Qaıratker Haıretdın

Birinshiden, egemendik muratymen jańǵyrǵan tarıh pen resmı aqtalǵan tulǵalarǵa qyzyǵýshylyqtyń báseń bolýynyń sebebi – tıisti túsindirý jumys­tarynyń kem­shiliginen eken. Ekin­shiden, ózge tildi, ásirese sovettik tap­taýryn tanymdaǵy qaýymnyń skep­­tızmi – atqarýshy bıliktiń tym jal­paqshesheıliginen be dedim. Úshinshiden, tarıhty da, tulǵany da tanytatyn – bilim júıesi ekenin bilsek te, orys jáne aralas tildi mektepterdiń, sondaı-aq memlekettik tildi meńgermegen ortanyń, mekemelerdiń Táýelsizdik muratyna qyzmet etetin tetikterin tappaı-aq qoıdyq.

Memlekettik qyzmette uzaq jyl is­te­gen azamat retinde bir usynysym: túr­li deńgeıdegi jaýapty basshylardyń, ákim­derdiń reıtıngin anyqtaýda «eldik, memleketshildik iske qosqan úlesi» degen ólshemdi engizý – ýaqyt talaby.

Osy oraıda memlekettik qyzmette de, mádenı-rýhanı salada da jaýapty qyz­metkerler, mamandar bilýi mindetti ult tarıhynyń bir sapaly kezeńi bar. Ol – Alash kezeńi.

Búgin bárimiz de sol Alash zııaly­la­rynyń murageri, isin jalǵastyrýshysy bola bilýimiz kerek. Osyny mektep ja­synan ár bala sanasyna sińirsek, qa­zirgi kókeıkesti shynaıy otanshyldyq máselesi ózinen-ózi sheshiler edi. Bizdiń bul izgi nıetimizdi óz ishimizdegi basqa etnos ókilderi de, álemdik qaýymdastyq ta oraıymen túsinip, qoldaý bildireri sózsiz. Sebebi Alash úkimeti men Alash avtonomııa­sy tarıhynda adamdy, ultty alalaıtyn eshteńe joq.

Qazirgi oıly, namysty, jaýapty qazaq jáne Qazaqstan azamaty – Alash­tyń tikeleı murageri degen oıym­dy jal­ǵastyra otyryp, ózim de sol sap­ta ekenimdi maqtanyshpen aıtqym ke­ledi. Meniń naǵashy atam Haıretdın Áb­di­rah­­manuly Bolǵanbaev (qujattarda – Bolǵanbaev, Alash zııalylary aıtýynda – Bolǵanbaı) – Aqmola óńirinde týyp-ósip, Orynborda oqyp-jetilip, Tashkentte saıasat aıdynyna kóterilip, HH ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy sovettik qanqasapqa ilikken qaıratker, qalamger, tulǵa.

Áıgili Maǵjan Jumabaıdyń zamandas­taryna bergen baǵasyn kózi qaraqty jurt jaqsy biledi. Sonyń ishinde bizdiń na­ǵashy atamyz týraly: «Bortań bala, Búgin qara – Káritaı, Bir kemi joq, Bir teńi joq – Bolǵanbaı» depti. Bul jerde «Bortań bala», «Káritaı» – baspasózdegi H.Á.Bolǵanbaevtyń psevdonımderi. «Bir teńi joq, bir kemi joq» – atamyzdyń qaıratkerlikke toly ǵumyrynyń baǵasy. Biz bul madaqtyń astarynan onyń Mustafa Shoqaı janyndaǵy ómirin, Túrkistan avtonomııasyn (muhtarııat) qurysýdaǵy tabandylyǵyn, Alash atynan basmashylar arasyna kelissózge barǵan erjúrektigin, Aqmoladaǵy teatr men mádenı sharalardy, aǵartý isin qoldaýdaǵy tabandylyǵyn, Qorǵaljyn aýdanynyń qazyǵyn qaqqan áleýmetshildigin, Qaraótkeldegi musylman kópesterine arasha túsken mámilegerligin kóremiz.

