Keń-baıtaq qazaq dalasynyń qaı qıyry bolsyn ónerden eshqashan kende bolǵan emes. Sonyń ishinde Altaıdan Atyraýǵa sozylyp jatqan ushy-qıyry joq saıyn saharanyń kindigi – Arqa atyraby, atap aıtqanda, qasıetti Qarqaraly topyraǵy daryndarǵa erekshe baı. Qazdaýysty Qazybek bıden bastap sózge usta, ánge sheber, sahnada sańlaq dúldúlder men bulbuldardy týdyrǵan bul ólkeniń ár tasy – aqyn, ár butasy – bulbul.
Búgin biz sol kıeli topyraqtan túlep ushqan, qasıetti ónerge Arqa tórinen qanat qaqqan aıtýly tulǵa, ulttyq sahna óneriniń maqtanyshy, KSRO jáne QazKSR halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Sholpan Isabekqyzy Jandarbekova jaıly tolǵanǵymyz keledi.
Jalpy, qazaq teatr óneri qazir biz kórip júrgen shyrqaý bıikke bir kúnde shyǵa salǵan joq. Onyń berik irgetasyn qadaý-qadaý óner tulǵalary, attary búginde ańyzǵa aınalǵan aıaýly óner juldyzdary ushan-teńiz eńbekpen ter tógip júrip qalady. Solardyń ishinde Sholpan Jandarbekova da bar. Negizi shyn talanttyń halyqqa ortaq tulǵa ekendigi keıde onyń týǵan jerin kóp aıtyp maqtana bermeıtindiginen, shyqqan tegin kóringen jerde shejirelep rýhanı bıikterge rýlyq deńgeımen tyrbanbaıtyndyǵynan-aq kórinip jatady. Topyraǵy kıeli, tek teatr óneriniń ózine Q.Qýanyshbaev, J.Elebekov, R.Qoıshybaeva, H.Elebekova, K.Syzdyqova, R.Sálmenov, Sh.Jandarbekova syndy talanttardy bergen Qarqaralymen bir maqtansa bizdiń osy keıipkerimiz maqtanýy kerek edi-aý... Alaıda ol kisimen jaqyn aralasqan jandar bolmasa Jandarbekovanyń Qarqaraly aýdanyna qarasty №5 aýylda dúnıege kelgenin kóbisi bile bermepti. Belgili akter Keńes Jumabekov bir esteliginde jazǵandaı ol kisiniń zamandastarynyń estelikterinen de, basqa kitaptarda da týǵan topyraǵy týraly kóp derek kezdespeıdi. «Sholpan apaıdyń týǵan jerine eń sońǵy ret kelgeni áli esimde. Gastrolmen «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» spektaklin qoıyp, óziniń shákirtterin basqaryp Qarqaralyǵa soqty. Sol kezdegi oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy R.Omarbekova Sholpan apamyzdy Qarqaralyǵa jetkizip salýdy maǵan tapsyrdy. Jol boıy apaı kóp áńgimege aralaspaı, kólik terezesinen alysqa kóz jiberip, mazasyz úlken oı qushaǵynda boldy. Múmkin týǵan áke-sheshesin, bal dáýren balalyq shaǵyn eske alyp, Almatyǵa oqýǵa attanǵanynsha osy óńirde ótken aýyrtpashylyqqa toly qıyn kezeńniń basynan ótken jaǵdaılaryn eske túsirdi me eken?.. О́ıtkeni ol jyldar qazaq eliniń aýmaly-tókpeli zobalań jyldarynyń qıyn kezeńi edi ǵoı. 1922-1935 jyldardaǵy ómiri sol Qarqaraly aýdany Nurken aýylynda ótken. Apaı ózi eshýaqytta shákirtterine ómir jolyn aıtpaıtyn kórinedi. Kóptegen kitapty da aqtardym, zamandastarynyń estelikterin de oqydym, biraq Qarqaraly óńirindegi eń tátti balalyq shaǵy týraly eshteńe kezdestirmedim. Shákirtterine tek: «Men Qaraǵandy oblysy, Qarqaralydanmyn, rýym – qarakesek» degennen ári eshteńe de aıtpaıtyn kórinedi jáne týystary, áke-sheshesi kim boldy, eshqandaı málimet joq. Tek ákesiniń aty Isabek ekeni ǵana belgili», deıdi K.Jumabekov.
