AITYSTAN AQIQATQA QARAI: MAZASYZ ÁLEM, MYŃ SAN MÚDDELER

Toǵyzynshy ret álemdik aqparat aıdynynyń alpaýyttaryn, saıası sahna serkelerin, mámile maıdanynyń maıtalmandary – dıplomatııalyq mısssııalar ókilderin Almatyda toǵystyrǵan Eýrazııa medıa-forýmyna bıyl 37 elden 400-den astam delegat keldi. Álemdik aqparat aıdynyndaǵy dástúrli únqatysý alańynyń dodasyna Elbasy Nursultan Nazarbaev qatysyp, óz oılaryn ortaǵa saldy.

Dúnıe ózgerip keledi. Sońǵy jyldary oryn alǵan oqıǵalar, daǵdarys, tabıǵı tosyn apattar, kórshi eldegi keleńsiz jaǵdaılar medıa-forýmǵa áser etpeı qal­ma­ǵanyn jasyrýǵa bolmas. Alma­tydaǵy pikirtalas alańynyń bel ortasynda júretin aıyr qal­paq­ty baýyrlardan da bıyl kóz ja­zyp qalǵandaımyz. Áıteýir olar­dyń úni báseńdeý shyǵyp jat­qan­daı... Biraq, oǵan qarap aqıqatty izdegen aıtys pen pikirtalas aǵyny tolastap qalǵan joq. Sonymen, bıylǵy medıa-forýmnyń tizgini “Ál-Jazıra In­terneshnl” telearnasynyń júrgizýshisi, álemdegi eń tanymal halyqaralyq reporterlerdiń biri Stıven Koýlǵa tıgen eken. Moderator Elbasy Nursultan Nazarbaev ataǵan túsinistikke, tu­raq­tylyqqa bastaıtyn tórt qaǵıdattyń kókeıkestiligin ataı otyryp, sóz kezegin EAMF Uı­ym­dastyrý komıtetiniń tóraıymy Darıǵa Nazarbaevaǵa berdi. – Biz toǵyzynshy ret osy arada Eýrazııa medıa-forýmynda bas qosyp otyrmyz. Maqsat – artta qalǵan bir jylǵa kóz salyp, jahandyq BAQ-ta kórinis tapqan qaıshylyqty qubylystar men oqıǵalardy túsinýge talpyný. Árkez ótkendi uǵynyp, bolashaq oqıǵalardy boljaımyz ári olar­dy tolyq daıyndyqpen qarsy alamyz degen túsinik týyndaıdy. Ashyǵyn aıtsaq, ylǵı da olaı bola bermeıdi. Bizdiń jahandy, ókinishke qaraı, boljap-bilý qıyn bolyp barady, – dedi Uıym­dastyrý komıtetiniń tóraıymy. Alǵashqy kúnniń alǵashqy otyrysy “Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy: mańyzy, úmit jáne múmkindikter” taqyrybyn talqy­laýdan bastaldy. Elimizdiń Eýropadaǵy beldi uıymǵa tóraǵalyq etýi respýblıka úshin asa mańyzdy ekendigi az aı­ty­lyp júrgen joq. Qazaqstan – bu­rynǵy sosıalıstik elder arasynda, TMD-da, Ortalyq Azııada ǵana emes, tutas musylman áleminde 35 jyldyq tarıhy bar tegeýrindi uıymdy bas­qa­ryp otyrǵan alǵashqy memleket. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi halyqaralyq saıası quraldardyń aıtarlyqtaı ózgerip bara jatqanyn da bildiredi. Álem elderi ıdeologııalyq soqyr nanymdardyń, “ózimiz” jáne “ózge­ge”, eýropalyq jáne azııalyq, mu­syl­mandyq jáne hrıstıandyq ór­kenıetke bólinýdiń eskirgenin ári jańa basymdyqtarǵa jol berý qajettigin túsine bastady. Buǵan qosa Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy negizgi azamattyq jáne saıası erkindiktiń damý