Haıretdın Bolǵanbaev týraly ár kezderi D.Qamzabekuly, D.Qydyráli, B.Omarov, Q.Nurmaǵambetov, S.Aqtaev, T.Jurt­baı, T.Boranǵalıuly, N.Sapýanov, D.Asaýov, t.b. ǵalymdar men jýrnalıs­ter túrli baǵytta maqalalar, eńbek­ter jarııalady. Urpaǵy atynan bul ki­s­ilerge rızashylyǵymyzdy bildire oty­ryp, ákesi týraly tamasha estelik jazyp ketken marqum anamyz Gúlnar Haı­­retdınqyzynyń alashtanýshy qalam­gerlerge bergen aq batasyn eske alamyz. Ol kisi: «Aınalaıyndar! Ákem – halyqtyń uly edi. Ákemniń el aldyndaǵy qyzmetin tarıhyn aıtqandaryń – el tarıhyn túgendegenderiń. Alla aldaryńnan ja­rylqasyn! О́risterińdi órt shalmasyn! Jú­rekterińdi dert shalmasyn!..» deýshi edi.

Árkimge óz anasy ardaqty. Alaıda anamyz Gúlnar Haıretdınqyzynyń ba­ǵasyn da, qadirin de alashtanýshylar jaqsy biledi, ol naǵashy atamyz týraly derekterdi tirnektep jınap, ákesi M.Dý­latulyn qaıta tiriltken Gúlnar Mir­jaqypqyzy sekildi aıanbaı eńbek etti. Qanshama jyl Qorǵaljynnyń Sa­byn­dysynda muǵalim, mektep dırektory bolyp, «halyq jaýynyń qyzy» degen naqaq jalanyń negizsizdigin dáleldep, aǵartý salasynda alǵashqylardyń qa­ta­rynda Lenın ordenin alyp, «QazSSR-niń eńbek sińirgen muǵalimi» ataǵyna jetip, abyroıǵa bólengen edi. Qan maıdanda ot keship kelip, qarapaıym muǵalimnen mektep dırektoryna deıin eńbegimen ósip, erte baqıǵa kóshken (1964 jyly) ákemiz Tuıaq Kámeluly ekeýi jeti balany baǵyp-qa­ǵyp ósirdi. Azamattyq jolyn aıqyndap berdi.

Bizdiń otbasy-áýletimizdiń altyn she­gesi, asyl arqaýy – Rahıma Ákbarqyzy Halfına-Bolǵanbaeva edi. Bul kisi – jeti atasynan beri baq-berekesi úzilmegen, qa­zaqpen qudandaly Aqmolanyń áıgili kópesi Ákbar Halfınniń qyzy edi. Búgingi elorda kópes dese, Kýbrındi ǵana eske alyp jatady. Al 70-jyldary Se­lınograd ortalyǵy jańartylǵanda jáne astana kóshetin 90-jyldary Hal­fınderdiń záýlim qosqabatty eki úıi «eski qurylys» retinde súrilip ketkenin bile bermeıdi. Munymen qosa sońǵy tabylyp jatqan arhıv derekterinde osy kópes Halfınder áýleti Alash qozǵalysyn qarjylandyrǵan sanaýly baılardyń biri retinde kórsetiledi. Áńgimeniń reti kelgende aıtaıyn, eski sýretterde beınesi qalǵan Alashqa qyzmet etken Halfınder quthanasyn (osobnıak) qaıta jańǵyrtyp, «Aqmola tarıhy mýzeıin» jasasa, quba-qup bolar edi.

«Jigittiń úsh jurty» degendeı, H.Á.Bol­ǵanbaevtyń qaıyn jurty, ıaǵnı biz­­diń túp naǵashylarymyz Shoqan Ýálı­hanovpen de týysady. Aǵa sultan Shyńǵys Ýálıhanovtyń bir qyzy Bádiǵul (shyn aty – Bádiǵul-Jamal, bul kisi Shoqannyń týǵan ápkesi) Aqmola dýanynyń tuńǵysh basshysy Qońyrqulja Qudaımendiulynyń balasy Abylaıǵa turmysqa shyǵady. Abylaı men Bádiǵuldan Sultan, Naqysh, Muqysh, Shákish atty uldar, Mástýra, Maǵıda atty qyzdar dúnıege keledi. Osynyń ishindegi Mástýra Abylaıqyzy – bizdiń ájemiz Rahıma Ákbarqyzynyń, ıaǵnı Haıretdın áıeliniń týǵan anasy.

