Adamzat aldyndaǵy alapat asýlar

Álem ǵalymdary men mamandarynyń paıymynsha, qazirgi zamanda adamzat buryn-sońdy bolyp kórmegen orasan zor apattar qarsańynda tur. Jer betindegi tirshiliktiń taıaý bolashaqtaǵy taǵdyry bizdiń osy ózekti máselelerdi qanshalyqty dárejede ońtaıly sheshe alýymyzǵa tikeleı baılanysty bolmaq. Jáne bul jurttyń jaı úreıin týǵyzyp, qulaǵyn túrgizip, sońynan jyly jaýyp qoıa salatyn kezekti bir ásire naýqannyń áýselesi emes. Dúnıeni túgel qýsyryp kele jatqan bul jolǵy dańǵaıyr daǵdarystyń jóni tipten bólek.

Problemanyń basy – ekonomıka

Osyǵan oraı, jer júziniń sarapshylary jyl uzaǵan saıyn jahanǵa qaýpin qattyraq tóndirip kele jatqan bul prob­lemalardy sheshýge qajetti eń basty tetikterdiń biri retinde ekonomıkanyń róli burynǵydan beter arta túsetinin aýyzǵa alyp otyr. Ekonomıka jalpy adamzat tirshiliginiń bir ǵana bóligi bolyp tabylatynyna qaramastan, onyń taıaý jyldardaǵy damýynyń barysy kóp jaǵdaıda adam balasynyń XXI ǵasyrdaǵy ómir súrý múmkindigi men qorshaǵan orta­­syn, sondaı-aq moraldyq, dinı jáne fılosofııalyq qundylyqtaryn, tutas­taı alǵanda, álemdi saqtap qalý men onyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge barynsha pármendi túrde yqpal jasaıtyn bolmaq. Al ótken jyldardyń órnegine taǵy bir márte kóz júgirtip óter bolsaq, jahandyq deńgeıdegi bul problemalardyń máni men mańyzy XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan alǵy kezekke shyǵa bastaǵanyn ańǵarar edik. Mine, tap osy ýaqyttardan bastap olar ulttyq jáne álemdik sharýa­shylyq qurylymyna aıtarlyqtaı deń­geıde áser etýge kiristi. Tutas bir qurylym retindegi álem sharýashylyǵy oǵan dúnıe júziniń meılinshe kóp elderi aralasa bastaǵan XX ǵasyrdyń basynda qalyptasyp boldy. Bul merzimde jer betin aýmaqtyq bóliniske salý prosesi tolyq aıaqtalyp, álem sharýashylyǵy eki polıýske bólinip úlgergen edi. Osy jiktiń bir basynda ónerkásibi damyǵan baqýatty memleketter tursa, oǵan qarama-qarsy ekinshi basyn olardyń agrarlyq-shıkizat qoımasy esepti otar elderi qurady. Bulardyń sońǵylary halyqaralyq eńbek bólisine ózderinde ulttyq rynoktar paıda bolǵannan kóp buryn aralasyp ketti. Biraq otar elderdi álem sharýashylyǵyna aralastyrý shyn máninde olardyń ishki suranystarynyń týýyna baılanysty emes, ındýstrııalyq jaǵynan damyǵan dáýletterdiń ústemdigi negizinde júzege asyryldy. Basynda irgesin osylaı qalap alǵan álemdik sharýashylyq keıin otar elder egemen­dik alyp, táýelsiz memleketterge aınal­­ǵan soń da kópke deıin ózderiniń orta­lyq jáne shet aımaq mártebesindegi araqatynas­taryn saqtap qaldy. Bile-bilgenge, búgingi tańdaǵy jahandyq deń­geı­degi aýqymdy problemalar men san túr­li kereǵarlyq­tar da óziniń bastaýyn sol kezeńder­degi aýmaly-tókpeli ahýaldan alyp kele jatyr. Álbette, orasan zor kólemdegi prob­lemalardy ońtaıly sheshý úshin dál sondaı orasan zor mólsherdegi materıaldyq jáne qarjylyq qoldaý kerek bolady. Bul úshin eń aldymen osy ózekti máselelerdiń aýqymy men olardy sheshýdiń barsha joldaryn belgilep alýǵa týra keledi. Al jahandyq deńgeıdegi problemalar degenimizdiń ózi planetalyq aýqymdaǵy meılinshe mańyzdy qajettilikter men olardy adam balasynyń birles­ken kúshiniń belgili bir kezeńde qanaǵat­tandyrý múmkindiginiń ózara sáıkes kelmeýin kórsetedi. О́z kezeginde adam balasynyń jahandyq problemasy Jer sharynyń barlyq turǵyndarynyń ortaq ómirlik múddelerin alǵa shyǵaryp, olar­dy barlyq memleketterdiń qaty­sýy­men birlese sheshýdi talap etedi. Qazirgi zamanǵy jaǵdaıda mundaı problemalardyń birneshe túri qalyp­tas­ty. Sarapshylardyń túzilimi boıynsha olardyń arasynda ońtústik pen soltústik teke-tiresi, kedeılik, azyq-túlik, energetıka, ekologııa jáne turaqty damý, demografııa, adamzattyń damý áleýeti, adam qaýipsizdigin qamtamasyz etý, jer betindegi muhıttar álemin ıgerý sekildi negizgi problemalar bar.