Biraq Sholpan Jandarbekova týraly jazǵan S.Esenqulovtyń «Qazaq ádebıeti» gazetinde jaryq kórgen maqalasynda onyń anasynyń esimi Nurjamal ekeni anyq jazylǵan.
Qazaq teatr óneriniń jaryq juldyzy jetinshi synypty bitirgen jyly Almatydaǵy teatr-kórkemsýret ýchılıshesine qabyldanyp, ony 1942 jyly oıdaǵydaı bitiredi. Keıin ataqty aktrısa M.Áýezov atyndaǵy qazaq drama teatryna jumysqa ornalasady. Jandarbekova juldyzynyń alǵash jarqyrap janǵan shaǵy M.Áýezovtiń «Syn saǵatyndaǵy» Rásh qyzdyń rólin somdaǵan kezi eken. Jalpy, teatrǵa eń alǵashqy qadamy aýylǵa kóshpeli sırk kelip, aıaqastynan aýyryp qalǵan aktrısanyń ornyna, kishkene kólbaqa rólin aýyl balalarynyń arasynan eti tiri, ushqyr Sholpan oınap shyǵýynan bastalypty. Keıin onyń halqymyzdyń ardaq tutar aıaýly arýlarynyń tutas galereıasyn jasap shyqqan taǵylymdy da tarıhı ómir hám óner joly bastalady.
Ol sahnalaǵan názik ıirimder Aqtoqty, Baıan, Eńlik, qyz Qurtqa, Nazym Hıkmettiń «Farhat-Shyrynyndaǵy» lırıkalyq ári romantıkalyq boıaýy bólek Shyryn – ózindik shyǵarmashylyq sheberlikpen somdalǵan erekshe beıneler. Tek bular ǵana emes Sh.Jandarbekova sahnaǵa ishki psıhologııalyq bolmysy tereń, jan dúnıesin ońaı ashtyra qoımaıtyn kúrdeli keıipkerlerdi de somdap, ult óneriniń tarıhyna ornyqtyrady. Olardyń ishinde álemdik klassıkadaǵy belgili beıneler J.Molerdiń «Sarańyndaǵy» Marıanna, Ý.Shekspırdiń «Otellosyndaǵy» Dezdemona taǵy basqalary bar.
Jalpy, Sholpan Jandarbekova – Alashtyń Aqtoqtysy edi... Ony taǵy da óz esteliginde K.Jumabekov bylaı dep jaqsy jazady. «Ásirese Q.Qýanyshbaev Sholpan apaı Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqty» dramasyndaǵy Aqtoqty rólin alǵash somdaǵanda spektakl bitken soń erekshe tebirenispen quttyqtap turyp: «Sholpan dese, Sholpan ǵoı!» dep maqtanyshpen bárine jar salǵany – ulttyq sahna ónerine tamasha dramatýrgııamen birge Jandarbekova atty jańa juldyzdyń jarqyraǵanyn bildirmeı me?! Jandarbekovanyń Aqtoqtysy – búgingi jas ártister úshin bıik meje. 1958 jyly Máskeýde ótken dekada kezinde Aqtoqtyny kórgen orystar, ásirese synshylar Sholpan apaıdyń Aqtoqtysyn sulýlyq sımvolyna teńep, joǵary baǵa bergen. Men ózim 1966 jyldary Aqtoqtyny kórgende Sholpan apaıdyń sahnadaǵy júris-turysy, sóılegen sózi aıdynda júzgen aqqýdaı áserge bóledi. Aqtoqty Sholpan apaıdyń vızıtkasy bolyp, 25 jyldan artyq sahna tórinen túspeı, kórermenderdiń qurmetine bólenip, rýhanı lázzat syılady», deıdi ol.
