DEMOGRAFIIаMYZDYŃ TALǴARY

Qazaqstannyń demografııa ǵylymynyń negizin salýshy, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, Ortalyq Azııa ýnıversıtetiniń rektory Maqash TÁTIMOV haqynda birer syr Búginde álem tanyǵan ataqty ǵalym Maqash Tátimov demografııaǵa qalaı keldi, qalaı demograf boldy? Máselege baıyppen tereńirek úńilsek, munyń áste kezdeısoq emes, zańdy qu­bylys ekenin baıqaımyz. Sebebi, demografııa – halyq týraly ilim. Al alpysynshy jyldarda atamekeninde azshylyqqa aınalǵan qazaqtar qatty qaǵajý kóre bastady. Tili de, dili de, mádenıette de, mektepte de, ǵylym-bilimde, kadr máselesinde, ulttyq baılyq pen áleýmettik ıgilikterdiń bólinisinde de jergilikti halyq shetke qaǵylyp ógeısitildi. Munyń ózi úlken aýqymdaǵy ulttyq kemsitý men qorlaýǵa aınalyp bara jatty. Ult muratyna qaýip tóndi. Osyndaı qıyn jaǵdaı, óliara mezgilde qa­zaqty qorlyq pen quryp ketýden qutqaratyn, ult­syzdanýdan saqtaıtyn birden-bir jol – halyqtyń sanyn kóbeıtý, onyń atamekendegi úles salmaǵyn ósirý, ulttyq demografııalyq tinin jaqsartý ekenin tereńnen túısinip, sanaly túrde sezingen adamdardyń biri – armanshyl jas jigit Maqash Tátimov edi. Qazaq ultynyń demografııalyq ahýaly óziniń tómengi shegine jete quldyraǵan osy shaqta óz halqyn súıgen, sol bir kezeńniń naqty jaǵdaıyn tereń túısine zerdelegen Maqash sııaqty zerdeli de paıymdy jas azamat demografııa ǵylymyna betti burmaýy múmkin emes edi. Bul kezde Máskeý otarshyldyǵynan shynjyr úzip, táýel­siz­dik alý túske de kirmeıtin. Tyǵyryqtan shy­ǵaratyn eń durys, eń parasatty jol – tynyshtyqta, baqýattylyqta, damýdyń tabıǵı aǵysynda daý-damaısyz, dabyrasyz júzege asyrylatyn demografııa maıdany bolatyn. Osyny dástúrli danalyǵymen, ishki túısigimen uǵynǵan qazaq halqy alpysynshy jyldardyń basynda demografııa maıdanyna shyqty, qazaq shańyraqtarynda jeteýden, onnan qara­do­ma­laq­tar júgirdi, qazaq aýyldarynda “demo­grafııalyq dúmpý” beleń aldy. Ultynyń perzenti, bolmysynan degdar Maqashtyń da demografııa ǵylymyndaǵy myltyqsyz maıdany naq osy tusta bastaldy. Bizdiń oıymyzsha, óz atamekenińde 28-29 paıyz azshylyqta turyp bastaǵan qazaq halqynyń osy demografııalyq maıdanyn úndi halqynyń aǵylshyndarǵa qarsy Mahatma Gandı bastaǵan ataqty “azamattyq moıynsunbaýymen” salystyrýǵa bolady. Al Maqash alǵashynda sol maıdannyń úgitshisi, jarshysy bolyp, kele-kele tý kóterýshi, qolbasshysyna aınaldy. Qazaqtyń demografııa ǵylymyn jórgeginen bastap terbetip, álemdik deńgeıge kóterdi. Qazaq memleketi júrgizetin demografııalyq, kóshi-qon saıasattaryn qalyptastyrýda minekı, jarty ǵasyr boıy jankeshtilik tanytyp, áli kúnge deıin ólsheýsiz eńbek sińirip keledi. Mákeń kezinde metallýrg te bolyp kete jazdaǵan. Onda qazaq halqy óziniń birden-bir demografynan, qoǵam qaıratkerinen, bizdiń qazirgi táýelsiz memleketimizdiń demografııalyq saıasatyn jasap-usynýshy sańlaq