıly kitap”. Qoljazba. 9) “Kıtabý-t tahlıl” – “Taldaý (analız) týraly kitap”. Qoljazba. 10) “Falsafatý-l Arıstýtalıs” – “Arıstoteldiń fılosofııasy”. Qoljazba. 11) “Kıtab ara ahl ál-mádınatý-l fadıla” – “Kemel qala turǵyndarynyń kózqarasy jaıly kitap”. Qoljazba. Beırýt. Túrik tarıhy uıymy kitaphanasy. 12) “Rısala fı fadılatý-l ýlým ýa-s sanaat” – “Ǵylym men túrli ónerlerdiń qasıeti jaıly traktat”. Qoljazba. 13) “Kıtab ál-hýrýf” – “Áripter kitaby”. Qoljazba. 14) “Aǵmalý-l falsafııa” – “Fılosofııalyq jumystar”. Qoljazba. 15) “Kıtab ıhsa ál-ýlým” – “Ǵylymdardy jikteý kitaby”. Qoljazba. 16) “Ýıýný-l masaıl” – “Máseleler qaınary”. Qoljazba. 17) “Kıtabý-l qııas” – “Sıllogızm kitaby”. Qoljazba. 18) “Sharh Ábý Nasyr ál-Farabı lı-kıtab Arıstýtalıs fı-l qııasat” – “Arıstoteldiń “Sıllogızm” kitabyna Ábý Nasyr ál-Farabıdiń túsindirmesi”. Qoljazba. 133 bet. Topkapy saraıy kitaphanasy. 19) “Ál-Álfadýıl Aflatýnııa ýa-t taqýılýs sııasatý-l mýlýkııa” – Qol­jazba. Topkapy saraıynyń kitaphanasy. 20) “Kıtab mýsık ál-kábır” – “Mýzykanyń úlken kitaby”. Qoljazba. 21) “Kıtabý-l aýrad” – “Duǵa jaıly kitap”. Qoljazba. 22) “Kıtabý-s-sııasatý-l madanııa” – “Azamattyq saıasat jaıly kitap”. Haıdara­bad. Májilis baspasy. Ankara ýnıversıteti ılahııat fakýltetiniń kitaphanasy. 23) “Rısala fıma ıanbaǵı an ıýqaddım qabla taǵlımı falsafa” – “Fılosofııany úırenýden buryn neni bilý kerektigi jaıly traktat”. Qoljazba. 24) “Kıtabý-l jadal” – “Dıalektıka jaıly kitap”. Qoljazba. 25) “Kıtabý-l madhal ala sınatý-l mýsı­ka” – “Mýzyka ónerine kirispe kitap”. Qoljazba. 26) “Fýsýlý-l madanı” – “Azamattyq (saıasat jaıly kitap) bólimderi”. – Izmır, 1987 Túrik tarıhy uıymy kitaphanasy; 19-maı ýnıversıteti kitaphanasy. 27) “Kıtab mýsık ál-kábır” – “Mýzy­ka­nyń úlken kitaby”, Parıj, 1930 (Túrik tarıhy uıymy kitaphanasy). 28) “Ál-Madınatý-l fadıla” – “Kemel qala”, Ystambul 1956. Túrik tarıhy uıy­my kitaphanasy. 29) “Talhıs naýamıs Aflatýn” – “Pla­ton zańdaryna qorytyndy”. Varvýrg ınstıtýty, 1952. 30) “Rısala ýjýh ýa ımkan” – “Uly Jaratý­shy jáne álem jaıly traktat”. Qol­jazba, (Túrik tarıhy uıymy kitaphanasy). 31) “Ihsa-ýl ýlým” – “Ǵylymdardy jikteý”. Ystambul, 1990, Erzýrým ýnıver­sı­teti ılahııat fakýlteti kitaphanasy. 32) “Kıtabý-l jam baına raıaını-l hakımaın” – “Eki basym oıdy toǵystyrý jaıly kitap”. Beırýt, 1986. 33) “Kıtabý-l hýrýf” – “Áripter kitaby”. Beırýt, 1986. 34) “Mabadı ala ahl madınatý-l fadıla” – “Kemel qala halqynyń negizi”. Oksford, 1985. 35) “Taalıkı ıbn Ýajja ala mantıkı-l fadaıl” – “Ibn Ýajjanyń qasıetter logıkasyna túsindirmesi”. Beırýt, 1994. 36) “Kıtab al-Alfazý-l mýstamala fı-l mantık” – “Qısyn iliminde qoldany­latyn sózder”. Beırýt. 37) “Mantıq ında al-Farabı” – “Ál-Farabıdiń logıkasy”. Beırýt, 1985. 38) “Kıtab al-ımkınatý-l maglata” – “So­fızm­niń múmkindigi jaıly kitap”. Qoljazba. 39) “Rısalatanı falsafıatanı” – “Fılosofııalyq eki traktat”. Qoljazba. 40) “Rısala fı-l masaılı mýtafarrıqa” – “Ár túrli máseleler jaıly traktat”. Qoljazba. Ankara ýnıversıteti ılahııat fakýlteti ýnıversıteti. 