Arhıv – aqıqat kemesi. Tarıh teńizinde erkin júzgińiz kelse sol kemede bolýyńyz shart. Nege deseńiz, qymbat qujattardy qolmen ustap kórmeı, ótkeninizge baǵa bere almaısyz. Máselen, Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıvinde 1964 jyly qalalyq keńes depýtattarynyń qundy hattamalary bar. Qyzyǵy sol, eski qoljazbalarda madaq pen qurmetten góri syn pikir samsap tur. Ony qarapaıym halyq sheneýnikterdiń shańyn qaqqanyn qujattar dáleldep beredi.
Sol jyldary Qazaqstannyń bolashaq astanasynda qaıta qurý úshin san alýan jumys júrgizildi. Qala kúnnen kúnge ósip kele jatty. Eski máseleler sheshildi, biraq olardyń ornyna jańa problemalar paıda boldy. Qıyndyqtarǵa qaramastan, qala turǵyndary ómirge qushtar boldy. Olar kemshilikterge tózgisi kelmedi, qaıta ózindik usynystarymen minbedegilerge min taqty. Bul sózimizge, qalalyq keńes depýtattarynyń 9-shy shaqyrylymdaǵy 6-shy sessııanyń stenogrammasy kýá. Onda Selınogradtyń kommýnaldyq sharýashylyǵynyń jaǵdaıy máz emes ekeni aıtylady. Salany nashar basqarǵan basshylardyń aty-jóni de atalady.
Qalalyq vannalardy jóndeý ýaqyty qujat boıynsha 60 kún delingenimen, 151 táýlikke sozylǵan. Sonymen qatar Ishımskaıa kóshesindegi monsha eki ret jóndelgen, áıtse de sapasy syn kótermeıdi. Tipti qulap ketýge shaq tur. Belgili bolǵandaı, monsha men kir jýý zaýytynyń dırektory jóndeýge bólingen aqshany basqa maqsatqa jumsaǵan. Dál osyndaı jaǵdaı basqa jóndeý jumystarynda da bolǵan. Mysaly, 1963 jyldyń kúzinde «Esil» qonaqúıindegi jylytý qazandyqtary qalpyna keltiriledi. 1964 jyldyń qańtar aıynyń basynda qaıtadan isten shyqqan. Ańdasaq, bul tusta túıtkildiń tórkini monsha bolyp turǵan joq, jemqorlyqtyń nyshany anyq baıqalady.
Buǵan qosa sol ýaqytta qala tarıhynda birinshi ret sýmen jabdyqtaý júıesi salynady. Alaıda «Vodokanaldyń» halyqqa sý satý jospary tolyq oryndalmady. Aýyz sý jetkiliksiz. Muny sheneýnikter halyqtyń sanynyń ósýimen baılanystyrady. Degenmen qala turǵyndary qalalyq sý sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń qyzmetten ketýin talap etedi. Ári sotta jeńip shyǵady.
Onyń ústine qarapaıym qala turǵyndary ǵana emes, tutas kásiporyndar da sý jetispeýshiligine tap bolady. Bul jaǵdaı keıbir basshylardy aıla-sharǵy jasaýǵa ıtermeleıdi. Dárigerler birinshi bolyp dabyl qaqqan. Qalada gepatıt aýrýy dendeıdi. Aqyry, qoǵam belsendileri tergeýdi óz qolyna aldy. Ol ol ma, jarylǵan qubyrdy taýyp, qalalyq keńeske habarlaıdy. Alaıda joǵarydaǵylar jazalandy ma, joq aıyptan jaltaryp ketti me, belgisiz.
Qurylysshylar smetany shamadan tys asyrýǵa qumar bolǵan. Pýshkın 12 kóshesindegi turǵyn úıdi jóndeý quny 1,8 myń rýbldi qurasa, jóndeý jumystary 5,5 myń rýblge baǵalanǵan. Al naqty shyǵyn 6,6 myń rýblge deıin jetken. Sol ýaqytta bul aqshaǵa eki jańa úı salýǵa bolatyn edi. Onyń ústine turǵyndar baspanalary tolyq jóndelgenshe jaldamaly páterde turýǵa májbúr bolypty. Áıtse de olar sol shyǵyndy óz qaltasynan tóleıdi. Osyǵan oraı memleket qarjysynan 8 myń soma zańsyz jumsalǵan kórinedi. Barmaq basty, kóz qysty árkettiń sheti shyǵyp tur.
Qalalyq kólik joldaryn jóndeý men abattandyrý máselesi de ótkir bolypty. 450 shaqyrymnyń tek 36-sy ǵana jaqsartylǵan. Halyq jumysshylardy synǵa alyp, júrgizýshiler narazylyq týdyrady. Shaharda saıahattaıtyn durys jer bolǵanymen, joly nashar ekenin depýtattar bılikke basa aıtady. Osylaısha turǵyndardyń talabyn bılikke tike jetkizgen depýtattar qalanyń kórkeıýine jol ashyp, ótkir-ótkir sóıleıdi.
Budan da qyzyqty hám qıly aqparattardyń deni qalalyq arhıvtiń qambasynda jatyr. Biz arnaıy bas suǵyp, osyndaı málimetterge tap boldyq. Selınogradtyń Nur-Sultanǵa aınalǵanǵa deıingi júrip ótken jolyna qanyqqyńyz kelse, sol mańnan budan da áserli derekterdi jolyqtyrasyz. Biz tek onnan bir bóligin ǵana jetkizip otyrmyz. Eń ókinishtisi sol, osydan jarty ǵasyr burynǵy kózboıaýshylyqtyń áli de basylmaǵany. Baıaǵy jartas sol jartas degendeı. Sondyqtan qalanyń jandanýyna jumyla kúsh salǵanymyz jón.