Sh.Jandarbekova sondaı-aq teatr sahnasynan bólek qazaq kınosynda da dara iz qaldyrǵan daryn ıesi. Ony taǵy talantty shákirti, belgili akter Tilektes Meıramov óz esteliginde tómendegideı eske alady: «Bala kúnimizde aýdan ortalyǵynan alystaý jatqan kolhozǵa jylyna eki-úsh ret kóshpeli avtoklýb kelip kıno kórsetedi. Eń alǵash kórgen fılmim qazir esimde joq, biraq erekshe este qalǵany «Qozy Kórpesh – Baıan sulý». Álgi fılmniń unaǵany sondaı, bir top bala jaıaý-jalpy, keıbiri atqa, velosıpedke mingesip kelesi aýyldan taǵy baryp kóretinbiz. Qansha degenmen balamyz ǵoı, bir-eki kórgennen keıin jattap alyp, birimiz Qozy, birimiz Qodar, birimiz Baıan bolyp ózimizshe oınaıtyn boldyq. Sholpan apaıdy tanýymyz osylaı, ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń ortasynda bastalǵan... Keıin «shákirti bolamyn-aý, sahnada birge oınaımyz-aý» degen oı ol kezde túsimizge de kirgen joq», deıdi T.Meıramov.
Sahnadaǵy, kınodaǵy mol tájirıbesinen keıin ol Almatynyń Qurmanǵazy atyndaǵy О́ner konservatorııasynda ustazdyq etedi. Shákirtteriniń kóbi bul kúnde ózderi bir-bir taýǵa aınalǵan iri-iri óner qaıratkerleri. Atap aıtqanda, shákirtteri Qazaqstannyń halyq ártisi T.Meıramov, Memlekettik syılyqtyń laýreaty S.Qajymuratov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerleri M.Ospanov, B.Ybyraev, Á.Orazbekov, K.Nurlanov, B.Qurmanqojaev búginde ózderi de ulaǵatty ustaz, halyqtyń súıikti uldaryna aınalǵan ardaqty esimder. Ustazynan mol bilim men ónege úırengen shákirtiniń biri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, professor Jumagúl О́mirzaqqyzy apaıy týraly «Bir tańǵalarlyǵy bolashaq akter tańdaýda apamyz birde-bir ret qatelesken emes, ásirese qyzdardy tańdaýǵa kelgende erekshe edi. Búkil ınstıtýt bolyp «Shirkin, Sholpan apaıdyń qyzdary-aı!» dep tamsanyp júretin... Shynymen de ol kisiden oqyp, keıin bitirip shyqqan qyzdar daryndy ǵana emes, shetinen ádemi, naǵyz sahnaǵa laıyq juldyzdar boldy. Júzdegen jastyń arasynan qalaı tańdaıdy, syrt pishini kózge kóringenimen, ishte jatqan qabiletin qalaı biledi, biz úshin ol áli de jumbaq. Jigitterdiń de kileń boıshań, túr-symbaty keliskenderin iriktep alatyn. Tek óz shákirtterine ǵana emes, jas aktrısalardyń bárine aqyl-keńesin aıtyp, qamqor bolyp júrýshi edi...» dep eske alady. S.Seıfýllın atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynyń aktrısasy Bıjamal Kemalova da Sh.Jandarbekova klasyn bitirgen shákirt. B.Kemalova da ustazyn saǵynyshpen eske alyp: «О́te qarapaıym bolatyn. 3-4 kúndik merekelerde aýyly jaqyndar elderine ketip qalǵanda, alys oblystyń qyzdaryn úıine alyp ketip qonaq qylatyn», deıdi. Shákirtterin sonshalyq jaqsy kóretin ustaz retinde Sholpan apaı olar týraly úlken maqtanyshpen aıtyp kelip: «Men keıde shákirtterime ózim úıretem, keıde olardan ózim úırenem. О́ner zańynyń ózi solaı emes pe?», deıdi.