Al Aqmola qalasynda saýda júrgizip, qalany órkendetýge qatysqan Halfınder tarıhyna kelsek, Ýálı Halfın Qazan shaharynan Bashıhdın, Kashefdın degen eki ulymen kelipti. Osynda Jaratqannyń buıyrýymen qazaq Táýirbala Bylqym­baıqyzyna úılenip, Ǵalıákbar, Ǵalıasqar, Syzdyq, Ábdirahman, Kárim, Rahymjan atty perzent súıedi. Ǵalıákbar (Ákbar) – Rahıma ájemizdiń ákesi.

О́z anamyzdyń (Gúlnar) eki aǵasy boldy: Erik jáne Murat Bolǵanbaevtar. Erik naǵashymyz D.A.Qonaev janynda, Ortalyq komıtettiń aýylsharýashylyq bóliminde abyroıly qyzmet atqardy. Murat aǵamyz da osy aýylsharýashylyq salasynyń jaýap­ty jumystarynda boldy. Anamyz da, eki baýyry da baqılyq...

2020 jyl meniń ómirimde erekshe jyl boldy. «Haıretdın Bolganbaev – svet neýgasımoı zvezdy» (Haıretdın Bolǵanbaev – sónbes juldyzdyń jaryǵy) atty tuńǵysh kitabym «Dáýir» baspasynan jaryq kórdi. Árkimniń ishki jan syry, ańsary men armany bolady ǵoı. Bul – meniń Alash jolynda mert bolǵan ata-babalaryma, «halyq jaýynyń qyzy» degen naqaq ataq qyr sońynan qalmaǵan asyl anam Gúlnarǵa, «halyq jaýynyń kúıeý balasy», «baı-shonjardyń tuqymy» (Qorǵaljyn jerinde babam Ybyraı Baıan­dyulynyń kesenesi saqtalǵan) degen qaralaý júıkesin juqartyp, júrekten alyp tynǵan ákem Tuıaqqa ornatqan rýhanı eskertkishim. Kezinde marqum anamyz bizdi Alashtyń urpaǵy retinde zertteý jolyna salyp ketip edi, biz sonyń údesinen shyǵýǵa tyrystyq.

80-jyldary Jastar odaǵynda istegen tájirıbemiz bar, Keńes ókimeti qu­lar aldynda Lenıngradta Partııa mekte­biniń «saıasattaný» mamandyǵynda oqy­ǵany­myz jáne Táýelsizdik tusynda atqa­rýshy bılikte qyzmet etkenimiz bar, Haıretdın Bolǵanbaev ómiri men qyzmetin tereńdete zertteý maqsatynda RF Fe­deraldyq qaýipsizdik qyzmeti orta­lyq arhıvinde, Reseı memlekettik tarıh arhıvinde, Reseı Federasııasy mem­lekettik arhıvinde, Tomsk oblysy mem­lekettik arhıvinde, RF Komı respýb­lı­kasy arhıvterinde, Arhangelsk mem­le­kettik tarıh arhıvterinde, О́zbekstan Res­pýblıkasy arhıvterinde, óz Ota­nymyzdyń (Qazaqstan) arhıvterinde jumys istep nemese olarmen elektrondy júıede baılanys ornatyp, buryn belgisiz bolyp kelgen derekterdi taptym. Sondaı-aq Qazaq ASSR boıynsha SSSR NKVD-synyń №10702, №11020, №26411 tergeý isterin óz kózimmen qarap, sondaǵy H.Á.Bolǵanbaevqa qatysty tyń derekter ne­gizinde oı túıdim. Sonymen birge naǵashy atamyzdyń isi men izi qalǵan Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıvterin sholýdyń múmkindigi týdy. Tom-tom isterdi qarap, sanam tolyqty. Býma-býma derekterdi oqyp, baıybym men paıymym artty.