41) “Ar-Rısalatý zıınýnııa” – “Zenon traktaty”. Qoljazba. Baıazıt ýnıversıteti. 42) “Ál-Mabadı” – “Negizder”. Qol­jaz­ba. 1014. 43) “Kıtabý-l býrhan” – “Dálel jaıly kitap”. Qoljazba. 1099. 44) “Rısala sharh rısalatı-z zıınýnı-l kabırı-l ıýnanıı” – “Grek úlken Zenon traktatyna túsindirme”. Qoljazba. Ankara ýnı­versıteti ılahııat fakýlteti kitap­hanasy. 45) “Rısala ad-dýaı-l qalbııa” – “Jú­rek duǵasy traktaty”. Haıdarabad. Májilis baspasy. Ankara ýnıversıteti ılahııat fakýl­teti kitaphanasy. 46) “Fýsýl mýntaza”. Qoljazba. – Túrik tarıhy uıymy kitaphanasy. 47) “Rısala fı ma ıasıhý ýa ma ıasıhý mın ahkamı-n nýjým” – “Juldyzdar týra­ly durys jáne durys emes úkimder jaıly traktat” Mysyr. Marmara ýnıversıteti. Ilahııat fakýltetiniń kitaphanasy. 48) “Kıtabý Arıstýtalıs fı-l ıbarı” – “Arıstoteldiń sóılem jaıly kitaby”. Beırýt. Túrik tarıhy uıymy kitaphanasy. 49) “Sharh fýsýsý-l hıkam” – “Kemeń­gerlik merýerti (traktatyna) túsindirme”, Amıre baspasy. Ankara ýnıversıteti kitaphanasy. 50) “Fadılatý-l-ýlým ýa-s sınaǵa” – “Ǵy­lymdar men túrli ónerlerdiń qasıeti”. Ankara ýnıversıteti ılahııat fakýlteti kitaphanasy. 51) “Kıtabý-l fýsýs” – “Gaýhar tastar jaıly kitap”. Ankara ýnıversıteti ılahııat fakýlteti kitaphanasy. 52) “Rısala maqalatý fı agrad ma bada-t tabıǵat” – Ankara ýnıversıteti ılahııat fakýltetiniń kitaphanasy. 53) “Rısalatý fı ısbatı-l mýfarrıqat” – “Bólýshilerdiń barlyǵyn dáleldeý” atty traktat. Ankara ýnıversıteti ılahııat fakýlteti kitaphanasy. 54) “Kıtabý-l mılla ýa nýsýsý ýhra” – “Ult jáne basqa da derekter jaıly traktat”. Túrik tarıhy uıymy kitaphanasy. 55) “As-Sııasatý-l madanııa aý mabadý-l maýjýdat” – “Azamattyq saıasat nemese bolmys áleminiń erejeleri”. 9 (Eylhl) qyrkúıek ýnıversıteti ılahııat fakýlteti kitaphanasy. 56) “Ál-Jamıǵ baına raıı-l hakımaın Aflatýn ál-ılahı ýa Arıstýtalıs” – “Eki kemeń­ger Arıstotel men Platon oılary­nyń jınaǵy”. Ankara ýnıversıteti ılahııat fakýlteti kitaphanasy. 57) “Mabadıý-l falsafatý-l qadıma” – “Ejelgi fılosofııa negizi”. Ankara ýnıver­sı­teti ılahııat fakýlteti kitaphanasy. 58) “Rısala lı-l mýallımı-s sanı fı jaýabı masaıl sýıla anhý” – “Ekinshi muǵa­lim­niń suralǵan máselelerdiń jaýap­taryn qamtyǵan traktaty”. Marmara ýnıver­sıteti ılahııat fakýlteti kitaphanasy. 59) “Zııný-l kabırı-l ıýnanı” – “Grek úlken Zenon”. Ankara ýnıversıteti ılahııat fakýlteti. 60) “Ál-Majmýǵ” – “Jınaq”. Túrik tarıhy uıymy kitaphanasy. 61) “Ál-Madhal ıla sınaǵatı-l mýsıqa” – “Mýzyka óneri traktatyna kirispe”. Kóprýlú kitaphanasy, Pazyl Ahmet Pasha. 62) “Taqýımý-s sııasatý-l mýlkııa ýa-l ahlaqı-l ıhtııarııa” – “Patshalyq saıasatty jáne erikti minezdi túzýleý, durystaý”. Kóprýlú kitaphanasy, Pazyl Ahmet Pasha. 63) “Ajaıbý-n nýsýs fı tahzıbý-l fýsýs” – “Gaýharlardy retteý ǵajaıyp adamdardyń orny”. Ankara ýnıversıteti ılahııat fakýlteti kitaphanasy. 64) “Fasl mın kıtabý-s sııasatı-l madanııa” – “Azamattyq saıasat kitabynyń bir bóligi”. Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy. 65) “Rısala fı mabadıl-latı bıha ásjam ýa-l aǵrad” – “Deneler men (aǵradtardyń) negizi sanalatyn qaǵıdalar”. Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy. 66) “Rısala fı-l ýahıd ýa-l ýahda” – “Jalǵyz ben birlik jaıly traktat” Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy. 67) “Rısala fı tafsırı kıtabı-l madhal fı sınaǵatı-l mantyq” – “Logıka ónerine kirispe kitabyna tápsir jaıly traktat”. Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy. 68) “Ál-Mantıqý-s samanııa” – “Segiz logıka”. Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy. 69) “Ál-Ibara ‘an aradı Arıstýtalıs fı kıtabı ma baǵda-t tabıǵa”. Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy. 70) “Ál-Masaılý-l falsafııa ýa-l ajýıýa ‘anha” – “Falsafa máseleleri jáne olardyń jaýaptary”. Qoljazba. Súleı­manııa kitaphanasy. 71) “Ál-Adǵııa” – “Duǵalar”. Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy. 72) “Ál-Jýǵrafııa ında-l mýslımýn” – “Musylmandarda jaǵrafııa ilimi”. Qoljazba. Harran ýnıversıteti ılahııat fakýlteti kitaphanasy. Bulardan basqa da birshama traktattar Ábý Nasyrdyń ózge de kóne grek oqymys­tylary shyǵarmalaryna jazylǵan túsindir­melerinen turady. Iá, Túrkııa kitaphanalarynda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń negizinen osyndaı fı­lo­sofııa, logıka, psıhologııa, fılo­logııa, mýzyka, geografııa jáne t.b. ǵylym sala­laryna qatysty eńbekteri saqtalǵan. Túrik ǵalymdarynyń HH ǵasyrdyń 50-jyl­darynan beri Otyrar perzenti eńbekterin jıirek zerdelep, tipti túrik tiline de aýdarǵany baıqalady. Solardyń ishinde Ábý Nasyrdyń “Kıtabý-l hýrýf” – “Áripter kitaby”, “Kıtabý-t tahlıl” – “Taldaý kitaby”, “Kıtabý-l ıbda” – “Bildirý kitaby”, “Kıtabý-l qııas” – “Sıllogızm kitaby”, “Rısala tanbıh ala sabıl-s saǵada” – “Baqyt jolyn kórsetý (silteý) jaıly traktat”, “Mantıq ında ál-Farabı” – “Ál-Farabıdiń logıkasy”, “Rısalatý fı-l aql” – “Aqyl jaıly traktat”, “Fýsýsýl madanı” – “Azamattyq [saıasat kitabynyń] gaýhar­lary”, “Kıtab ara ahl ál-madınatý-l fadıla” – “Kemel qala turǵyndarynyń kózqarasy” atty eńbekteri jıirek ushyra­sady. Sondaı-aq onyń “Ihsa ál-ýlým” – “Ǵylymdardy jikteý”, “Sııasatý-l mada­nııa” – “Azamattyq saıasat” sekildi shyǵar­ma­laryn da kezdestiremiz. Bulardyń bir­qatary qazaqstandyq farabıtanýshylarǵa tanys, birshamasy az da bolsa zerttelgen jáne orys, qazaq tilderine tárjimalanǵan. Túrkııada Ábý Nasyrdyń Beırýtte, Kaırde, Tehranda, Haıdarabadta (Úndistan), Oksfordta arab, aǵylshyn, nemis tilderinde basylǵan eńbekteri de bar. Fransýz, aǵylshyn, nemis, parsy oqymystylaryn túrik ǵalymdary sııaqty Otyrar ǵalymy­nyń fılosofııalyq, logıkalyq, mýzykalyq shyǵarmalary kóbirek qyzyqtyrǵan. Túrkııanyń qoljazbalar qorynda Ábý Nasyr Ál-Farabıdiń Irannyń túrli kitap­hanalary men qoljazba qorlarynda ushy­ra­satyn biraz dúnıeleri de bar. Olardyń keıbirin ótken ǵasyrdyń 90-jyldary, Iran­daǵy sol kezdegi elshimiz Myrzataı Joldas­bekov Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine syı etkeni esimizde. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń tek arabsha ǵana emes, túrik, aǵylshyn, fransýz til­derindegi 25 eńbegin Túrkııanyń túrli kitap­hana­lary­nan tapqanymyzdy da aıta ketken jón. Sonymen Túrkııa kitaphanalary men qoljazba qorlaryna súıenip biz Ábý Nasyr Ál-Farabıdiń 100-den astam eńbekterin atadyq. Al uly ǵulama qansha eńbek jazdy? Qansha shyǵarmasy bizdiń zamanymyzǵa jetken degen máselege kelsek, orta ǵasyr­larda ensıklopedıst Otyrar perzentiniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn jınap, zerde­legender Ibn an-Nadım (H ǵ.), Ibn Saıd ál-Qýrtýbı (HI ǵ.), ál-Baıhaqı (1169), Ia­qut ál-Hamaýı ar-Rýmı (1229), Ibn Saıd ál-Qıftı (1248), Ibn Ábı Ýsaıbıǵa (1270), Ibn Hallıkan (1282), ál-Qazýını (1283), Ábý-l Fıda (1331), Az-Zahabı (1348), Ál-Iafıǵı (1367), As-Safadı (1383), Hadjı Halıfa, Ibn ál-Imad (1657), ál-Akarı (1678), sonyń ishinde Ibn Saıd ál-Qıftı onyń júzden astam traktaty baryn aıtýmen qatar, attaryn da atasa, Ibn Ábı Ýsaıbıǵa 105 shyǵarmalarynyń tizimin bergen. Osy rette Qazaq­standyq belgili psıholog ǵalym, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnı­ver­sıtetiniń profes­sory Qubyǵul Jaryq­baev­tyń da eńbegin atap ketýge tıispiz. Ol da Ábý Nasyr shy­ǵar­malarynyń bıblıo­gra­fııasyn kóz maıyn taýysyp jasaǵany esimizde. Biraq Ábý Nasyrdyń ómiri men shyǵar­malaryna arnalǵan álemdik deńgeıdegi bir izdi, birtutas, tolyqqandy bıblıografııa áli esh jerde, eshqandaı elde jasalǵan emes. Bizdiń sońǵy jyldardaǵy izdenisterimiz ben zertteýlerimiz Otyrardan shyqqan dara tulǵalardyń kóp ekenin kórsetip otyr. Men osy kúnge deıin olardyń 30-ǵa jýyǵyn taptym. Solardyń Túrkııa kitaphana­laryn­daǵylaryn merzimdik tártippen qarasaq ataqty Ábý Nasyr ál-Farabıden keıin 2. Ábý Ibrahım Isqaq bın Ibrahım ál-Farabı (?-961) tur. Otyrarlyq bul ǵalymnyń da ómiri men shy­ǵarmashylyǵy týraly ótken ǵasyrdyń 95-jyly shyqqan “Qazaq dalasynyń jul­dy­z­dary” atty eńbegimde jazǵanmyn. Ol Ábý Nasyr ál-Farabıden soń ómir súrgen. Alǵashqy bilimdi týǵan elinde alǵan soń, ar­man qýyp Damaski men Baǵdadqa attanǵan. Sóıt­ken Ábý Ibrahım Ishaq arab til bilimi máselelerimen aınalysyp, eńbek jazǵan. Onyń HH ǵasyrdyń 70-jyldary Mysyrda shyq­qan shyǵarmasy “Dıýan ál-ádab fı-l lýǵa” – “Til jaıly adab jınaǵy” dep atalady. Ábý Ibrahımniń bizdiń zamanymyzǵa atalmysh jalǵyz-aq eńbegi jetken dep esep­teıtinbiz. Sóıtsek, onyń kúni búginge de­ıin bizge belgisiz bolyp kelgen “Ar-Rıhlatý-l Hıjazııa” – “Hıdjaz sapary” atty shy­ǵar­masy da bar eken. Ol qoljazba. Kólemi 395 bet. Harran ýnıversıteti ılahııat fa­kýltetinde saqtaýly. Bul dúnıe ǵalymnyń Mekke, Medınege barǵan saparynyń jaı-japsaryn baıandasa kerek dep oılaımyz. 3. Ábý Nasyr Ismaıl bın Hammad ál-Jaýharı ál-Farabı (?-1002) Arab tiliniń kórnekti ókili sanalatyn bul jerlesimiz de Otyrarda H ǵasyrdyń shamamen 2 jartysynda týǵan. Alǵashqy bilimdi de otanynda alǵan. Sosyn naǵashysy Ábý Ibrahım Ishaqtyń shaqyrýymen Baǵdad pen Damaskige attanǵan. Onyń da eńbekteri arab tili máse­lelerine arnalǵan. Ábý Nasyr Ismaıldyń negizgi eńbegi “Tadj lýǵa ýa sıhah ál-arabııa” – “Til táji jáne durys (naǵyz, shynaıy, aqıqat) arab tili” dep atalady. Otyrarlyq bul ǵalym negizinen arab tili­niń leksıkografııasyn jazýmen aty shyq­qan. Eńbektiń Túrkııa kitaphanalary men qoljazba qorlaryndaǵy nusqalary túrlishe atalady. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, meniń shákirtim Shynar Qalıeva Ábý Nasyr Ismaıl ál-Jaýharıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan óte qundy, bilgirlikpen kandı­dattyq dıssertasııa jazyp, Tashkentte 2002 jyly qorǵady, keıin ol (2006) kitap bolyp shyqty. (Sh.S.Kalıeva. Tvorchestvo Ismaıla al-Djaýharı ı ego mesto v arabskoı fılologıı. Almaty, “Qazaq ýnıversıteti”, 2006, 140 bet). 4. Mýhammed bın Mýhammed bın ál-Hýseın Madj ad-dın ál-Ýsrýshanı, Mýhammed bın Hýseın ál-Farabı (?-1234) Otyrarlyq bul ǵalym jaıly da “Qazaq dalasynyń juldyzdarynda” maǵlumat berilgen. Muhammed HIII ǵ. ómir súrgen parasat ıesi. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń fı­losofııalyq eńbegine túsindirme jazypty, biraq ol eńbegi jarııalanbaǵan. Qoljazba kúıinde saqtaýly. “Ál-Fýsýl” – “Bólimder” (“Taraý­lar”). Qoljazba. “Sharh “Fýsýs ál-Hıkam” – “Ke­meńgerlik merýertine” túsindirme”. Baıazıt kitaphanasy, Súleımanııa kitap­hanasy Marmara ýnıversıteti kitaphanasydaǵy onyń barlyq nusqalarynda 116 bet jáne 1291 jyl degen merzim kórsetilgen. Tek Baıazıt kitaphanasyndaǵy nusqasy 78 bet, Súleımanııadaǵysy 106 bet. Sońǵyda 1013 jyl degen merzim tur. 5. Abdýllah bın Mýhammed bın Iýsýf Nasyr ál-Farabı ál-Ázdı. Onyń “Tarıhý-l ýlamaı-l Andalýs” – “Andalýsııa ǵulamalarynyń tarıhy” atty eńbegi Atatúrk ýnıversıteti ılahııat fa­kýl­teti kitaphanasynda. Shyǵarmanyń ta­rıh máselesine arnalǵanyna qaraǵanda av­tory tarıhshy sııaqty. Otyrarlyq bul oı­shyl jaıly áli ázir qolymyzda maǵlumat­tar joq. 6. Abd ál-Latıf ıbn Ahmad ál-Farabı da jańa ál-Farabı. Ol Marokkoda “Ál-Harakatý-l fıkrııa ýa ál-ádabııa fı-l alamı-l arabı al-hadıs” – “Jańa arab álemindegi oı-pikir jáne ádebı qozǵalys” (Kasab­lanka, 1983) atty eńbekti qurastyrǵan. Shyǵarma Lıvanda da jaryq kóripti. (Beırýt, 1995). Bul kitap Túrkııanyń Jým­hýrııat ýnıver­sıteti, ılahııat fakýl­teti kitaphanasynda. О́kinishke oraı Abd ál-Latıftiń ómiri men shyǵarma­shylyǵy týraly derek kezdestire almadyq. 7. Ábý-l Fadl Tahır bın Mýhammed ál-Farabı Zahırdiń eńbeginiń aty “Dıýan” – “Jınaq”. Ol Túrkııanyń Baıazıt memle­kettik kitaphanasynda. Qoljazba. О́miri jaıly málimet joq. Sonymen joǵaryda ózderi ǵana emes, sondaı-aq shyǵarmalary týraly da derekter keltirilgen otyrarlyq 7 oqymysty negizi­nen dúnıáýı ǵylym salalarynyń ókilderi bolsa, al tómende sóz bolatyndarynyń týyn­dy­lary negizinen ıslam dini máselelerine arnalǵan. 8. Aǵa Hasan ál-Farabıdiń Túrkııa kitaphanalarynda saqtaýly eńbegi “Hıdaıa” tárjimasy” dep atalady. Ol Orta Azııalyq Burhan ad-Dın ál-Marǵınanıdiń (?-1197) “ál-Hıdaıa” atty Ábý Hanıfa mázhabynda jazylǵan eńbeginiń tárjimasy sekildi. Avtor jaıly áli ázir maǵlumat joq. 9. Býrhan ad-dın Ahmed bın Abý Hafs bın Iýsýf ál-Farabı (?-1174) “Manzýma fı-l mýannasatı-s samaııa” – “Til erejelerine baǵynbaıtyn áıel tegine (jenskıı rod) qoldanylatyn qalyptar”. Taǵy bir eńbegi “Zallat ál-qarı” – “Qarıdyń qatesi” dep atalady. Ol qoljazba. 