saıasatkerinen kóz jazyp qalǵan bolar edi. Baqytymyzǵa qaraı, bul joly qudaıdyń kózi túzý bolǵan eken. Soǵan qaraǵanda, bir halyqtyń birden-bir demografy bolý mańdaıyna jazylǵan Maqash ta tegin emes. Jetinshi atasy dúıim qazaqqa aty shyǵyp, súıegi qasıetti Túrkistanǵa qoıylǵan Qalybaı batyr... Toǵyzynshy atasy jaýyrynshy Júgineı súıek qarap boljam aıtyp, qaraýyndaǵy halyqty kóldeneń qaýip-qaterden talaı aman saqtap qalǵan deıdi. Qaz daýysty Qazybek bıdiń jaýyrynshysy bolǵan. Endeshe, Maqańnyń demografııany tańdap, halqymyzdyń ótkenin sholyp, búginin ba­ıyrqalap, keleshegin boljaýǵa quzyrly de­mograf bolýynyń ózi, sirá, sol áýlıeden aýysqan qasıet shyǵar! Qalaı bolǵanda da, Almatynyń irgesindegi Talǵarda on balanyń kenjesi bolyp týyp, áke-shesheden on úsh jasynda qalǵan jas Maqash orta mektepti bitire sala arman qýyp Qazaqstan Magnıtkasyn kóterý úshin Temirtaýǵa barady. Bolashaq Prezıdentimiz Nursultan Nazar­baev­pen birge Ýkraınanyń Dneprodzerjınsk qalasyndaǵy tehnıkalyq ýchılıshede eki jyl oqıdy. Osynda 1959 jyly Búkilodaqtyq halyq sanaǵyn júrgizýge atsalysady. 1962 jyly Máskeýge oqýǵa attanady. Onda Memlekettik peda­gogıkalyq ınstıtýtynyń arnaýly psı­ho­log­ııa fakýltetiniń stýdenti bolady. Talapty jas ony da mise tutpaı, óz betimen Máskeýdiń ekonomıka jáne statıstıka ınstıtýtynda ataǵy álemge áıgili ǵalym, professor B.S. Ýrlanısten dáris alyp, ǵulamanyń izin basady, 1967 jyly osy ınstıtýttyń aspırantýrasyńda qaldyrylyp, jabyq taqyrypqa mezgilinen buryn kandıdattyq dıssertasııany sátti qorǵap shyǵady. Máskeý kezeńinen aıtpaýǵa bolmaıtyn bir-eki áńgime bar. Maqash 1964 jyly ekinshi kýrstyń stýdenti kezinde SOKP Ortalyq Komıtetiniń túkirigi jerge túspeı turǵan birinshi hatshysy Nıkıta Hrýshevqa jappaı ujymdastyrý men otyryqshylandyrýdaǵy asyra silteýden qazaq halqynyń qatty zardap shekkeni týraly hat jazyp, munyń “qasaqana jasalǵan genosıd, naǵyz halyqtyq tragedııa” bolǵandyǵyn atap kórsetedi. Keńestik qoǵamnyń qoıasyn aqtarǵan, týǵan halqynyń demografııalyq sergeldeńderine jan aıqaıyn qosqan osynaý shynshyl da batyl hattyń avtory sol kezde nebári 24 jasta bolatyn. 60-shy jyldary qazaq mektepteri birinen soń biri jabylyp jatty. Qazaq aýyl­dary bolashaǵy joq, “perspektıvasyz” dep jarııalandy. Qazaq tiliniń tunyǵy laılanyp, aıasy tarylyp, tunshyqty. Dombyrany “myńqyldatpaı”, mádenıetimizden alastap, sahna mańyna múlde jolatpaýǵa usynys jasaldy. Qazaqtar óz atamekeninde túrli jaǵdaıda, túrli deńgeıde, basy Dımash Ahmetuly Qonaev bolyp, kemsitýshiliktiń nebir kókesin kóredi. Ulttyq múddemiz Ortalyq tarapynan aıaqqa basyldy. Osy bir aýyr kezeńde Murat Áýezov, Maqash Tátimov jáne basqalary bastaǵan máskeýlik qazaq stýdent-jastary qazirde ańyzǵa aınalǵan ataqty “Jas tulpar” uıymyn qurdy. Maqash uıym qatarynda júrip qazaq halqynyń Keńes ókimeti jyldaryndaǵy demografııalyq tarıhyn hám sol