Jol apaty: jyldamdyq jáne jaýapsyzdyq

Qara jol boıyndaǵy qasiretti jaǵdaılar azaımaı tur. Quzyrly organdar tipti ótken jylmen salystyrǵanda bıyl jol apatynan qaza bolǵandardyń sany 18 paıyzǵa artyp ketti dep dabyl qaǵý ústinde.

Kúni keshe Aqtóbe óńirinen taǵy bir qaıǵyly habar jetti. Aımaqty basyp ótetin Samara-Shymkent tas jolynyń boıynda iri jol-kólik oqıǵasy bolyp, apat saldarynan bir otbasynyń tórt birdeı múshesi kóz jumǵan. Aqtóbe qalasynan Nissan X-Trail kóligimen jolǵa shyqqan otbasy Yrǵyz aýdanynyń Qalybaı aýyly mańynda qarsy baǵytta kele jatqan júk kóligimen soqtyǵysqan. Soqqynyń qatty bolǵany sonshalyq – jeńil avtokóliktiń 39 jastaǵy júr­gi­zýshisi men onyń áıeli jáne olardyń 11 jastaǵy uldary sol jerde til tartpaı ketken. Al kólik ishinde bolǵan 5 jasar ul men 10 jastaǵy qyz dereý aýdandyq aýrýhanaǵa jetkizilgenimen, dárigerler kishkentaı búldirshinniń ómirine arasha túse almaǵan. Osylaısha, bir otbasynyń oty qas-qaǵym sátte óship, jansaqtaý bóliminde 10 jastaǵy qyzdyń ǵana shyraǵy álsiz janyp tur... Bir adamnyń qateligi búkil bir shańyraqty qara jamyldyrdy. Asyǵystyqtyń aqyry orny tolmas qasiretpen aıaqtaldy. Eń ókinishtisi – osyndaı jol-kólik apaty saldarynan bir emes, birneshe adamnyń qaza bolyp, zardap shekkeni týraly sýyt habardy kún saıyn estıtin boldyq.

Estigen eldi kúızeltip, jaqyndaryn kúıretip ketken osy jol apatynan keıin Samara-Shymkent tas jolynyń sapasy týraly taǵy da aıtyla bastady. Sebebi búkil bir otbasyn jalmap ketken bul qaıǵyly oqıǵa – dál osy kúre jolda tirkelip otyrǵan alǵashqy apat emes. Oblys turǵyndarynyń biri: «Aqtóbe aımaǵynda jol júrý qaýipti», dese, endi biri: «Yrǵyz mańyndaǵy jol – eń sapasyzy! Qanshama adam osy joldyń kesirinen ajal qushty?!» dep kúıinedi. Taǵy biri: «Kúre jol óte tar. Tórt jolaq etip salǵanda mundaı qaraly habarlar bolmas edi», degen ókinishin jetkizdi.

Aımaq turǵyndarynyń ashyna aıtyp otyrǵan máseleleri ózekti. Kúre jolda aı saıyn kem degende 2-3 jol apaty bolyp turady. Ár apattyń artynda bir adamnyń ǵana emes, búkil bir otbasynyń, tutas bir áýlettiń taǵdyry men qaıǵy-qasireti turǵany da haq. Tar joldyń kesirinen adam ólip, talaı jolaýshynyń aýrýhana tósegine tańylǵany da málim. Dál osy respýblıkalyq mańyzy bar jolda kólik ıeleriniń jol erejesin buzyp, jyldamdyqty arttyratyny da ras. Mejeli jerine birinshi bolyp jetýi úshin kúnine birneshe reıs jasap, kúndelikti nápaqasyn taýyp júrgen taksısterdiń onsyz da tar jolda kıip-jaryp, asyǵatyndary da belgili. Alaıda osynyń barlyǵyna bir toqtaý qoıý kerek. Sebebi bizde zań bar. Al zań barshaǵa ortaq.

Elimizdegi jol qaýipsizdigi máse­le­­siniń ýshyǵyp ketkenin myna de­rek­ter­den-aq ańǵarýǵa bolady. IIM má­limetinshe, jyl bastalǵaly beri respýblıka joldarynda 7180 jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Apat saldarynan 1017 adam kóz jumsa, 9500-den astam jolaýshy jaraqat alǵan. Júrgizýshilerdiń júgensizdigi – jol qaýipsizdigine eń kóp kesirin tıgizetin qatelik, mine, osy. Muny ishki ister organdarynyń mamandary da joqqa shyǵarmaıdy.