Patshalyq Reseı tusyndaǵy musylman qozǵalysy, Búkilreseılik musylman sez­deri, Alash qozǵalysy, Jalpyqazaq sez­deri, Alash baǵdarlamasy, Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń beıresmı shyn­dyǵy, Avtonomııa úshin kúres aqıqaty, Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Zákı Ýálıdı Toǵan, Mustafa Shoqaı, t.b. tulǵalar, «Qazaq» gazeti, «Birlik týy» gazeti, Tashkenttiń Alash kezeńi, Qo­qan­­da qurylǵan Túrkistan avtonomııa­sy, Ortalyq Azııa qaıratkerleri ara­syndaǵy baılanys, Alash pen bolshe­vızm teketiresi, Azamattyq soǵys shyndyǵy, Keńes platformasyndaǵy Alash qaı­ratkerleriniń eńbegi, saıası qýǵyn-súrgin – bárin Haıretdın Bolǵanbaevtyń ómir joly negizinde zerdeledim. Ony búkil qazaq hal­qyna ortaq tulǵa, eli úshin týǵan qaı­ratker, qalamger ekenin dáleldeýge tyrystym.

Haıretdınniń ákesi Ábish (Ábdirahman) – Mekkege baryp, qajylyq paryzyn ótegen dindar. Sonymen birge Haırekeńdi aýyl moldasyna berip, Aqmola qaziret-qalpeleriniń tálimin kórsetken. Sóıtip, soltústiktiń jasóspirimin sonaý Qazaq eliniń batysyndaǵy (Orynbor) «Hý­saınııa» medresesine oqýǵa beredi. Suraq týady: Ábdirahman qajy nege myna ja­qynyraq jerdegi Ombyǵa oqýǵa bermedi? Bul – dindar azamattyń ba­ǵytymen, túsinik-talǵamymen baılanysty dúnıe. Birinshiden, naǵashy babamyz, sirá, túrik­shil bolǵan. Ismaıyl Gasprınskııdiń «Tárjimanyn», Muhamedjan Seralınniń «Aıqap» jýrnalyn oqyp turǵan. Sol arqyly tatar zııa­lylaryn jaqyn tutyp, tili, dili, túsinigi bir jádıtshil «Hýsaınııa» medresesin tańdaǵan. Ekinshiden, bala­synyń jer kórip, el tanyǵanyn qalaǵan. Bul – «ulttyń tutastyǵyna qyzmet et­sin!» degen arman. Rasynda, solaı boldy. Haırekeń Orynbor medresesinde oqyp júrip, jaz aılarynda Aqmeshittegi Qo­ńyratbaı áýletiniń qos jetkinshegi – Álibek pen Áýelbekti (keıingi ataqty ǵalym, qalamgerler) oqytty. Úshinshiden, din­dar ákeniń «balam jaqsyǵa jaqyn júr­sin!» degen tilegin Alla ońǵaryp, Haı­retdın shákirt kúninen Orynbordaǵy «Qazaq» gazetimen baılanys ornatty. Álı­han, Ahmet, Mirjaqyptardyń batasyn aldy. Tórtinshiden, osy úsh tanym, úsh baspaldaq Túrki dúnıesine qyzmet etken Mustafa Shoqaıdyń qasyna alyp keldi. Birlesip shyǵarǵan gazet aty «Birlik týy» edi. Haıretdın ulttyń da, túrki ha­lyqtarynyń da birlik týyna adal bolyp qaldy.

Haıretdın Bolǵanbaev – Alash urandy Jalpyqazaq Birinshi sezine de, Ekinshi sezine de delegat bolyp qatysqan az tul­ǵanyń biri. Bul kezde ol jasy 21-degi jigit eken.