kezdegi demografııalyq ahýaly men bolashaǵyn zerdelegen leksııalar oqydy. Qazaq ulty demografııalyq damý barysynda kórgen qııanattar men ádiletsizdikterdi sýyrtpaqtap aıtyp otyrdy. Sol kezdegi saıası jaǵdaıda bul kózsiz erlik edi. Bul ýaqytta HH sezdiń “jylymyǵy” umytylyp, saıasattaǵy aýa raıy qaıtadan yzǵarlanyp, totalıtarlyq tońy qataıa bas­taǵan-tyn. Mine, búgingi ha­lyq­na­ma­myzdyń temir­qazyǵyna aı­nalǵan másh­húr ǵalym Ma­qash Tá­ti­mov qazaq demog­ra­fııasyndaǵy alǵashqy qa­dam­daryn osylaı jasaǵan bolatyn. Stýdenttik kezdiń ózinde-aq ǵylymı ortada “Qazaqstannyń Ýrlanısi” atanǵan Maqash qazaq halqynyń sany men quramy jáne ornalasýy jónindegi tyrnaqaldy monografııalyq ǵylymı eńbegi – “Sıfrlar shejiresin” (1965 jyly) jazyp bitirgen-di. Maqań jetpisinshi jyly elge, Almatyǵa oralǵan soń Y.Altynsarın atyndaǵy peda­gogı­kalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda, 23 jyl boıy Ǵylym akademııasynda óziniń jany súıgen, sonyń halyq zaryn aıta biletin ashy shyndyǵynan ózegi kúıgen ǵylymmen dendep shuǵyldandy. Qazaqstan men qazaq halqynyń demografııalyq damý satylarynyń ótkenin, búginin taldap-saraptady, bolashaǵyn pa­ıym­dap, boljady. Qazaq jáne orys til­derinde jıyrmaǵa jýyq kitap, irgeli monografııalar jazdy. Solardyń árqaısysy alys-jaqyn jurtshylyqty eleń etkizip, ǵylymı-mádenı ómirde bir-bir tolymdy oqıǵa bolyp otyrdy. “Demografııa – halyqtaný”, “Razvıtıe narodonaselenııa ı demografıcheskaıa polı­tı­ka”, “О́rkeni ósken ólke”, “Sosıalnaıa obýs­lo­vlennost demografıcheskıh prosessov”, “Aýyl­daǵy demografııalyq ahýal”, “Ha­lyq­nama nemese San men Sana”, “Qazaq álemi”, “Derbestigimiz – demografııada”, basqa da kitaptary halyqtyń demografııalyq saýatyn ashty. Qanshama ǵylymı maqalalar jarııalady, suhbattar berildi. Mákeńniń 1989 jyldyń basyńda “Juldyz” jýrnalynda shyqqan “Meshin jylǵy apat” atty maqalasy áli esi­mizde. Jurtty dúr silkindirip edi. Aqıqatymen. Al­mastaı ótkirligimen. Árıne, keńes kezinde kóptegen arhıv jadyǵattary men qujattary jabyq boldy. 16-jyldyń aqıqatyn, 21-22-jyldardaǵy asharshylyq jaıyn, 32-jylǵy stalındik-goloshekındik genosıdtiń sumdyǵyn, qazaqtyń qaımaǵy sypyrylǵan 29 jáne 37-jyldardyń qyzyl qyrǵynyn, tyń ıgerý kezinde Qazaqstanda oryn alǵan mıgrasııalyq qıǵashtyqtardy ashyq aıtý múmkin emes-tin. Qysqasy, qazaǵym qııanat kórip edi dep aıtýǵa bolmaıtyn. Bular, kóbinese tuspaldap jetkizildi. Al ishte tynǵan sol shemendi aqtaryp, aqıqatty ashyq aıtatyn zaman kelgende, Maqash aǵamyz qapastan shyqqan bulbuldaı erkin tynys aldy, barsha shyndyqty úlken parasatpen keńinen tolǵady. Odan buryn da úndemeı tura almaǵan-dy. Keńes Odaǵyndaǵy ár ultqa ártúrli qol­da­nylǵan, túrki tektesterdiń tabıǵı ósimin shek­teýge, slavıandardy artyqshylyq jaǵdaı jasap kóbeıtýge baǵyttalǵan ekijúzdi demografııalyq saıasatqa qarsy shyqty. Ár halyqtyń demografııalyq ósimi óz erkimen tabıǵı túrde, birdeı jaǵdaıda sheshilsin. Úkimettiń otbasy, ıaǵnı erli-zaıyptylardyń názik máselesine, kıeli qupııasyna aralasýǵa, beınelep aıtqanda, olardyń “kók kórpesin” ashyp qaraýǵa haqysy joq, “kók kórpe” óz erkimen búlkildesin, – deıdi Maqash. – Bul rette bireýge qysym­shy­lyq jasap, taǵy bireýge artyqshylyq berýge bol­maıdy.  “Shyn mánisinde bul kemsitýshilik saıasat”, dep jazdy qazaq demografy. Sondaı “shálkes” minezderin jaqtyrmaı qalǵan óktemshil Máskeý orys tilindegi eki monografııasy, qazaqsha bes-alty kitaby bola tura, doktorlyq qorǵaýdyń joldaryn tars bekitip jaýyp tastasa da, Maqash Baıǵalıuly táýelsizdigimizdiń tórinde 1995 jyly “Jas memleket – Qazaqstan Respýblıkasynyń jeke ózindik demografııalyq saıasatyn qalyptastyrý máseleleri” degen taqyrypqa doktorlyq dıs­sertasııa qorǵady. Sonda akademık Dos­muhamed Kishibekov, belgili zańger, pro­fessor Sultan Sartaev jáne basqalar eńbektiń ádil sarabyn jasaı kele: “Maqash shyn mánisinde baıaǵydan beri doktor edi. Búgingi qorǵaý sony tek qaǵaz júzinde resmı zańdastyryp bekitýdiń rásimi ǵana. Tátimovti demografııa salasynda álemdik deńgeıdegi iri ǵalymdardyń qataryna batyl qoıýǵa bolady”, dep aıtqandary qulaǵymyzda qalypty. Shynynda, batystyń ǵalymdary Maqash Baıǵalıulyn áý bastan-aq baǵalady da, moıyndady da. Sonaý 1979 jyldan bastap oǵan úzbeı silteme jasap otyrdy. Tátimovke júginsek, – deıdi ame­rıkalyq saıasattaný doktory Roman Soljanýk, – 2000 jyly Keńes Odaǵyndaǵy orys­tardyń úles salmaǵy 43-45 paıyzǵa deıin kemıdi. Qazaqtardyń sany qazirdiń ózinde 7 mıllıonǵa jaqyndap qalǵan. Bulaı ashyq aıtý – keńes ǵylymyndaǵy birinshi hám óte batyl qadam. 1985 jyly aǵylshynnyń demografııa professory Shıhý Enna men nemistiń saıasattaný doktory Bess Braýn bylaı dep jazdy: “Tátimov qazaqtar 1970 jyly ǵana 5-6 mıllıonǵa jetip, óziniń burynǵy sanyn qalpyna keltire alǵandyǵyn rastaıdy. Bul arada ol KSRO-daǵy ıdeologııa men saıasat turǵysynan tys, shetin tusqa aıaq basqan... Tátimov adal ǵalym retinde qazaqtar burynǵy sanyn qalpyna keltirip otyr degende, ujymdastyrý kezinde kúshtep kóshirý men otyryq­shylandyrýdyń saldarynan qazaq­tar­dyń orasan zor qurbandyqtarǵa ushyraǵanyn aıtyp otyr”. Maqashtyń ózi de demografııalyq aqparat­tardy ashyq aıtamyn dep 1986-87 jyldary “Pravda” gazetiniń qaharyna ilinip, Jel­toqsannyń demokratııalyq dúrbeleńinde basty uıymdastyrýshylardyń biri dep tanylyp, qurbandyqqa ushyraı jazdaǵany bar. “Pravda” gazetiniń sondaǵy Maqashty tómpeshtep syna­ǵa­nyn “Eýropa daýysy” “Pravdanyń” ora­sholaq pikiri dep mysqyldaǵan-dy. Demografııa qoǵam men halyq ómiriniń barlyq salasyna aralasady. Ásirese, táýel­siz­dik jyldarynda demograf Maqash Tátimovtiń kúreskerlik, qaıratkerlik, saıasatkerlik, azamattyq tulǵasy odan ári tuǵyrlanyp, aıqyndala tústi. О́z ultynyń adal perzenti áldekimder unatpaı qalar dep