Jahandyq máselelerdiń jiktelisi

Búginde halyqaralyq uıymdar qa­byl­daǵan klassıfıkasııaǵa saı jahandyq problemalar ózderiniń shyǵý tegine, sıpaty men qabiletine qaraı bas­ty úsh topqa bólinip qarastyrylýda. Bulardyń birinshi tobyn adamzattyń negizgi áleý­mettik-ekonomıkalyq jáne saıa­sı min­det­terin aıqyndap beretin prob­lemalar quraıdy. Olardyń qataryna álemdi saqtap qalý, beıbit ómirdi qalyptastyrý, jappaı qarýlanýdy toqtatý, ǵaryshqa mılıtarızasııa jasamaý, álemdik áleýmettik progrestiń damýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzý, jan basyna shaqqandaǵy tabystary tómen elderdiń damýda artta qalýshylyǵyn jeńý sekildi tarmaqtar qarastyrylǵan. Ekinshi top «adam – qoǵam – tehnıka» dep atalatyn úshtikten shyǵady. Munda toptasqan prob­lemalar ǵylymı-tehnıkalyq progresti adamnyń áleýmettik jaǵynan úılesimdi damýy men oǵan tehnıkanyń keri áseri tııýin boldyrmaý múddesine, halyqtyń ósý qarqynyna, adamnyń memlekettegi quqyǵy saqtalýyna, onyń memlekettik ınstıtýttar tarapynan shekten tys qadaǵalanýynan bosatýǵa, ásirese, adam quqynyń mańyzdy quramdas bóligi bolyp tabylatyn jeke tulǵa retindegi bostandyǵyn qalyptastyrýǵa tıimdi paıdalaný turǵysynan órbıdi. Úshinshi topqa áleýmettik-ekonomıkalyq úderister men qorshaǵan ortaǵa, bylaısha aıtqanda, qoǵamnyń tabıǵatpen qarym-qatynasyna baılanysty týyndaıtyn ómirlik ózekti máseleler toptasyp otyr. Buǵan shıkizat, energetıka jáne azyq-túlik problemalary, barǵan saıyn qamtyǵan aýmaǵy men adam ómirine keltiretin zalaly ulǵaıyp bara jatqan qorshaǵan ortanyń daǵdarysyn jeńý jatady. Osy rette XX ǵasyrdyń sońy men XXI ǵasyrdyń basy elder men aımaqtar damýlary barysynda týyndaǵan birqatar ózindik erekshelikti óńirlik jaılarǵa erekshe ekpin berip, jahandyq problemalar qataryna alyp shyqqanyn da aıta ketýimiz kerek. Alaıda, muny týdyrýda álemdik kólemdegi ınternasıalandyrý sheshýshi ról atqardy. Al mundaı problemalar barǵan saıyn kóbeıip barady. Qazir sarapshylar olardyń jıyrmaǵa jýyqtaǵanyn aıtyp otyr. Avtorlar endi bulardy ekologııalyq, beıbitshilikti saqtaý men qarýsyzdaný, demografııalyq, otyn-shıkizat problemalary dep atalatyn tórt negizgi topqa bólip qarastyrady. Sonymen birge, qazir jekelegen jahandyq problemalardyń aýqymy, orny men róli ózgerip ketkeni baıqalady. Aıtalyq, beıbitshilikti saqtaý men qarýsyzdaný problemasy taıaýda ǵana birinshi kezekte turǵan bolsa, qazirgi tańda onyń ornyn ekologııa máselesi emin-erkin tartyp aldy. Sol sııaqty jahandyq problemalar óz ishterinde de ózgeristerge túsýde. Bul negizinen keıbir ózekti máselelerdiń burynǵy quramdas mańyzyn joǵaltyp, ornyna basqasy paıda bolýynan kórinip jatyr. Máselen, beıbitshilikti saqtaý men qarýsyzdaný problemasynda negizgi salmaq endigi jerde jappaı qyryp-joıý qarýy sanyn qysqartyp, jappaı qyrý qarýyn taratpaýǵa, áskerı óndiristi konservasııalaý jóninde sharalar jasap, júzege asyrýǵa túsirilse, otyn-shıkizat túıtkilinde orny toltyrylmaıtyn birqatar tabıǵı resýrstardyń sarqylyp bitý yqtımaldyǵy aqıqatqa aınaldy, al demografııalyq máselede turǵyndardyń halyqaralyq kóshi-qony men eńbek resýrstarynyń aýqymy keńeıe túsýine baılanysty jańa mindetter týyndaı bastady.