jaǵdaıy tý­ra­ly teris túsinik pen eldiń EQYU standarttaryn saqtaýdaǵy “kem­shi­likterine” qurylǵan synı pikirler de bar. Jeke baqylaýshylardyń sen­dirýine qaraǵanda, bul bolashaqta EQYU-nyń nátıjeliligi men bede­line teris áser etýi múmkin. Osynyń aqıqaty qanshalyqty? Endi bir kúdikshilder Qazaq­stan­nyń EQYU tóraǵalyǵyna saılanýy – bul tek Batystyń respýblıkaǵa bergen saıası avansy nemese Qazaq­standaǵy baı kómirsýtegi qory men paıdaly qazbasyna kóz tikken ekonomıkalyq mámile dep sendiredi. Mine, osyndaı túrli múddege qyzmet etetin pikirler alǵashqy otyrysta talaı saýaldyń tıegin aǵytty. Tipti aıyr qalpaqty baýyrlarymyzdyń ba­syndaǵy baqytsyz oqıǵalar ke­zinde EQYU qandaı ról atqarýy tıis? Oǵan qosa Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy “jańa post­keńes­tik demokratııalarǵa qatysty jekelegen taptaýryn kózqarastardy ózgerte ala ma? Memleket mundaı jaýapkershilikke daıyn ba? Osy mindet Qazaqstanǵa sonshalyqty qajet pe? Bul ne – úlken abyroı ma álde ekonomıkalyq daǵdarys pen tutastaı álemdik qaýymdastyqta jáne jeke EQYU-nyń jaýapker­shilik aımaǵynda qarbalastyń kú­sheıýi kezindegi aýyr júk pe? Osy saýaldardy AQSh Memlekettik hat­shysynyń Eýropa jáne Eýrazııa isteri jónindegi kómekshisiniń bu­rynǵy orynbasary Devıd Merkel medıa-forým qatysýshylarynyń talqysyna tastady. Spıkerler ara­synda AQSh-tyń Qazaqstandaǵy tuń­ǵysh elshisi Ýılıam Kortnı, Uly­brıtanııa Parlamenti Lordtar palatasynyń múshesi, Brıtan-Qazaq­stan qoǵamynyń tóraǵasy Pıter Freızer, EQYU BAQ erkindigi máseleleri jónindegi ókili Dýnıa Mııa­tovıch (Avstrııa), NATO Bas hatshysynyń Syrt Kavkaz jáne Ortalyq Azııa boıynsha arnaýly ókili Robert Sımons (Belgııa), EQYU Bas hatshysy keńsesiniń dırektory Pol Frıtch boldy. Sondaı-aq, forým aıasynda jo­ǵa­rydaǵy otyryspen qabattasyp, “Abaı” zalynda ótken alqa jıynda Qazaqstannyń Islam Kon­feren­sııa­sy Uıymyna tóraǵalyǵynyń bola­sha­ǵy talqylanyp jatty. Alqa jıyn­nyń tizginin qolyna alǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń tuń­ǵysh Prezıdenti qorynyń atqarýshy dırektory Bektas Muhamedjanov osynaý bedeldi halyqaralyq uıym­nyń álemdik qoǵamdastyqta alatyn ornyna keńirek toqtaldy. Qazir quramynda 57 qatysýshy eli bar, 1969 jyly qurylǵan Islam kon­ferensııasy uıymy dúnıe júzinde aýqymy jaǵynan Birikken Ulttar Uıymynan keıingi ekinshi orynda turady. Qazaqstan bul uıymǵa 1995 jyldan beri múshe, búginde aıtar­lyqtaı bedelge ıe bolyp úlgergen. Alqa jıynda sóılegen IKU hat­shylyǵy bas hatshysynyń kómekshisi Abdýl Moız Boharıdiń, Uıymnyń ǵylymı-zertteýler departamentiniń dırektory Dabýr Nebıl Moham­med­tiń sózderinen Qazaqstanǵa degen qurmet ańǵaryldy. Olar