úrikpeı-aq, “Jeltoqsan”, “Azat”, “Alash” syndy otanshyl qozǵalys, partııalardyń jumysyna belsene qatysty. Tikeleı jáne qoǵamdyq qyzmetimen “úlken resmı saıasatqa” da ıgi yqpalyn tıgize bildi. Táýelsiz Qazaqstanda ultaralyq tatýlyq pen azamattyq kelisimdi saqtaý, saıası turaqtylyqty nyǵaıtý, demografııalyq jáne mıgrasııalyq saıasatty qalyptastyrý jolynda da kúsh-jiger men ǵylymı zerdesin, talant-qabiletin aıanbaı jumsap keledi. Bul oraıda, ásirese, Prezıdenttiń jáne Mınıstrler Kabınetiniń aqparattyq-taldaý ortalyǵynda aǵa sarapshy, Strategııalyq zertteýler ıns­tıtýtynda bas ǵylymı qyzmetker bolyp iste­gen jyldarynda tolymdy jumystar atqardy. Maqań júrgen jerinde ári kúldirip, ári baıypty túrde “Kók kórpe búlkildeı bersin” dep nasıhat aıtsa, ol keraýyzdyq nemese beıpildik emes. Ol Qazaqstan halqyn san jáne sapa jaǵynan ósirýge shaqyrǵan azamat ǵalymnyń janaıqaıy, ómirlik muraty dep bilýimiz kerek. Maqash Baıǵalıuly men Elbasy arasynda jaımashýaq dostyq qatynas ornaǵan. Bir kezde birge oqyǵan dosymen 31 jyldan keıin, 1991 jyldyń maýsymynda kezdeskende “Ádilettiń aq joly” degen kitabyna: “Qurmetti Maqash! Jas kezimizde ómir jolyn birge bastap, metallýrg mamandyǵyn birge ıgergen tátti kúnderdiń eskertkishi” degen qymbatty qoltańba jazyp berip edi. Nursultan Ábishuly árbir kezdesken saıyn: “Qazaqty qashan kóbeıtemiz, Maqash?” dep ázil-shyny aralas surap júredi. 2008 jyly Dneprodzerjınskide birge oqyǵandardyń Temirtaýda bolǵan beıresmı kezdesýinde Nurekeń: “Áı, Maqash, sen bul jerde qydyryp júrgenińde óziń kóp aıtatyn kók kórpeni basqa bireý búlkildetip ketip júrmesin”, dep demografııalyq astarly qaljyń aıtyp jurtty dý kúldirgen. Prezıdentimizdiń demografııa máselelerin óte názik ári tereń túsinetindigine Maqash ta tánti. Sol sebepten de ótken jyly elimizdiń demografııasymen sabaqtastyra “Elbasy jáne el sany” atty kitap jazyp shyǵardy. Osy eńbekpen qatar óziniń aýyr­yńqyrap júrgenine qaramastan, asharshylyq zobalańy jaıynda “Zulmat pen zardap”, odan soń orys tilinde álem halqynyń ósýi men damýynyń áleýmettik-saıası problemalaryn zerdeleıtin “Globalızasııa demografıı” atty tolymdy eńbegin jaqynda ǵana bitirdi. Qudaı buıyrtsa, bas demografymyzdyń basty eńbegi osy kitap bolmaq. Meniń Maqash aǵany bilgenime de jıyrma jyldan asyp barady eken. Osy jyldarda Talǵarda ornyǵyp, etene bolyp kettim. Maqash aǵanyń da týǵan jeri Talǵar. Ol  belgili jýrnalıst qalamger Bekbolat Ádetovpen, partııa qyzmetkeri Jumadil Satybaldıevpen Talǵar túbindegi Aqdala aýylynyń fermasynda balalyq shaqtaryn birge ótkergen. Úsh aǵa dos árbir kezdesken saıyn: “MTF-dan shyqqan úsheýmiz” dep maqtanysh etip otyrady. Men birde: “Talǵardan shyqqan tórteýmiz”  desek qaıtedi dep inilik bazyna aıtqanmyn. Olar úndeı qoımady. “Áı, bala-aı!” degenderi bolar. Shynynda da, Talǵardan shyqqan, bul kúnderde Demografııamyzdyń Talǵar syndy