Qostanaı oblysynyń Lısakovsk qalasynda bolǵan qandy oqıǵa qoǵamǵa «Qarý ustaýǵa ruqsat berý kerek pe?» degen suraqty qaıta talqylatýda. Bul máselege qatysty eldiń pikiri ekige jaryldy. Biri «Bizde áli kúnge deıin qarý ustaý mádenıeti qalyptasqan joq. Sondyqtan kez kelgen adamǵa ońdy-soldy qarý berý durys emes» dese, ekinshileri «Jeke qaýipsizdigi úshin halyqta qarý bolýy kerek» degen oıda.
Lısakovskta taıaýda kórshiler arasyndaǵy jóndeý jumystarynan týǵan kıkiljińniń sońy eki birdeı adamnyń ólimimen aıaqtalǵany belgili. Ashýyn tizgindeı almaǵan zeınetker turǵyn úıdiń kireberisinde ańshy myltyǵynan oq atyp, aqyr sońy kórshileri – anasy men qyzyn aýyr jaralaǵan. Qostanaı oblysy Polısııa departamentiniń habarlaýynsha, oq jaraqatynan kóp qan joǵaltqan áıel jedel járdem kelgenshe esik aldynda kóz jumsa, qyz aýyr jaǵdaıda aýrýhanaǵa jetkizilgen. «Páterin jóndeımin dep, júrerge jer qaldyrmady» dep yzaǵa býlyqqan qart kórshiniń ashýyn oqıǵa ornyna kelgen polısııa qyzmetkerleri de basa almaǵan. Tártip saqshylaryn kórgende múlde esirip ketken kúdikti olarǵa qarata da oq atyp, bireýin ıyǵynan jaralaıdy. Ashý-yzadan kózi qantalap, turǵyndardyń záre-qutyn alǵan erkekti sabasyna túsirý úshin saqshylar tabeldik qarýlaryn qoldanýǵa májbúr bolǵan. Amaly quryǵan polısııa qyzmetkerleri eskertýlerine qulaq aspaǵan, aıtqandaryn tyńdamaı ekilene túsken kúdiktige qarata oq atady. Osylaısha, eldiń esin alǵan zeınetker aqyr sońy aýyr jaraqat alyp, keıinnen jansaqtaý bóliminde qaıtys bolǵan. Búginde osy oqıǵa boıynsha tergeý júrgizilip, prokýratýra polısııa qyzmetkerleriniń tabeldik qarýdy qoldanýynyń, al saqshylar er adamnyń ańshy myltyǵyn úıinde saqtaýynyń zańdylyǵyn tekserip jatyr.
Al kúni keshe túrkistandyq tártip saqshylary kóliginde oq-dárileri bar tapansha ustap júrgen júrgizýshini toqtatqan. Jolda kele jatyp polıseılerdiń sezigin týdyrǵan jigit bul qarýdy ózimen birge qandaı maqsatta alyp júrgenin naqty túsindirip bere almaǵan. Sol sebepti de qazir qarýdy zańsyz saqtaý jáne alyp júrý faktisi boıynsha sotqa deıingi tergeý júrgizilip, oqıǵanyń barlyq mán-jaıy anyqtalý ústinde.
Elimizde atys qarýyn satyp alýǵa, saqtaýǵa, ózimen birge alyp júrýge ruqsatty egov.kz arqyly ótinish berý arqyly alýǵa bolady. Qazaqstan zańy boıynsha ishki ister organdarynan naqty qarý túrin ıemdenýge ruqsat alǵan 18-ge tolǵan kez kelgen azamattyń qarý ıesi atanýǵa quqyǵy bar. Ruqsat merzimi – bes jyl. Al atys nemese ańshylyq qarýdy ańshy kýáligi barlar ǵana ustaı alady. Talapqa saı ár azamattyń ıeligindegi ańshylyq qarýdyń, gazdy tapansha, tipti elektrli qarýdyń sany da ekeýden aspaýy kerek. Tıisinshe Qylmystyq kodekste qarý-jaraq pen oq-dárilerdi, jarylǵysh qurylǵylardy zańsyz satyp alý, berý, ótkizý, saqtaý, tasymaldaý nemese alyp júrýge qatysty arnaıy bap bar. Eger osy 287-bap buzylsa, qarý ıesi bes jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy ábden múmkin.
Otbasylyq-turmystyq qylmystardyń týyndaýyna kóbine-kóp araq pen ashý túrtki bolady desek, yzamen qolyna qarý alyp, ashy sýdyń býymen shúrippeni oılanbaı basa salatyndardyń deni sýyq qarýdy qalaı qoldaný kerek ekenin bile de bermeıdi. Qarapaıym tilmen aıtsaq, kópshilikte qarý ustaý mádenıeti joq. Sol sebepti eń aldymen qoǵamda qarý ustaý mádenıetin qalyptastyrýdyń mańyzy zor. О́ıtkeni qolyna qarý tússe esirip, tipti sýdaǵy balyqty aýlap emes, atyp alǵan daraqylyqty da kóz kórip, qulaq estidi. Al naqty statıstıkaǵa súıensek, elimizde atys qarýyn qoldanýmen jasalǵan qylmystardyń barlyǵy ishki ister organdarynda tıisti tirkeýge alynbaǵan, olar zańsyz aınalymda bolǵan qarý-jaraqtardyń kesirinen bolady.