121-214 bet. Súleımanııa kitaphanasynda. Bir nusqasy Sankt-Peterbordaǵy shyǵystaný ınstıtýtynyń qoljazba qorynda bar. Shyǵarma qasıetti Qurandy durys oqý jaıly sóz etedi. Otyrarlyq ǵalym HII ǵasyrda ómir súrgen. 10. Ábý-l Qasym Mahmýd bın Ahmed ál-Farabı (1130-1210) Ábý-l Qasym Mahmýd bın Ahmed ál-Farabı ensıklopedıst Ábý Nasyr jáne tilshi eki ál-Farabılerden keıin Túrkııa kitaphanalarynda eńbekteri jıirek ushyra­satyn ǵalym. Onyń shyǵarmalary kóbinese din máselelerine arnalǵan. Ábý-l Qasym ál-Farabı týraly da “Qazaq dalasy­nyń jul­dyz­dary” atty kitabymda jazǵanmyn. Ábý-l Qasym eńbekteri ishinde Túrkııa kitaphanalarynda jıi ushyrasatyny – “Halısatý-l haqaıq” – “Taza shyndyq”. Qoljazba. 207 betten turady. Ol buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan. Qys­qartylǵan 60 bettik nusqasy Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetinen ushyrattym. “Halısatý-l haqaıqtyń” bir-bir nusqalary Atıf Áfendi, Antalııa Tekeli oblysy halyq kitaphanasy, Býrsa aımaqtyq kitaphanasynda tur. 11. Qaýam ad-dın ál-Itqanı ál-Farabı at-Túrkistanı (1286-1356) Qaýam ad-dın qazirgi Túrkistan qala­synyń shyǵysynda 20 shaqyrymdaı jerdegi, orta ǵasyrlarda Itqan (Atqan), qazir Iqan dep atalatyn kentte 1286 jyly týǵan. 31 jasqa deıin Otyrarda ımam bolǵan. Sonan soń bilim izdep áýeli Samarqan men Buhara­ǵa, sonan soń Damaskige sapar shekken. Baǵdadta 25 jyl qazy bolǵan. Sonda úılenip, uldy-qyzdy bolǵan. Keıin Kaırge qonys aýdaryp, sonda birjola turaqtap qalǵan. Egıpettiń ortaǵasyrlyq Ibn Tagrıberdı, Ál-Makrızı, Ibn Kasır, as-Sýıýtı sekildi jáne t.b. oıshyldary ol jaıly qalam terbegen. О́z dúnıelerinde olar Qaýam ad-Dındi “Kaırge qala ákimi Sargatmısh (Syrgatmysh) shaqyrǵan. Onda Qaýam ad-Dın medresede ustazdyq etken”, – deıdi. Kaırge barǵan bir saparymda men sol medreseni izdep taptym. Qazirge deıin ol din aman tur. Sýretti qarańyz. Iqan perzenti 73 jyl jasap, 1356 jyly dúnıeden ótken. Onyń Kaır, Damask, Kýveıt, Túrkııa, Gollandııa, О́zbekstan, Reseı kitaphanalary men qoljazba qorlarynda onnan astam traktattary bar. Birazy meniń de jeke muraǵatymda saqtaý­ly. Ol týraly kezinde “Egemen Qazaqstan” gazetinde “Kaır medreselerin basqarǵan Otyrar ımamy” atty úlken maqala jarııa­laǵanmyn (№20-23, 25 qańtar 2006). Iqan jurty sol dúnıeni oqyp, rıza bolyp, otandas ǵalymyna arnap Iqannan meshit saldyrdy. Ony 2008 jyldyń 27 jeltoq­sanynda arnaıy baryp ashyp, alysta qalǵan otandas babaǵa arnap duǵa baǵyshtadym. Qaýam ad-dınniń Túrkııada birqatar eńbekteri saqtaýly. Túrkııanyń qoljazba qorlary men kitaphanalaryndaǵy otyrarlyq ǵulamalar men olardyń jazba jádigerlikteri men ba­syl­­ǵan dúnıeleri týraly derekter osylar. Ibn ál-Fýatı degen atpen belgili orta- ǵasyr­lyq hadısshi, tarıhshy Kamal ad-dın Abd ar-Razzaq ıbn Ahmad ál-Baǵdadı ash-Shaıbanı al-Hanbalı (1244-1323) “Madjma al-adab fı mýǵdjam al-alqab” – “Laqap attar anyqtamalyǵy týraly ádebı jınaq” atty 5 tomdyq eńbeginde tek Otyrar ǵana emes, sondaı-aq qazaq jeriniń Qaıalyq (Taldy­qorǵan óńirindegi Qoılyq shahary), Imıl (Syr boıynda bolsa kerek – Á.D.), Túrkistan, Jend, Saýran, Isfıdjab – Saıram, Qaraspan, Syǵanaq, Iqan (Itqan), Jikildik parasat ıeleri týraly da derekter bar. Farab­tan shyqqan bizge beımálim úsh ǵulamany ol Ýtrarı (Otyrarı) dep kórsetken. Olar: 12. Ýmdat ad-dın Ábý Talıb Mýhammed ıbn Abd ál-Azız ıbn Ahmed ıbn Abd ar-Rashıd ál-Ýtrarı (Otyrarı) ál-Múkrı Qurandy óte jaqsy oqyǵan. Onyń mán-maǵynasy jaıly talas pikirlerge de barǵan. 