bıik shyńyna aınalǵan Maqańdardyń qataryna qosylý kim-kimge de ońaı bolmas. Qazir, 2010 jyldyń ortasyna qaraı, Qazaq eliniń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen onyń Dneprodzerjınskide birge oqyǵan dosy, qazaqtan shyqqan tuńǵysh demograf Maqash Tátimov birinen soń biri 70-ke tolatyn mereıli jyly óz atamekenindegi qazaq ultynyń mereıi bıik, muraty asqaq. Bul kúnderde Qazaqstandaǵy qazaqtar 10 mıllıonan erkin asty, úles salmaǵy 64 paıyzǵa jetti. Álemdegi alash jurty on bes mıllıondy eńserip barady. Al bul jáıt óziniń sheshýshi ulttyq maıdanynda qazaq halqynyń jeńip shyqqanyn kórsetedi. Bul týǵan halqyn baqytty bolashaqqa sarabdaldyqpen bastaǵan Elbasymyzdyń da jeńisi. Biz muny sonymen birge Elbasyna durys demografııalyq saıasat júrgizýge qanattasa septesip, “Derbestigimiz – demografııada!” dep uran kóterip shyqqan, demografııany ǵashyq jaryndaı súıetin (Maıra jeńgemizdiń qulaǵyna altyn syrǵa) Maqash Tátimov aǵamyzdyń da basty jeńisi, aqjarylqap qýanyshy dep bilemiz. Jáne sol qýanyshqa shyn júrekten súıinip, oǵan myna tómendegideı madaq jyryn arnaımyz. Akademıksiń, ardaqtysyń, doktyrsyń, aǵa, Jan-júregiń jumsaq, rýhyńmen ótkirsiń, aǵa. Jaýyrynshy Júgineı babańnan daryǵan kıe – Qorjynyńdy qomaqty qylyp, toq tursyń, aǵa. Kók kórpe, shirkin, búlkildeıbersin dep zyr qaqqan aǵa, Seldiregen qazaq kóbeısinshi dep elden bir erek ún qatqan aǵa. Jalpaq jurtyńnyń jaýyrynshysy endi óziń bop, Sanatymyzdy dúıim dúnıege tyńdatqan aǵa. Ulttyń demografııasyna úles qostyń sózben de jáne ispen de, Ne jetsin búgin Sizdiń dastarqanda qýanyp, shalqyp ishkenge. Qazaqtyń yrys dastarqanyn eń uly Parlament dep, Parasatpen bulaı, mahabbatpen bulaı  aıtqan joq edi buryn esh pende. Keshe men búgin, erteńimizdi zerdelegen aǵa, Qazaqtyń árbir mıllıondyq satysyna statıst bolyp órmelegen aǵa. Álemde qazaq álemet mıllıon boldy dep, Qalpaǵyn kókke atyp, Qalamyn gazetterde sermelegen aǵa. Elbasymen birge elińdi bolashaqqa bastap, Taıbýryldaı quıǵydyń órden órge, aǵa. Aıtýshy eń óziń: Demografııa halyq týraly ilim dep, Halqyńa arnap, sol halqyń úshin shyrqyrap  sóz aıtqan kúniń kóp! Keńes kezinde shaba almasań da keń kósilip, Eýropa tósinde arman-muratyń estilip turypty-aý dúbirlep. Oıanǵan qazaqty oılandyrý uly muratyń, Sannan – sanaǵa kóshirý kerek deısiń ulttyń qýatyn. Demografııalyq maıdanda jeńgen halqyńdy Qara qazan, sary balasymen qosa súıetin jáne uǵatyn... Ǵajap-aqsyń! Azamatsyń. Aldaspansyń. О́tkirsiń, aǵa. Alashtyń dańqy asady áli dep tursyń, aǵa. Demografııa – máńgilik jar bop ózińe, Uzaǵynan súıindirip, muratyńa jetkersin, aǵa! Al, Maqash aǵa, árdáıim elmenen birge, Baja men baýyr, jora men joldas, birge ósken tólmenen birge, Týys pen týǵan, úrim-butaqpen birge, Qosaǵyńmen qara aǵaryp Maıra jeńgemmen birge, Qazaqtyń qara shańyraǵyndaǵy úbirli-shúbirli tórmenen gúlde!.. Qorǵanbek AMANJOL.