Problemalardyń bir-birimen baılanysy

Ádette jahandyq problemalar bir-birimen tyǵyz baılanysta bolyp keledi. Mysaly, halyq sany kóbeıýiniń aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń ósýinen ozyp ketýi azyq-túlik problemasynyń ótkirligin eselep kúsheıte túsedi. Qazir álem ǵalymdaryn qatty alańdatyp otyrǵan máseleniń biri de osy. Al jahan oqymystylary qazir adamzatty alda alapat ashtyq dáýiriniń kútip turǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp jatyr. Olardyń boljamy boıynsha, taıaýdaǵy 40 jylǵa jýyq ýaqyttyń muǵdarynda, ıaǵnı 2050 jylǵa qaraı planetada azyq-túlik qory taýsylady. «Bul ýaqytta Jer turǵyndary taǵy 2,5 mlrd. adamǵa kóbeıip, jalpy sany 9,6 mıllıardqa jetedi. Al jeýge jaraıtyn nárseniń bári azyq-túlikke degen suranystyń kúrt artýymen birge, aıtarlyqtaı azaıa túsedi», degen tujyrym jasaıdy olar. Jalpyǵa ortaq ashtyqty jeńýdiń birden-bir tıimdi joly orman alqaptaryn egis tanaptaryna aınaldyrý bolyp tabylar edi. Alaıda, sarapshylar jappaı jylymyq dáýiri jyljyp kele jatqan shaqta aýylsharýashylyq muqtajy úshin aǵashtardy jaıpap salý aýaǵa parnık­tik gazdyń kóptep taraýyna aparyp soq­tyrady, dep alańdap otyr, degen oıdyń ushtyǵyn shyǵarady aǵylshyn ǵalym­dary osyǵan oraı. Brıtanııa zertteý­shileri sonymen birge, álemdik aýqym­daǵy azyq-túlik daǵdarysynan qashyp quty­lý is júzinde tipti de múmkin emes eke­nin taǵy alǵa tartady. Muny tek dándi da­­qyldar óndirý kólemin arttyrý esebinen ǵana jeńýge bolady. Al AQSh-tyń Mın­nessota ýnıversıtetiniń ǵalym­dary 40 jyldan keıin munyń ózi de jet­ki­liksiz bolyp shyǵatynyn dáleldep berdi. Taldaýshylar adamzatqa álemdik aýqymdaǵy ashtyqtyń aldyn alý jolynda bes túrli problemany sheship alýdyń týra keletinin eske salady. Bul beseýdiń qatarynda bıootynnan bas tartý, astyq ónimdiligin arttyrý, tyńaıtqyshty kúsheıtý, adamdar rasıonyndaǵy ettiń kólemin azaıtý jáne búkil dúnıe júzinde tamaq qaldyqtaryn qysqartý sekildi ózekti máseleler bar. Jer betinde azyq-túliktiń jetispeýshiligin XXI ǵasyrdyń ortasyna qaraı Qytaı men Úndistan sezine bastaıtyny da qazir eshbir qupııa bolyp otyrǵan joq. Dúnıejúzilik banktiń basshysy Robert Zellık sońǵy kezderi halyq­­­­­ara­lyq qaýymdastyqty jer betine aqyryn jyljyp kele jatqan keń aýqymdy ashtyqtan qorǵaýdyń sharalaryn qabyldaýǵa shaqyryp baǵýda. Onyń oıynsha, ashtyqtyń arany qazirdiń ózinde kóptegen kedeı elderdiń tóbesine