Ishki ister mınıstri Erlan Turǵym­ba­ev ótken jyldyń qazan aıynda Atyraý-Aqtóbe baǵytyndaǵy tas jolda eki kólik soqtyǵyp, saldarynan 9 adam kóz jumǵan kezde de jyldamdyqty arttyratyn júrgizýshiler máselesin qoǵam talqysyna salǵan edi. Jol-kólik oqıǵalarynyń 96 paıyzy júrgizýshilerdiń kesirinen bolatynyn ashyq málimdegen mınıstr sol kezde de júgensiz ketken kólik ıeleriniń kóbinese patrýldik kezekshilikter men beınebaqylaý kameralary joq avtojoldar men tas joldarda óreskel ereje buzatyndaryn synǵa alǵan bolatyn.

«Júrgizýshilerdiń deni jyldamdyqty sha­madan tys arttyryp, tyıym salynǵan jáne qaýipti aımaqtarda aldyn­da kele jatqan kólikti basyp ozýǵa ty­ry­­sady. Al mundaı jeligýdiń sońy kó­bi­ne qaıǵyly apatqa, orny tolmas óki­nishke uryndyryp jatady», degen E.Turǵymbaev IIM statıstıkalyq má­­limetterine sáıkes tájirıbesiz júr­gizý­shilerdiń, ıaǵnı kólik júrgizý ótili 1 jyldan tómen kólik ıeleriniń úlesi­ne jol-kólik oqıǵalarynyń tek 1,8 pa­ıyzy tıesili ekenin de málimdegen-di. Onyń aıtýynsha, jol apattarynyń basym bóligi «tájirıbeli» júrgizýshilerdiń tarapynan oryn alady.

«О́zderine tym senimdi tájirıbeli júrgizýshiler qaýipti táýekelge sanaly túrde baryp, ózderiniń ǵana emes, ózge­ler­diń ómirine de úlken qater tón­diredi», degen edi mınıstr máseleniń taǵy bir sebebine toqtalyp.

IIM Ákimshilik polısııa komıteti tóra­ǵasynyń orynbasary Serik Túsi­pov te júrgizýshilerdiń kólik júr­gizý máde­nıetiniń tómendigi jol qaýip­siz­di­giniń «aıqyndaýshy faktory» bolyp otyrǵanyn aıtady. Máselen, keıingi 7 aıdyń ishinde jol saqshylary elimiz boıynsha jol qozǵalysy erejelerin buzýdyń 3,8 mln deregin tirkese, onyń 68 paıyzy, ıaǵnı 1,4 mıllıonnan astam hattama jyldamdyqty shekten tys art­tyrýǵa qatysty toltyrylǵan. Bul degenińiz – Qazaqstanda «temir tulpar» tiz­ginin ustaǵan eki júrgizýshiniń biri jo­ǵary jyldamdyqpen júıtkıdi degen sóz.

S.Túsipovtiń aıtýynsha, árbir besin­shi jol-kólik apaty jyldamdyqty art­ty­rý saldarynan bolady.

«Ásirese eldi mekenderde, qala ishin­de, aýyl kóshelerinde jyldamdyqty art­tyrý óte qaýipti ekenin júrgizý­shi­ler eskere bermeıdi. Zań talaptary qatańdatylyp, aıyppul kólemi artsa da, jelik qýǵan kólik ıeleriniń jaýap­syz­dy­ǵyna bul shekteýler tyıym bolmaı tur. Naqty derekterge súıener bolsaq, elimizde 2021 jyldyń basynan beri eldi mekenderde jyldamdyqty arttyrýǵa qa­tysty 1200-den astam jol apaty tir­keldi. Asyqqan júrgizýshilerdiń kesirinen 136 adam oqıǵa ornynda kóz jumsa, 1628 jolaýshy aýyr jaǵdaıda aýrý­hanaǵa jetkizildi», deıdi IIM ókili.

Elimizde bıyl jol apatynyń 15 pa­ıyz­ǵa artyp ketkenine alańdaý­shy­lyǵyn bildirgen komıtet qyzmetkeri qazirgi ýaqytta joldardaǵy ólim-jitimniń jol-kólik apatynyń negizgi úsh túriniń dınamıkasyna baılanysty ekenin túsindirip ótti.

«Eń kóp tirkeletin jol apaty – jaıaý júrginshilerdi qaǵyp ketý. Osyndaı oqıǵalardyń saldarynan jyl basynan beri 273 jolaýshy qaıtys boldy.

Ekinshisi – kóliktiń aýdarylýy, qaza bolǵandar sany 170-ten asady.