13. Ala ad-dın Ábý-l Harıs Arslan ıbn Daýd ıbn Álı ál-Ýtrarı (Otyrarı) ál-Mýaddıl ál-Faqıh (?-1303) “Baǵdatqa kelip Nızamııa mahallasynda turǵan. Fıqh, adab ǵylymymen aınalysqan. Arab tiliniń grammatıkasynan sabaq bergen. Kitaphana qyzmetkeri de bolǵan. Qazylarǵa kýálik etken ónegeli, iltıpatty jan bolǵan. Men odan óleńder jazyp alyp, qyzmetinde júrdim. 1302-1303 jyly ol dúnıeden ótti”, – dep jazady Ibn ál-Fýatı. 14. Madj ad-dın Ábý Álı Fadlallah ıbn Mýhammad ıbn Ahmad ál-Ýtrarı (Otyrarı) ál-Mýnadjım – juldyzshy ǵalym. Myna jeti juldyz áser etýdi jalǵastyra bergenshe, baqytty jáne rahatta bolýdy úzbeısiń. Olar: Mah Mıhr, Kaıvan jáne Kátıba, ál-Mushtarı, Anahıd jáne Bahram [juldyzdary] Bul úlken jeti juldyzdyń attary [Istorııa Kazahstana v arabskıh ıstochnıkah. III tom. Izvlechenııa ız sochınenıı HII-HIII v. Almaty, “Daık-Press”, 2006, 75-76, 85 better]. Ala ad-dınnen basqa otyrarılerdiń týylǵan jáne qaıtys bolǵan jyldary málimsiz. 15. Ýmrık degen atpen belgili Husam ad-dın ál-Farabı ıqandyq (ıtqandyq) Qaýam ad-dın ál-Itqanı ál-Farabı at-Túrki­stanı ustazdarynyń biri bolǵan. Soǵan qaraǵanda ol shamamen HIII ǵasyrdyń ekin­shi, HIV ǵasyrdyń birinshi jartysynda ómir súrgen sııaqty. Husam ad-dın ózin qazaq jeriniń ǵalym perzenti “Badr ál-aımma” – “Imamdar aıy” atalǵan ál-Kerderı ál-Qaharzadeniń shákirti sanaǵan. Qalǵan Farabı – Otyrarıler týraly “Ál-Farabı: Fılosofııa. Mádenıet. Din” Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń 75 jyldyǵyna arnalǵan halyq­aralyq ǵylymı-tájirıbelik kon­feren­sııa materıaldary. Almaty, 2009” atty eńbektiń 13-31 betterinen oqýǵa bolady. Taraz ben Túrkistan perzentteri Túrkııa qoljazba qorlarynda Túrki­stanı atty da biraz ǵalymdardyń jazba dúnıeleri bar. Avtorlary Túrkistan qalasy ıakı Túrkistan ólkesinen shyqqandyqtan Túrkistanı dep ataldy ma, joq pa, qoly­myzda ol týraly málimet joq. Túrkistanı­lerdiń shyǵarmalarynan da avtorlarynyń dál qaı jerlik ekenin bildiretin joldardy kezdestirmedik. Biraq Hıbatýlla at-Tarazı Túrkistanı men Mahmýd bın Saııd at-Túrkistanı at-Tarazılerdiń qazaq jerindegi Tarazdan ekendigi aıqyn. 1. Saııd bın Mýhammed as-Sýgdı Jamal Túrkistanı. Onyń nyspysy “Ar-Rısalatý-l alaııa fı-l masaılı-l hısabııa” – “Esep máselelerine baılanysty uly traktat” atty eńbekke oraı aıtylady. Qoljazba Súleımanııa kitaphanasynda tur. Bul ǵalym keıde Ál-Farabı dep te atalady. Ol Ábý Nasyr Ál-Farabıge deıin, shamamen VIII-IH ǵasyrlarda ómir súrgen sııaqty. 2. Mahmýd bın as-Saııd Nasır at-Túrkistanı at-Tarazı. Onyń aty “An-Nazmý-l haýı lı aqıdatı-l ımam at-Tahaýı” (855-933) – “at-Tahaýı aqıdasyn qamtıtyn jyr” atty qoljazbaǵa baılanysty aıtylady. Ol dúnıe Marmara ýnıversıteti ılahııat fakýltetiniń kitaphanasynda saqtaýly. 