Iá, H.Á.Bolǵanbaev Túrkistan tutas­tyǵyna qyzmet etti. Ol «Qazaq» gazetine 1917 jyly 2 jeltoqsanda joldap, 18 jeltoqsanda jarııalaǵan «Telegram. Túr­­kistan avtonomııasy» atty habarlamasynda: «27 noıabyrda Qoqantta ýalaıat musylman sıezi boldy. Jerli «Túr­kistan avtonomııasy» jarııalandy. Halyq shat­tyqpen qarsy alyp tur. Ýa­qytsha ult májilisi – jańa úkimet saılandy. Ǵınýarda Túrkistannyń ýsheredıtelnı sabranıasy shaqyrylady. Úki­mettiń ýaqytsha turatyn orny – Qo­qant» dep jazdy.

«Birlik týy» gazetine 1918 jyly 30 naýryzda «Bortań» degen psevdonımimen jazǵan «О́zgeristiń bir táýligi» atty ma­qalasyn oqıyq: «Áktábirden keıin memleket ishinde talan-taraj burynǵydan da jaman kúsheıdi. Jalpy halyq pen baılar arasyndaǵy óshpendilik shekten asty. Rýsııanyń kóp shaharlary olar­dyń húkimeti tanymaǵan soń bárin bálsheýıkter ishinde bir ýaqyttyń ózinde álde neshe jerlerde soǵystar bolyp jatty. Bálsheýık búlinshiligi bastalysymen-aq Rýsııadaǵy tegi bóten jurttardyń bári irgelerin bólek salyp, óz bastarynyń qamyn qarastyrýǵa kiristi. Sonyń úshin olardyń bári óz aldyna aftonomııalar alǵan etip, óz tizginderin ózderi ustamaq boldy. Basta bálsheýıkterdiń ózderi de ár jurt óz tizginin ózi alsyn degen jarlyq shash­qan edi. Sońynan ol jarlyqty ekin­shi maǵynaǵa buryp, aftonomııa alǵan jurttardyń da isterine qol suqpaq boldy. Sonymen bálsheýıkter olarǵa da qarsy soǵys ashty. Aqyrynda qarý kúshimen jurttyń bárin qamystaı japyryp, jańa jasalǵan aftonomııalardyń kúlin kókke ushyrdy...»

Mine, shyndyq! Tóńkeristiń búkil aqı­qaty, Alashtyń amalsyz tyǵyryqqa tirelgen búkil tragedııasy osy dáıeksózde tunyp tur.

Al Túrkistan avtonomııasynyń nemese muhtarııatynyń shyndyǵy budan da aýyr edi. Bolshevıkter búkil áskerı kúshti Qoqanǵa tógedi. Bala-shaǵa, qarııa, áıel zaty demeı, barlyq jan balasyn on bir kún, on bir tún qynadaı qy­­rady. Muny Haıretdın Bolǵanbaev («Bortań») «Birlik týyna» (15.03.1918) «Tula boılary qan sasıdy» dep jazady. Árıne, bolshevıkterdi sıpattap otyr. Qaıratker á degennen: «31-shi ǵınýardan 10-shy feýralǵa sheıingi kúnder Túrkistan halqynyń esinen ómirinde shyqpas. Ol kúnderde adam-haıýan óziniń bet aýzyn Túrkistan halqyna ashyq kórsetti. Ol kúnder Túrkistan tarıhynda sııamen emes, qanmen jazylatyn kúnder!» dep tragedııa­dan aqpar berýden bastaıdy.