Úshinshisi – joldyń qarsy betine shyǵyp ketip, soqtyǵysý. Qaza tapqandar – 141 adam.

Jol-kólik apatynyń osy úsh jaǵda­ıyn­da qaza bolǵandardyń jalpy sany elimizdegi jol oqıǵalarynan kóz jum­ǵan­dardyń jartysynan kóbin – 58 pa­ıyzyn quraıdy. Joǵaryda aıtylǵan qaraly sandarǵa ortaq bir sebep bar. Ol – jyldamdyqty shamadan tys arttyrý. Sebebi saǵatyna 40 shaqyrym jyl­damdyqpen kele jatqan júrgizýshi kez kelgen jaǵdaıda, tipti qarsy aldynan jaıaý jolaýshy júgirip shyqsa da, tejegishti basyp úlgeredi. Adamdy qaqqan kúnniń ózinde soqqy ólimge alyp keletindeı aýyr bolmaıdy. Al 80, 100, 120-men kele jatqan avtokólik jaıaý júrginshi úshin de, júrgizýshiniń ózi úshin de, qarsy bette kele jatqan kólik ıesi úshin de óte qaýipti. Mundaı jyldamdyqtaǵy soqqynyń saldary da, tartqyzar zardaby da kóp», deıdi ol.

Qazaqstandaǵy jol qaýipsizdigi sta­tıs­tıkasyna qandaı faktorlar jıi áser etedi? Osy suraqqa jaýap izdegen Freedom Finance Insurance saq­tan­dy­rý kompanııasy eldegi jol-kólik oqıǵalaryna eń kóp túrtki bolǵan 5 sebeptiń reıtıngisin jasap shyǵarǵan. Onyń negizgi parametrlerine – júr­gizý­shiniń mas kúıde kólikke otyrýy, aýa raıynyń qolaısyzdyǵy, joldyń sapasy, avtokóliktiń jaǵdaıy ense, eń basty faktor retinde – jyldamdyqty asyrý kórsetilgen. Al arnaıy saraptama jasaǵan ishki ister organdarynyń mamandary jol apatyna sebep bolatyn basty úsh faktordy atap kórsetedi. Olar – jyldamdyqty asyrý, baǵdarshamnyń qyzyl túsine ótý jáne qarsy baǵytqa shyǵyp ketý. Sondyqtan jol tártibine jaýaptylar júrgizýshilerden qandaı jaǵdaı bolsyn jol erejesin qatań saqtaýdy talap etedi.

Ranking.kz sarapshylarynyń máli­metinshe, elimizde bolǵan 10 jol apa­ty­nyń úsheýi Almaty qalasynda tirkeledi eken. Jyl basynan beri bul megapolıste 2 myńnan astam jol-kólik apaty bolǵan. Sonymen qatar jol-kólik oqıǵalarynyń sany boıynsha qaraly tizimniń basynda Almaty (1,3 myń) men Jambyl (576) oblystary tur. Bıyl jol ústinde qaza bolǵan myńnan astam jolaýshynyń 733-i er adam bolsa, 280-ni áıel, 90-ǵa jýyǵy – kámeletke tolmaǵan bala.

TÚIIN. Adamnyń aıdyń-kúnniń amanynda jaryq dúnıeden mezgilsiz ótip ketkeninen artyq qasiret joq. Tótelep kelgen ajal ata-anasy bolashaǵynan úmit kútken jasty, ásirese býyny qatyp úlgermegen balany julyp áketse, tipti janyń jutap, seń soqqandaı eseńgirep qalasyń.

«Asyqqan – shaıtannyń isi» degen sóz bar. Jany bar sóz. Qarapaıym ǵana qaǵıda. Jol erejesin saqtaý – árbir adamnyń óz ómirine degen jaýapkershiligi ári birden-bir kepildigi. Joldy jón­deýge bolady, jol qaýipsizdigin qamta­ma­syz etetin zańnamany jetildirý de ýaqyttyń enshisindegi is. Alaıda «temir tulpar» tizgindegenderdiń tártibi tú­zelmeı, jyl­dam­dyqpen oınaǵan júr­gizýshilerdiń jeligi basylmaı, ár júrginshi óz jaýap­ker­shiligin jete túsinbeı jaǵ­daı­dyń ońǵa basýy qıyn. Másele – zańnyń qataıtylýynda emes, qo­ǵamdyq sananyń hám júrgizýshi men júrginshi mádenıetiniń áli de tó­mendiginde ekendigi kózge uryp, «Endi ne istesek?» degen sa­ýal alqymnan alyp tur...