IIM sońǵy 5 jylda qarý-jaraqty qoldana otyryp jasaǵan qylmystar sanynyń 50 paıyzǵa azaıǵanyn málimdegenimen, elimizde zańsyz qarý-jaraq satyp alý jáne saqtaý derekteriniń rekordtyq kórsetkishke kóbeıgenin de jasyrmaıdy. Máselen, bıyl qańtar-shilde aılarynda qarý aınalymyna qatysty qylmystyq quqyq buzýshylyq 43 paıyzǵa kóbeıip, 874 is tirkelgen. Qarý-jaraq pen oq-dárilerdi urlaý jáne bopsalaý jaǵdaılary boıynsha 13 derek tirkelgen bolsa, antırekord aımaqtardyń úshtigine Almaty men Nur-Sultan qalalary men Shyǵys Qazaqstan oblysy engen.
Jyl saıyn el kóleminde «Qarý» jedel-aldyn alý is-sharasy ótkiziledi. Jedel operasııa kezinde jyl saıyn júzdegen tirkelmegen, zańsyz saqtalǵan atys qarý-jaraq anyqtalyp, tárkilenip jatady. Jalpy, elimizde halyqty qarýsyzdandyrý saıasatynyń júrgizilip kele jatqanyna da jeti jyldan asty. Zańsyz saqtalǵan qarý-jaraqtardy satyp alý úshin memlekettik bıýdjetten arnaıy qarjy da bólindi. 2014 jyldan bastap «Qarý tapsyr da, syıaqy al!» degen ataýmen ótkizilip kele jatqan aksııasy kezinde kez kelgen azamat jergilikti polısııa bólimine kelip, zańsyz saqtalyp turǵan atys qarýyn, oq-dáriler men jarylǵysh zattardy ótkizip, aqshalaı syıaqy ala alady. IIM Ákimshilik polısııa departamentiniń mamandary atalǵan aksııa qujatsyz jáne krımınaldyq iske qatysy bar degen túrli qarý-jaraqtardy aınalymnan shyǵarýǵa septigin tıgizedi dese, qoǵam belsendileri qarýdy erikti túrde tapsyrý halyqtyń jaýapkershiligin arttyratynyna senimdi. Eń bastysy – qarýdy óz erkimen tapsyrǵan azamat zań aldynda jaýapkershilikke tartylmaıdy.
IIM Ákimshilik polısııa komıteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Alekseı Mılıýktiń málimdeýinshe, bıyl respýblıka kóleminde ótken «Qarý» jedel operasııasy kezinde zańsyz aınalymnan 800-den astam atys qarýy men 1,8 myńnan astam oıyq qarý oqtary tárkilengen. Bir aıdyń ishinde 2 myńnan astam zańdy tulǵa, onyń ishinde qarý-jaraq satatyn dúkender men 219 myńdaı azamattyq qarý ıesi tekserilgen.
«Operasııa kezinde polısııa qyzmetkerleri negizinen qarý-jaraqtardy saqtaý, alyp júrý talaptarynyń oryndalýyn zań turǵysynan tekseredi. Máselen, osy joly ótkizilgen is-shara kezinde qarýdy zańsyz alýǵa qatysty 344 materıal tirkelip, 500-ge jýyq azamat ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Qarýǵa qatysty jıi buzylatyn ákimshiliktik 482-bapta jeke jáne zańdy tulǵalardyń qarýdy zańsyz ıelenip alýy, berýi, ótkizýi, saqtaýy, alyp júrýi, tasymaldaýy kórsetilgen. Ishki ister organdarynda tirkelmegen qarý-jaraqtardy zańsyz alyp júrgenderge 40 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salynady», dep eskertip ótti komıtet ókili.
Azamattyq jáne qyzmettik qarý ıeleri men paıdalanýshylardy tekserý kezinde 6 myńǵa jýyq buzýshylyq, onyń ishinde 4,5 myńǵa jýyq qarýdy saqtaý jáne alyp júrý qaǵıdalaryn jáne 1,5 myńǵa jýyq qarýdy tirkeý jáne qaıta tirkeý tártibin buzý deregi anyqtalǵan. Polısııa polkovnıgi A.Mılıýk qolǵa alynǵan jedel is-sharalardyń qajettigi men tıimdiligi týraly aıta kelip: «Bıyl atys qarýyn qoldana otyryp jasalǵan qylmys sany 17 paıyzǵa azaıdy. Mysaly, byltyr osy sanattaǵy qylmys 138 bolsa, 2021 jyly 166-ǵa deıin tómendegen», dep habarlady.
Árıne, úıinde qarý ustaǵandardyń barlyǵy birdeı qylmysker emes. Alaıda A.Chehovtiń «Eger pesanyń birinshi aktisinde qabyrǵada myltyq ilýli tursa, onda sońǵy aktide ol mindetti túrde atylýy kerek» degen oıynyń astaryna úńilsek, qolǵa alynǵan qarý áıteýir bir qaıǵyly oqıǵaǵa túrtki bolary sózsiz. Sol sebepti de kóptiń qyzý talqysyna túsken «Qarý-jaraqty satyp alýǵa ruqsat berýge bola ma, bolmaı ma?» degen suraqqa jaýap bergen jurttyń kóbi qarý ustaýǵa ruqsat berý qylmys jasaýǵa «jol ashýmen» birdeı ekenin aıtady.