Qalamger jazbasynyń myna joldaryn beıjaı oqý múmkin emes: «Sorly Túrkistan! Sen keshe bostandyq boldy, teńdik kún týdy dep qashanǵy joǵaltqan erkindigińe talpyndyń ǵoı. Sen Reseıdiń úlken ózgerisiniń býyna jeligip, baıaǵy aıbyny kúshti Temiriń men aqyly dana Babyryńdy eske aldyń ǵoı. Joq, bosqa aldanǵansyń! Shetten kelgen býmenen ólgen teńdik tirilmeıdi. Sen ol teń­dikti shyn óksip, anyq saǵynǵan bol­sań, ózgeris býy ózińnen shyqsyn! Syrt­tan – Reseıden, Eýropadan kelgen ózgeris býy saǵan ál bolmaıdy. Sen áli tońsyń, kúniń ystyq bolsa da saǵan áli bostandyq qyzýy kirgen joq. Endi myna kóz aldynda sýdaı aqqan kinásiz qan seniń boıyna jylý júgirtse, sonda ǵana jylynasyń. Sonda ǵana Temirler men Babyrlardy kóresiń... Ah, aınala qan sasıdy!.. Endi men bul qandy kórip burynǵydaı toń bolyp qala almaımyn. Bul qan meni uıyqtatpaıdy. Bul qan kóz aldymda turǵanda, kalyń maq­taly dúrııa kórpeni jyly jamylyp jata almaımyn. Tunshyqtyrady ...túsime enedi».

Dál osylaı aqıqatty namysty janyp aıtý, beınemen de, týra sýretpen de jetkizý – ári ójettik, ári «ar isiniń» jóni. Aqyn Maǵjannyń «bir kemi joq, bir teńi joq» deýiniń astary da, syry da osynda bolsa kerek.

Haıretdın Bolǵanbaevtyń qalamgerlik aıasy, qaıratkerligi qazaq aýdanynan asqanyn dáleldeıtin derek bir bul emes. 1934 jyly Túrkııa astanasy Ystanbulda Jafer Seıdahmettiń yjdaǵatymen «Gas­paraly Ismaıl beı» atty jınaq shyǵady. Bul – túrki dúnıesiniń juldyzy bıik tulǵasy I.Gasprınskıı qazasynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan estelik kitap edi. Osy jınaqqa bolshevıktik qýǵyn-súrgindegi H.Á.Bolǵanbaevtyń «Ismaǵılbek Gas­prınskııdiń jyly» («Qazaq» gazeti, 15.04.1915) atty maqalasynyń túrikshe nus­­­qasy enedi. Avtor qazaq zııalylary atynan: «Jyldar túgil, ǵasyrlar ótse de ult ba­lasynyń júreginen joıylmaıtyn bir qazaǵa bizdiń Rýsııadaǵy túrik tuqymy dýshar boldy. Sol kúni ultymyzdyń ke­meńger atasy, kósemi, ardaqty Isma­ǵıl­bek bizdiń aramyzdan máńgilik jaıyna qaıtty. Neshe mıllıondaǵan túrik balalaryn artyna jetim qaldyrdy. Bul habardyń Rýsııadaǵy búkil túrik-tatar jurtyna qanshalyq batqany ýaqytynda matbýǵat júzinde jazylǵan qaıǵyly ma­qalalardan kórýge bolady. Rýsııanyń hár tarapyna gazeta basqarmalaryna kelgen sansyz telegirám bul qazanyń jalpy bolǵanyn kórsetti. Myzǵymas atamyzdan aıyryldyq, qaıyspas qorǵanymyz qulady dep, kózdiń jasyn kól qylyp jazǵan maqalalarmen matbýǵat júzi toldy. Bizdiń qazaq jurtynda bir rásim bar: ardaqty jurt adamynyń opatyna bir jyl tol­ǵanda, búkil el ol adamdy joqtaıdy. Onyń jaqsy minezderi, úlgili isteri keıingi násilge umytylmaı qalýy úshin onyń ǵumyrynda qylǵan qyzmetterin sanap joq­taý aıtady. Biz de búgin sol rásimdi istep uluǵ babamyzdyń uluǵ isterin, túzý baǵy­tyn jurttyń esine salamyz» dep jazdy. Al osy eńbektegi túıin sóz áli kókeı­kestiligin joıǵan joq. Ol mynaý: «Rah­­metti babamyzdyń kózdegen armany ul­tyn ilgeri bastyrý edi. Túsken joly ul­t­yn súıý edi. Biz, shákirtterine de, bular – pa­­ryz. Bul isterin umytpaý – bizdiń boryshy­myz».