Qazaqstan Uıymǵa tóraǵalyq etken jaǵdaıda Islam álemi memleketteriniń bir­qatar túıtkilderi sheshimin tabaryna senim bildirdi. Alqa jıynda Batys pen Shyǵystyń, Batys órkenıeti men musylman órkenıetiniń ara­syndaǵy qaıshylyqtar pikirtalas ózegine aınaldy. Osy arada Belarýs Prezıdenti janyndaǵy basqarý akademııasynyń kafedra meńgerý­shisi Sergeı Kızıma aıtqan: “Be­lorýssııa musylman áleminiń eń dáıekti jaqtaýshysy bolyp ta­bylady” degen támsilin keltire ketsek artyq bolmas. Túski astan keıin forýmǵa qa­ty­sýshylar qaıta toqaılasyp, “bel­gisiz” Iran taqyryby tóńireginde máseleni qaıta órbitti. Forým Iran jáne onyń ıadrolyq baǵdarlamasy tóńiregindegi ahýalǵa, Eýrazııadaǵy asa mańyzdy osy eldegi saıası jaǵdaıdyń damýy barysyna birinshi ret nazar aýdaryp otyrǵan joq. Álemdik buqaralyq aqparat qu­raldarynda Irandaǵy oqıǵalardyń kórinis tabýynyń ereksheligi jónin­de sóz qozǵaldy. Mass-medıa Iran jaıynda ne biledi ári osy eldegi bo­lyp jatqan úrdister men onyń damý fenomenin qanshalyqty shynaıy dárejede kórsete alýda degen saýal­men ekinshi májilisti “Russia Today” telearnasynyń júrgizýshisi Pıter Lavel júrgizip otyrdy. Álem Irannyń ıadrolyq baǵdar­lamany qaıta jańǵyrtýyn, ýrandy baıytý boıynsha jańa zaýyt salý jónindegi málimdemesinen jáne el basshylarynyń ıadrolyq másele boı­ynsha saıası ustanymynan týyn­daǵan resmı Tehran men Batys dú­nıesi arasyndaǵy saıası qarym-qa­tynastyń ýshyǵýyn mazasyzdyqpen baqylaýda. О́tken jylǵy prezıdent saılaýynan keıin qarqyn alǵan Irandaǵy úreıli oqıǵalar, musyl­mandar úshin qasıetti Ashýra kúni bolǵan tártipsizdik alańdaýshylyq týǵyzyp, jergilikti elıta arasyn­da­ǵy kúres nátıjesi Irannyń jáne Taıaý Shyǵystyń bolashaǵyna qalaı áser etetini sııaqty kóptegen má­se­le­ler túrli saýaldardy kóldeneń tartýda. Endigi jerde Irandaǵy bılik jýrnalıstermen únqatysýǵa qansha­lyqty dárejede ashyq? Iranda sheteldik aqparat quralynyń tilshisi bolý ońaı ma? Osy saýaldarǵa oraı minberge Iran syrtqy ister mı­nıstri­niń resmı ókili Ramın Mehmanparast, Qazaqstannyń Uly­brıtanııadaǵy elshisi Qaırat Ábý­seıitov, Reseıdiń 1-arnadaǵy “Sýdıte samı” tok-shoýynyń avtory ári júrgizýshisi Maksım Shevchenko, Reseı Islam komıtetiniń tóraǵasy Geıdar Jamal, Amerıkan-Iran keńesiniń prezıdenti Hýshan Ámir­ahmadı kóterildi. Batys pen Shyǵys bul máselede áli de mámilesiz bolyp otyrǵanda, atalmysh otyrystyń ár kezdegideı kereǵar kózqarastarǵa toly bola­tyny belgili edi. Maksım Shevchenko bul otyrysty “belgisiz” Iran degennen góri, “túsiniksiz” Iran dep ataý kerek edi degen túzetýine bas shulǵyǵandar da tabylmaı qalǵan joq. Eýrazııa medıa-forýmy bıyl talqylaýǵa tıisti dep tapqan