Qazir álemde pandemııaǵa qarsy jappaı vaksınalaý júrgizilýde. Bul shara Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qyzyp turǵan kezinde, oq pen ottyń ortasynda da júrgizilgenin umytpaǵanymyz abzal.
«Jaý jaǵadan alǵanda bóri etekten alady» demekshi, maıdanda keńes jaýyngerlerine fashıster ǵana emes, ártúrli vırýstar da dushpandyq jasady. Osyǵan oraı burynǵy Keńes Odaǵynyń basshylyǵy ǵalymdardyń aldyna asa qaýipti jeti juqpaly aýrýdan qorǵaıtyn arnaıy preparatty jedel arada jasaý mindetin qoıdy.
Bul «ámbebap» preparat Qyzyl Armııa jaýyngerleriniń boıynda tyrysqaq, ish súzegi, sirespe, paratıftiń eki túri men dızenterııanyń eki túrine qarsy birden ımmýnıtet qalyptastyrýǵa tıis boldy.
Vaksına maıdanda da, tylda da epıdemıologııalyq júktemeni kúrt tómendetýge, eń bastysy, áskerıler men qarapaıym halyq arasynda indettiń damýyna jol bermedi.
Kúzgi-kóktemgi kezeń – jedel respıratorlyq vırýstyq ınfeksııalardyń, tamaq aýrýy men tumaýdyń eń kóp taralatyn ýaqyty. 1944 jyldyń qarashasynda aýyrǵandar sany, ásirese, 3-shi Belarýs maıdanynda órship ketken. Urys dalasynda úskirik aıazdyń turýyna baılanysty jaýyngerlerge sýyq tııý jaǵdaılarynan aýrý-syrqaý kóbeıip ketken. Keńestik áskerı qolbasshylyq mundaı indetke qarsy turý úshin buryn-sońdy bolmaǵan sharalardy qabyldaýǵa májbúr bolǵan. Máselen, maıdan shebinde jaýyngerlerdiń jylynýy úshin pesh jaǵylatyn blındajdar salynǵan. Olardyń ishine saban tósenishter tóselip, dymqyl kıimder men aıaq kıimderdi keptiretin oryndar jasalynǵan. Buǵan qosa, monshalar uıymdastyrylyp, sarbazdardy ystyq tamaqpen jáne qaınaǵan sýmen qajetti mólsherde qamtamasyz etý talap etilgen. Alaıda bul sharalar jetkiliksiz edi.
Áskerı basshylyq jaýyngerlerdi jeke bas gıgıenasyn saqtaýǵa shaqyra otyryp, olardyń sanasyn kóterý baǵytynda túrli nasıhat jumystaryn júrgizgen. Tamaqtanar aldynda qoldaryn sabynmen tyńǵylyqty jýyp, batpaqty jerlerden, aryqtardan, ózenderden, kólderden jáne las qudyqtardan sý ishýge qatań tyıym salynǵan.
Soǵys bastalǵanyna bir apta ótken soń, Densaýlyq saqtaý halyq komıssarıaty men KSRO Temir joldary halyq komıssarıaty birlesken «Qaýipti aımaqtardan evakýasııalanǵan halyqqa medısınalyq kómek kórsetý týraly Ereje» shyǵarǵan. Onda aýmaqtyq densaýlyq saqtaý organy men medısınalyq-sanıtarlyq kólik qyzmetiniń is-qımyl áreketteri aıqyndalǵan. Aýdandyq densaýlyq saqtaý basqarmalarynda jyljymaly epıdemıologııalyq brıgadalar qurylyp, qoǵamdyq sanıtarlyq nusqaýshylar ınstıtýty uıymdastyrylǵan. Sonymen qatar jergilikti keńesterdiń tóraǵalaryna, quramynda densaýlyq saqtaý halyq komıssarıaty ókilderinen, NKVD áskerı qyzmetkerlerinen turatyn tótenshe jaǵdaıdaǵy epıdemııaǵa qarsy komıssııalar qurýǵa buıryq berilgen. Olardyń jumysyna garnızon bıligi, armııanyń sanıtarlyq qyzmeti men partııalyq organdardan jaýapty adamdar tartylǵan. Eń bastysy, áskerı-sanıtarlyq basqarmalarǵa 200 dalalyq kir jýý otrıadyn qurý kerektigi tapsyrylǵan. Epıdemııaǵa qarsy jumystarǵa shuǵyl ókilettikter jasaý quqyǵy KSRO Densaýlyq saqtaý halyq komıssarıatyna berilgen.
1942 jyly ınfeksııalarmen kúresti kúsheıtý týraly sheshim qabyldanyp, iri medısınalyq mekemelerde bas dárigerdiń epıdemııaǵa qarsy jumys jónindegi orynbasary laýazymy engizilip, olarǵa sanıtarlyq-aǵartý jumystaryna kóbirek kóńil bólý tapsyrylǵan. Bul sharalar, árıne, ınfeksııalardyń taralýyna tosqaýyl jasaǵanmen, onyń yqpaly az bolǵan. Barlyǵy vaksınanyń jasalýyn kútken.
1941 jyly Ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkerleri, erli-zaıypty dárigerler Nına Gefen men Nıkolaı Aleksandrov Qyzyl Armııa qyzmetkerlerin jappaı belsendi ımmýndaý máselesi boıynsha uıymdastyrý jumystaryn qolǵa alady. Dárigerler bul aýyr jumystarmen álemde birinshi bolyp ish súzegine, A jáne V paratıfine, ekpe dızenterııasynyń eki túrine, tyrysqaq pen sirespege qarsy ekpemen ımmýndaý áserin alý múmkindigin dáleldep beredi. Ǵalym-ımmýnologter az ýaqytta qajetti nátıjege qol jetkizgen. Biraq uzaq merzimdi klınıkalyq zertteý júrgizý qajet bolǵan.