Qaıratker H.Á.Bolǵanbaev bolshevızm ornaǵannan keıin bilim jáne baspasóz salasynda qyzmet etti. Tashkentte, Qyzyl­jarda oqý isiniń meńgerýshisi boldy. Ol – irgetasy 1918 jyly Tashkentte qalan­ǵan ul­tymyzdyń eń alǵashqy joǵary oqý orny Abaı atyndaǵy QazPI-diń negi­zinde tur­ǵan oqytýshylardyń biri. Bul – kezinde A.Baı­tursynuly aıaldaǵan «Kı­rın­pros» (Qazaq aǵartý ınstıtýty). Sondaı-aq Ar­han­gelsk, Syktyvkarǵa aıdalyp kelgen soń, Keles (keıin Saryaǵash) aýda­nyndaǵy Qa­­pylanbek zoovettehnıkýmynda sabaq berdi.

1929 jyly 12 qańtarda NKVD tergeý­shisine bergen jaýabynda Haırekeń: «Men sovet qurylysynyń ómirsheńdigine jáne onyń uzaq turatynyna sengen joq­pyn. Ony ýaqytsha dep oıladym. So­vet ókimetiniń kóp sharasy (mysaly, razverstka, t.b.) halyqtyń ashý-yzasyn týdyrǵany belgili edi. Sondaı-aq memleket taǵdyryn sheshýge qazaq halqy qatyspaıtyny da málim boldy. Ol orys hal­qynyń qolyndaǵy nárse edi. Sondyqtan halyqty bılikke qarsy qoıýdy, úgitteýdi oılaǵan emespin» deıdi (QR Qaýipsizdik komıteti arhıvi, 6-qor. № 011494-is. T. 1. 167–181-better).

NKVD hattaǵan qujattarda, suraq-jaýaptar qorytyndysynda Haıretdın Bolǵanbaevty «Sovet ókimetine qarsy shpıondyq-dıver­sııalyq, terrorlyq uıymnyń múshesi» dep kórsetedi... Mundaı anyqtamanyń bári qoldan quras­tyrylǵan ekeni málim. Alash zııalylarynyń otanshyldyǵyn, pozısııasyn osylaı baǵalaǵan ókimet olarǵa ne jaza beretini túsinikti edi. Birinshi Sibirge aıdady. Ekinshi Almaty NKVD-sy abaqtysynda atyp, Talǵar aýdany jerine (Jańalyq aýyly) túndeletip jasyryn kóme saldy. Bul 1937 jyldyń 23 qarashasy edi... Arada 20 jyl ótken soń, «Aqqa Qudaı jaqtyń» keri kelip, atamyz 1957 jyly 24 tamyzda aqtaldy. Azapty kúnderdiń árbir sáti, kúni, aptasy, jyly anamyz Gúlnar Bolǵanbaevanyń «Ákem Haıretdın jáne taǵdyr taǵylymy týraly aqıqat» esteliginde jazylǵan.

QR Qaýipsizdik komıteti arhı­vin qarap júrip, SSSR NKVD-synyń №10702, №26411 isteri qo­symshasynan Haıretdın Bol­ǵanbaevtyń fotosýretin, pasportyn, qyzmeti men jeke isine, tergeý amaldaryna baılanysty anyqtamalardyń, qujattardyń túpnusqasyn taptym. Bular – haıretdıntanýdyń eleýli oljasy. Oqyrmanǵa usynǵan kitabymda osynyń árbirine toqtaldym.

Qazaq «Atańnyń balasy bolma, adam­nyń balasy bol!» dep ósıet aıtady. Uly Abaı da osy oıdy jańǵyrta otyryp, óleńinde ákesi Qunanbaıdyń tarıhtaǵy ornyn aıqyndap bergen. Biz de Alashtyń kemel tulǵasy Haıretdın Bolǵanbaevtyń Qazaq eliniń laıyqty maqtanyshy ekenin dáleldep, tarıhı ornyn jańa derekter negizinde baǵaladyq.

Dostyq KÁMELOV,

saıasattanýshy