3. Sheıh Alım Túrkistanı. (Abdýllah bın Mýhammed bın Abdýl Azız as-Samarqandı). Onyń Túrkııada “Rısalatı-l qalb fı-l malakýt” – “Rýhanııat ále­minde júrek” atty traktatynyń qoljazba­sy bar. (Býrsa aımaqtyq jazbalar kitaphanasy). Avtor jaıly derek joq. 4. Abdýllah Redjep Túrkistanıdiń “Túrkistan mıllı harakatlary” – “Túrki­stan ulttyq qozǵalystary” atty eńbegi (Stambýl, 1945) Marmara ýnıver­sıteti ılahıat fakýltetiniń kitaphana­synda. Avtor jaıly derek joq. 5. Isa Iýsýf at-Túrkistanıdiń “Dogý Túrkıstan ınsanlıktan ıardym ıstııor” – “Shyǵys Túrkistan adamzattan járdem suraıdy” atty dúnıesi Marmara ýnıver­sıteti kitaphanasynda. “Qadıatý Túrkıstanı-sh Sharqııa” – “Shyǵys Túrkistan máseleleri” Marmara ýnıversıteti kitaphanasynda tur. Avtor jaıly derek joq. 6. Abdýllah bın Mýhammed ál-Qashǵarı at-Túrkistanı Nıdaı. Onyń Túrkııanyń Súleımanııa kitaphanasynda “Haıratnama” atty qoljazbasy bar. Odan basqa: “Mýhammasat”. Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasynda. “Shırın Shamaıl” – “Tátti beıne”. Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasynda. “Rısala fı baııanı tarıqatı-n Naqshbandııa – “Naqshbandııa tarı­qatynyń baıany týraly traktat” Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasynda. “Dıýan Nıdaı”. Qoljazba. Súleı­manııa kitaphanasynda. “Hakkııa Nıdaı”. Qoljazba. Súleı­manııa kitaphanasynda. “Rısala mýhtasar fı-t tasaýýýf” – “Sopylar jaıly qysqasha traktat”. Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy. “Haqqııa” – “Aqıqattyq” (Qoljazba) sekildi dúnıeleri bar. Avtor jaıly derek joq. 7. Mýsa bın Jaralla ıbn Fatıma at-Túrkistanı. Onyń túrik elinen: “Tarıhý-l Quran ýa-l mýsahıf” – “Quran jáne mushaftar tarıhy” “Qaýaıdı-l fıqhııa” – “Fıqh (iliminiń) qaǵıdalary (týraly)”. “Sharıat ne ıchın rýıete ıǵtıbar etmısh” – “Sharıǵatta ne úshin túske oryn bergen” “Ýzýn gýnde de rýze” – “Uzaq kúnde de oraza ustaý jaıly” sııaqty eńbekterin kórdim. Avtor jaıly derek joq. 8. Saııd bın Mýhammad at-Túrkistanıdiń “Rısalatý-l alaqa fı masaıl hısa­bııa” – “Esep máselerindegi baı­lanys” atty eńbegi bar. Avtor jaıly derek joq. 9. Ala ad-dın Túrkistanıdiń “Manzýma fı-l fıqh” – “О́leń tási­lin­degi fıqh ilimi”. (Baıazıt memleket­tik kitap­hanasy). “Nazmý adadı-l kabaır”. Býrdýr oblystyq kitaphanasy. Avtor jaıly derek joq. 10. Abd ar-Rashıd Ibrahım bın Ýmar at-Túrkistanıdiń Túrkııada “Alamı-l Islam ve Japonııada Intısharı Islamııat” – “Islam álemi jáne Japonııaǵa Islamnyń taralýy” sekildi shyǵarmasy bar. Avtor jaıly maǵlumat joq. 11. Daýd bın Abdýl Baqı bın Aıbek at-Túrkistanıdiń Túrkııada (Súleımanııa kitaphanasynda): “Jamıǵ-ál qaqaıd” – “Erejeler toptamasy” “Jamıǵ-ál qaýaǵıd” atty qoljazbalary bar. Avtor jaıly maǵlumat joq. 12. Ábý-l  Maab ál-Hamadan (sheıh Alım Túrkistanıdiń) Túrkııadan bir-aq eńbeginiń qoljazbasyna ushyrastyq. Ol “Rısala fı maǵrıfatı-l Insan” dep atalady. Avtor jaıly maǵlumat joq. Sheıh Ábsattar qajy DERBISÁLI, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy men Orta Azııa múftıler keńesiniń tóraǵasy, Bas múftı.