1941 jyly erli-zaıypty dárigerler teńiz shoshqalary men aq tyshqandarǵa tájirıbe júrgizýdi qolǵa alady. Bul zertteýlerdiń nátıjeleri vaksınalanǵan janýarlar mıkrobtardyń ólimge ákeletin birneshe dozasyna da tózetinin kórsetip bergen. Sonymen qatar vaksına salynbaǵan janýarlardyń mıkrobtyń bir dozasyn salýdan ólim qushýy da kezdesken.
Janýarlarǵa júrgizilgen tabysty synaq ǵalymdarǵa óz tájirıbelerin kelesi deńgeıge kóterýge múmkindik bergen. Endi vaksınany adamdarǵa salyp, synaý qajet bolǵan. Jańa preparattyń synaqtary vaksınalaýdan keıingi reaksııalar men Polivaccine NIISI ıneksııasynan keıingi asqynýlardyń buryn qoldanylǵan vaksınalardan aıtarlyqtaı erekshelenbeıtinin jáne onyń ınfeksııaǵa qarsy turýdaǵy tıimdiligi joǵary ekenin kórsetken.
Osydan soń atalǵan preparatty kópshilikke qoldaný uıǵarylǵan. 1942 jyldyń kóktemine qaraı polıvaksınamen egilgenderdiń sany 10 myń adamnan asyp jyǵylǵan. Bul vaksınanyń aýqymdy óndirisi áli jolǵa qoıylmaǵan kezeń edi. Vaksına alǵan azamattar dárigerlerdiń qatań baqylaýynda bolǵan. Olardy baqylaý vaksınalaýdyń arqasynda asqazan-ishek ınfeksııasy aýrýlarynyń tómendegenin kórsetken. Nátıjesinde, I.I.Mechnıkov atyndaǵy ınstıtýt «NIISI polıvaksınalaryn» jappaı óndirýdi qolǵa alyp, jylyna birneshe mıllıon dozany jasap shyǵarýǵa jol ashylǵan.
Osydan keıin, 1943 jyldyń 14 aqpanynda KSRO Qorǵanys Komıssarıatynyń №169 buıryǵy shyǵyp, onda Qyzyl Armııanyń barlyq jeke quramyna 1 sáýirden 15 mamyrǵa deıin «Polıvaksın NIISI» preparatymen vırýsqa qarsy vaksınalaýdan ótýge buıryq beriledi.
Vaksınalanǵan adamdarǵa monıtorıng júrgizý jappaı vaksınalaý bitkennen keıin de jalǵasqan. Teri astyna 2 sharshy sm mólsherinde bir ret egý arqyly vaksınalanǵan adamdar 45 kún ótken soń tyrysqaq, ish súzegi, paratıf qyzbasyna, sirespe dızenterııasyna qarsy ımmýnıtet qalyptastyrǵan.
Vaksınalaýdan keıin ımmýnıtetti saqtaý uzaqtyǵy 6-8 aıdy quraǵan. Infeksııaǵa qarsy ujymdyq ımmýnıtetti qamtamasyz etý úshin áskerılerdiń jeke quramy jylyna eki ret vaksınalanýǵa tıis bolǵan. Ár jaýyngerge alty aıda bir ıneksııa jasalǵan. Qyzyl Armııanyń kitaptarynda jáne ofıserlerdiń jeke kýálikterinde vaksınanyń alǵashqy engizilgen kúni nemese revaksınasııa týraly jazba jasalyp, olardyń tizimderi sanıtarlyq qyzmettiń qujattarynda saqtalǵan.
Biraq munyń bári oıdaǵydaı bola qoımaǵan. Áskerı qujattarǵa qaraǵanda, Qyzyl Armııa jaýyngerlerine ekpe salý, negizinen, shaıqastar arasynda júrgizilgen. Atqyshtar dıvızııasynyń jeke quramyna polıvaksına egý úshin orta eseppen úsh apta qajet bolǵan. Alaıda keıbir jaýyngerler men komandırler «ıneksııadan ótý buıryǵyn» kózge ilmegen. Mundaı jaǵdaılarda ákimshilik resýrs qoldanylyp, basshylar óz baǵynyshtylarynyń feldsherlik pýnktterge kelýin qamtamasyz etýge mindettelgen.
Soǵys kezinde ekpe alýǵa nemquraılylyqtyń taǵy bir sebebi – dárigerlerge senbeýshilik. О́ıtkeni dárigerlerdiń sarbazdarǵa zalalsyzdandyrylmaǵan ınemen vaksına engizgen derekter bolǵan. Bul keıde qaıǵyly jaǵdaılarǵa ákelip soqtyryp, keńestik densaýlyq saqtaý júıesiniń bedeline nuqsan keltirgen.
Soǵan qaramastan, soǵys kezinde vaksınanyń eki dozasyn alǵan keńes jaýyngerleriniń arasynda búginde jasy 90-nan asyp ketken ardagerler bar. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine qaraǵanda, vaksına jyl saıyn álem boıynsha 4-5 mıllıon adamnyń ómirin uzartady eken. Adamzat qoǵamynda aýrýdyń aldyn alý boıynsha eshqandaı tájirıbe vaksına sııaqty tıimdi bolmaǵan. Demek, adamdy túrli indetterden qutqaratyn tek qana vaksına bolyp tur.
Ermek JUMAHMETULY