tónip tur. Bankır osyǵan oraı, ázirge ekonomıkalyq jaǵynan qýatty sanalatyn memleketterdiń tez arada 500 mln. dollardan qarjy jınap, ony Búkilálemdik azyq-túlik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa jumsaýlary kerek eke­nin málimdeıdi. «AQSh, Eýropa odaǵy, Japonııa jáne basqa da damyǵan elder tapshylyqtyń ornyn toltyrý úshin qazir­­den bastap iske kirisýleri kerek, áıt­­pese ashtyqtan zardap shegetin adam­dar­­dyń aýqymy óte kóp bolady», deıdi ol. Jasyratyny joq, Zellıktiń bulaısha dabyl qaǵýy tipti de beker emes. Qazirgi tańda astyqtyń kez kelgen túriniń baǵasy sharyqtap, aspanǵa shyǵa bastady. Aıtalyq, Chıkago saýda bırjasynda búginde álemdegi úsh mıllıard adamnyń negizgi daqyly bolyp tabylatyn kúrish­tiń quny tarıhı sharyqtaý shegine deıin jetip, 100 fýntynyń (shamamen 45 kg) baǵasy 20,26 dollarǵa barǵan. Baǵanyń bulaısha sekirip shyǵa kelýine álemdegi dándi daqyldar eksportynyń salys­tyr­maly túrde azaıyp ketýi sebep bolǵan. Jaǵdaıdyń qatty ýshyǵyp ket­keni sondaı, dándi daqyldar men elektr energııa­sy baǵalarynyń ósýi qazir álemdegi 33 elde áleýmettik turǵydaǵy ereýilder men kóterilisterdiń burq ete qalý qaýpin tóndirip tur. Al astyq qory­nyń mólsheri bıyl sońǵy 26 jyldan ber­gi birin­shi ret eń tómengi kórsetkishke jetken. Endi agrarly ekonomıka elderi ózi­niń ishki rynogyna qajetti rezervti qa­lyptastyryp alý úshin shetelderge astyq shyǵarýdy doǵara bastady. Aıta­lyq, Vetnam óziniń ishki rynogyn turaqtandyrý úshin syrtqa kúrish shyǵarýdy kúrt qysqartatynyn jarııa­lap ta úlgerdi. Egıpet ótken jylǵy sáýirden qazanǵa deıin atalmysh daqyldy shyǵarýdy toqtata turdy. Álemde kúrish óndirý jóninen úshinshi bolyp kele jatqan Indonezııanyń aýyl sharýashylyǵy mınıstri byltyr kúzde osy «koalısııaǵa» qosylǵaly turǵandaryn málimdedi. Sarapshylardyń kózqarastarynsha, azyq-túlik baǵasynyń bulaısha sharyqtap óse berýine munaıdyń qymbattaı túsýi tikeleı áser etip keledi. Eger munaıdyń baǵasy kóterilýin toqtatpasa, azyq-túlik ónimderiniń turaq­tala qoıýy týraly oılaýdyń ózi artyq. Jyl sanap qara bulty qoıýlanyp kele jatqan daǵdarystyń ýshyǵa túsýine bıootynnyń da qosyp otyrǵan úles salmaǵy az emes kórinedi. Onyń negizinen júgeriden óndiriletinin eskersek, bul daqyl baǵasynyń nege udaıy qymbattap bara jatqanyn túsiný de qıynǵa soqpaıdy. Al bul daqyl baǵasynyń artýy óz kezeginde basqa daqyldarǵa da serpindi yqpal jasaıdy.