Jalpy, ónertanýshylardyń barlyǵy Jandarbekova juldyzynyń jarqyraýyna sol shaqtaǵy akterler quramynyń myqtylyǵy, teatr repertýarlarynyń ereksheligi sep bolǵandyǵyn jazady. Q.Qýanyshbaev, S.Qojamqulov, E.О́mirzaqov, Sh.Aımanov, Q.Jandarbekov, Y.Noǵaıbaev, N.Jantórın, H.Bókeeva, B.Rımova syndy alyptarmen birge bir sahnada óner kórsetken Sholpan Jandarbekova esimi shyn máninde sahna tóriniń shyraıy, aty da aıtyp turǵandaı sahnanyń jaryq Sholpany deýge ábden turarlyq. О́zi de esteliginde: «Meniń teatrym, meniń sahnam – bul ekeýi men úshin egiz uǵym. Teatr – meniń ekinshi úıim bolsa, sahna – ónerimniń órken jaıyp kópshilikpen tildeser jerim. Osy teatrda alǵash ret úlken ómirdiń esigin ashtym. Qazaqtyń aıaýly da ardaqty daryndy tulǵalarymen bir sahnada, bir shańyraqtyń astynda júrip san jyl jumys isteppin. Ol kisilerdiń ómirdegi, ónerdegi úlgisi meni únemi jaqsylyqqa talaı ret jetektedi. Árdaıym rólderim bir-birine uqsamasa eken, óz-ózimdi qaıtalamasam eken dedim. Onyń ústine jeńil-jelpi oınaı salýǵa buǵan deıingi jasaǵan obrazdarym da, óskeleń búgingi kórermen talaby da jibermedi», deıdi shyn talant Sholpan Isabekqyzy.
Jalpy aıtpaǵymyz, erekshe talant ıesi bolǵan, qazaq teatr ónerin órge súıreýde úrkerdeı toptyń ishindegi osy Sholpan Jandarbekovanyń úlesi úlken. Keler jyly aıaýly aktrısanyń týǵanyna 100 jyl tolady. Keler jyly degende týra 1 qańtar kúni 1922 jyly dúnıege kelgen ataqty daryn ıesiniń mereıtoıy. Bul oraıda ardaqty tulǵanyń esimin ulyqtaýda ult bolyp uıymdasqanymyz durys. Dóńgelek dataǵa baılanysty daıyndyq sharalaryn osy bastan qaýzaǵan jón. Aıtalyq jańa joǵaryda biz atap ketken, Sholpan Jandarbekovamen sahnada qatar óner kórsetken teatr juldyzdarynyń esimderi búginde bir-bir óner oshaqtaryna berilgen. 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Sh.Jandarbekovany esimin de máńgi este qaldyrý maqsatynda birqatar shara atqarylsa artyq emes.
Aldymen ózi ómir boıy eńbek etken Almaty qalasynan kóshe ataýy berilse, sondaı-aq 2022 jyly Sh.Jandarbekova atyndaǵy respýblıkalyq teatrlar festıvali ótkizilse qandaı jarasymdy bolar edi. Odan bólek jyl saıyn ótetin teatr festıvaldarynyń birine Sh.Jandarbekova atyndaǵy júlde taǵaıyndalsa, sol sııaqty aıaýly óner ıesi týraly kitap jaryqqa shyǵarylyp jatsa nur ústine nur emes pe? Eń bastysy, teatr óneriniń jaryq juldyzy týraly derekti fılm túsirilip, óziniń týǵan óńiri Qaraǵandy oblysynyń ortalyǵyndaǵy orta mekteptiń birine Sh.Jandarbekovanyń esimi berilýi kerek. Bul usynystardyń barlyǵyna Mádenıet jáne sport mınıstrligi, óńir basshylary, atap aıtqanda, Almaty qalasy, Qaraǵandy oblysynyń ákimderi múddeli der edik. Olardan bólek ustaz tárbıelegen qanshama shákirt te bul usynystardy jan-jaqty qoldap, ıgi iske bir kisideı jumylatynyna senimdimiz.
Qazaq rýhanııatyna qarlyǵash qanatymen sý sepkendeı qaıratkerlik qylǵan osyndaı tulǵalar árqashan nasıhattalýy tıis. Búgingi urpaq qazaq eliniń rýhanı, mádenı damýyna, kórkeıýine aıtýly úles qosqan ardaqty tulǵalaryn eshqashan umytpaýy kerek. Onyń ishinde qazaq sahnasynyń Sholpany, Alashtyń Aqtoqtysy atanǵan Jandarbekovanyń esimi jas urpaqqa únemi úlgi bolýy kerek.