taqyryptyń biri “Úreı indeti” boldy. Bul týraly Reseı medısına akademııasynyń akademıgi Oleg Kıselev neǵurlym taratyńqyrap aıtty. Munyń ózi de qaýipsizdik má­seleleriniń qataryna qosylatynyn izerledi. Jańa ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵy aıaqtalyp keledi. Ol ózimen birge kóptegen qaýip-qaterdi ala keldi. Solardyń ishinde buryn estilmegen, biraq adamzatqa qaýip tóndiretin keselder bar. О́tken jyl “shoshqa tumaýy” dep atalatyn indetpen áıgilendi. Áý basta jurtty sonshalyqty úreılendirgenimen, artynan sıyrquıymshaqtanyp ketti, biraq sońynda kóptegen saýal qaldyrdy. Solardyń, tym qurysa, qaısybirine jaýap osy forýmda izdelinýi kezdeısoqtyq emes. Qorqynysh mádenıeti men ja­sandy fobııalar arqyly qoǵamdyq sanany bılep-tósteýde BAQ-tyń jaýapkershiligi qandaı? “BAQ qorqynyshty aqparatqa ilespeıdi, kerisinshe, ony qoldan jasap, jan-jaqqa taratady...” degen ýájge dálel bar ma? Osy saýalmen otyrystyń tiz­ginin prodıýser Vladımır Rerıh qolǵa aldy. Suńǵyla jýrnalıst jaryq kórgen aqparatqa qoǵamnyń senimmen qaraýyn qalyptastyrý úshin memlekettik qurylymdar, ǵa­lymdar jáne BAQ arasynda ynty­maqtastyq pen baılanystyń asa tıimdi túri bar ma deı otyryp, Túr­kııadaǵy TRT-Turk telearnasynyń bas redaktory Úmit Sezgın, Danııa­nyń táýelsiz jazýshy-jýrnalısi Lýız Voller hanymdy, Ulybrıtanııa Premer-Mınıstri keńsesiniń saıası kommýnıkasııalar jónindegi buryn­ǵy arnaıy keńesshisi Darren Merfı myrzany, Reseı medısına akademııa­sy Tumaý ǵylymı-zertteý ınstı­týty­nyń dırektory jáne DSU Tumaý ulttyq ortalyǵynyń jetek­shisi Oleg Kıselevti pikirtalas ıirimine tartty. Saǵattarǵa sozylǵan otyrystarda salmaqty oı da, aıta-aıta jaýyr bolǵan jáıtter de jetkilikti edi. Sondaı-aq QR Tuńǵysh Prezı­dentiniń Qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýty forým aıasynda “Keden odaǵy: má­se­leleri men bolashaǵy” atty dóńgelek ústel uıymdastyrdy. Dóńgelek ústel jumysyna belgili sarapshylar men saıasatkerler qatysty. Dóńgelek ústeldiń otyrysy bary­synda tómendegideı máseleler legi qaraldy. Keden odaǵynyń ne­gizgi qujattaryn úılestirý úderisi jáne kezeńderi, Keden odaǵy músheleriniń BSU-ǵa kirý máselesi, Keden odaǵy eksporttyq áleýeti damýynyń jáne otandyq taýar óndirýshilerdiń básekege qabilet­tiligi­niń jańa kezeńi retinde, Keden odaǵy jáne úshinshi elderge qa­tysty syrtqy ekonomıkalyq saıasat, Keden odaǵyn qurýdyń eko­nomıkalyq jaǵynan oń jáne teris tustary jan-jaqty qaýzalyp aıtylǵan pikirtalas eshkimdi beı-jaı qaldyrmady dese de bolǵandaı... Eýrazııa medıa-forýmy búgin óz jumysyn odan ári jalǵastyrady. Qorǵanbek AMANJOL, Aınash ESALI, Sýretterdi túsirgen  Bersinbek SÁRSENOV.