BASTY MINDET – ZAŃDY О́MIRMEN BAILANYSTYRÝ

Respýblıka Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Sýdıalardyń V sezinde sóılegen sózinde qoǵamdyq katynastardyń mańyzdy retteýshisi retinde azamattyq zańnamany jetildirýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Qazaqstanyń azamattyq zańna­ma­sy 2009 jyly birqatar mańyz­dy datalardy – Azamattyq ko­deks­tiń Jalpy bóliminiń engizil­genine 15 jyl jáne respýblı­ka­nyń Azamattyq kodeksi Erekshe bóliminiń qabyldanǵanyna on jyldyǵyn atap ótti. Qazirgi kezde demokratııalyq quqyqtyq ınstıtýttardyń júıeli damýynyń qajettigi aıqyn sezi­le­di, onyń jumys isteýiniń negizgi sharty – tıimdi sot tóreliginiń bo­lýy. 15 jyldyq tarıhynda Aza­mat­tyq kodeks óziniń qundylyǵy men máńgiligin dáleldedi, ol aı­na­lasyna kóp elementti jáne eli­miz­diń kólemdi azamattyq zańnamasy jınaqtalǵan júıe quraýshy zań­namalyq aktige aınaldy. Kodeksti qoldaný kezinde oǵan ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi, jal­py alǵanda advokattyq, proký­ror­lyq jáne sot quqyq qoldaný tájirıbesi qalyptasty. Bizdiń memleketimizdiń ótpeli kezeńinde qabyldanǵan Azamattyq ko­deks ýaqyt synaǵyna tótep ber­genin atap ótken jón. Onyń negizin qalaýshy erejeler qazirgi jaǵdaıda da bekitilgen qoǵamdyq qatynas­tardy qorǵaý úshin jetkilikti quqyqtyq baza retinde qyzmet etedi. Tarıhı tájirıbe egjeı-teg­jeıli rettelgen prosessýaldyq for­ma retindegi sot talqylaýy daý-damaıdy qaraýdyń, shyn­dyq­ty anyqtaý, aqıqatty izdestirýdiń eń kúshti tásili ekenin dáleldep otyr. Azamattyq ister – quqyqtyq qatynastardyń (azamattyq, kóp­shilik, eńbek, otbasylyq, turǵyn úı, jer jáne taǵy basqa) keń aýqy­mynan týyndaıtyn ártúrli qaq­tyǵystardy sotta talqylaýǵa baı­lanysty sala. Bundaı isterdi qaraıtyn sýdıa sot tóreligin jú­zege asyrý tártibin retteıtin pro­sessýaldyq normalardyń jıyn­ty­ǵyn ǵana emes, sonymen qatar zańnamanyń ártúrli salasyna jatatyn materıaldyq quqyq nor­ma­laryn da jaqsy bilýi jáne du­rys qoldana bilýi tıis. Azamattyq isterdi qaraý kezin­de prosessýaldyq jáne mate­rıal­dyq quqyq normalaryn qol­daný­dyń sot tájirıbesin de eskerý qa­jet. Eń bastysy, bizdiń oıymyz­sha, – zańdy ómirmen baılanys­ty­rý, olardyń arasyndaǵy tepe-teńdikti tabý, sol kezde quqyqtyq norma ádildikke ulasady. Tek osy jaǵdaılarda ǵana azamattardyń jáne uıymdardyń buzylǵan neme­se daý týǵyzatyn quqyqtary, bos­tandyqtary men zańdy múddeleri sotta tıimdi qorǵalý arqyly qam­tamasyz etilýi múmkin. Sezde sóılegen sózinde El­ba­sy azamattyq zańnamany eko­no­mı­kalyq qylmystar men quqyq bu­zýshylyqtarǵa qarsy turý maq­sa­tynda jetildirýdiń mańyzdyly­ǵyn erekshe atap ótti. Prezıdent atap ótkendeı, jalǵan kásipkerlik kúrdeli problema bolyp otyr. Osyndaı kylmystar sanynyń ósýi bızneske de, memlekettiń múdde­sine de nuqsan keltiredi. Qatynastardyń osy salasynda korporatıvtik jaýlap alý dep ata­latyn múlikti zańsyz tartyp alý, olarǵa mindettemeler boıynsha jaýapkershilikti artý, salyq tó­leýden jaltarý, salyqtardy bıýd­jet­ten zańsyz óteý jónindegi tiz­bekke qatysý úshin “bir kúndik fır­malardy” qurý sııaqty bir­shama asyra silteýshilik oryn alýda. Bul jaǵymsyz qubylystar ekonomıkaǵa keri áser etedi, qalypty ınvestısııalyq úderiske kedergi keltiredi, adal kásipkerler úshin qosymsha shyǵyndar men táýekelder, sondaı-aq quzyretine tıisti qyzmetter men qadaǵalaý ene­tin memlekettik organdar bıýd­jetiniń shyǵyndalýyn ákep soǵady. Osy problemany sheshý maqsatynda Joǵarǵy Sot Tóraǵa­sy M.Álimbekov Sýdıalardyń V sezinde Germanııanyń jaqsy tájirıbesinen mysal keltirdi, jaýapkershiligi shekteýli qoǵam qurý kezinde keminde 25 myń eýro somasyndaǵy bastapqy jarǵylyq kapıtaly bolýy shart. Úlken so­ma­ǵa kelisim-sharttar jasasý kezin­de tarap tólem qabiletsizdigi týraly jarııalaı otyryp, basqa múlikpen jaýap berý mindettemesin alady. Osyǵan uqsas tájirıbe basqa eýropalyq elderde de bar. Aldyńǵy qatarly halyqaralyq tájirıbeli odan ári zerdeleý jáne ony engizý quqyq qoldaný isine jaqsy áser etedi jáne ulttyq zań­nama erejelerin álemdik qoǵam­dastyqtaǵy tıisti qatynastardy retteý erejelerimen jaqyndas­tyra­dy dep oılaımyz. Erqanat JUMATAEV, Pavlodar qalalyq azamattyq sotynyń sýdıasy.