Jahandyq azyq-túlik jetispeýshiligi

Sońǵy jyldary sany udaıy ósip kele jatqan planeta turǵyndaryn azyq-túlikpen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan baǵdarlamanyń mańyzy men máni barynsha artyp, barǵan saıyn aldyńǵy lekke qaraı jyljı bastady. Muny azyq-túlik qorynyń álemdegi barlyq elderge teń mólsherde bóline bermeıtini odan beter kúrdelendire túsýde. Osynyń saldarynan taǵam túrleri boıynsha meılinshe molshylyqta turyp jatqan eldermen qatar turǵyndarynyń negizgi bóligi eń qajetti degen azyq-túlik ónimderiniń ózine qoldary jetpeı júrgen kedeı memleketter qatary kóbeıip keledi. Bulardyń birinshilerine ónerkásibi joǵary qarqynmen damyǵan dáýletter kirse, sońǵylarynyń sapyn damýdyń jolyna jańa túsken kembaǵal elder túzedi. BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy (AAU) bergen esep boıynsha, búgingi tańda jer betinde udaıy ashtyq jaǵdaıyn bastan keship, toıa tamaq ishe alatyndar sanatyna kirmeıtin 1 mıllıardtan astam adam bar eken. Mańyzdy taǵamdyq komponentterdiń jetispeýshiligi óz kezeginde osy mıllıardtaǵan jáne soǵan jaqyn adamdardyń densaýlyq jaǵdaılaryna keri áser etip, olardyń jumys kúshi retindegi sapasyna tómendetip otyr. Bul kóptegen elderde joǵary ekonomıkalyq ósýdiń qamtamasyz etilýine aıtarlyqtaı kedergi keltirýde. Al bul tuıyqtan shyǵý úshin azyq-túlik baǵdarlamasy salasynda ónimderdi óndirý, qaıta bóliske salý jáne tutyný máseleleri boıynsha halyqaralyq birlesken strategııany jasap, júzege asyrý qajet. Aǵylshyn sarapshylarynyń esebinshe, jer óńdeýdiń dál qazirgi tásiliniń ózimen-aq 10 mıllıardtan astam adamdy azyq-túlik ónimderimen qamtamasyz etýge bolady eken. Munyń bári búgingi tańda óńdelgen jerdi paıdalanýdyń barynsha betimen jiberilip otyrǵanyn taǵy bir márte aıǵaqtaı túsedi. Osy oraıda damýshy elderdiń prob­lemalaryn tıimdi sheshýdiń mańyzy erekshe zor. Bul rettegi baǵdar olardaǵy ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq artta qalýshylyqty jeńýge baǵyttalýy tıis. Munyń ózi eldi áleýmettik-ekono­mıkalyq jańǵyrtýdyń negizin qalaı­tyn ekonomıkalyq keńistik evolıýsııasyna bas­tap, jerdi ıgerýdiń artta qalǵan pishinderin joıý men oǵan ǵylymı ádisterdi engizý negizinde aýyl sharýashylyǵyn kóterýge jol ashyp beredi. Reseı ǵalymdary osy rette keńestik keńistiktegi elderdiń eń aldymen qunarly aýylsharýashylyq jerlerin saqtaý men olardyń áleýetin arttyrýǵa, sondaı-aq, azyq-túlik ónimderin saqtaý men bólýge basty nazar aýdarýlary kerek ekenin alǵa tartady. Ǵalymdar azyq-túlik problemasyn sheshý úshin ónerkásibi damyǵan elder men arnaıy kómek kórsetý baǵdarlamalaryn jasaǵan halyqaralyq uıymdardyń resýrs áleýetin paıdalaný qajettigin de usynady. Jahandyq problemalardyń álemdik sharýashylyqtyń qalyptasýyna áser etýi jaıyn qarastyrý olarǵa jeke el turǵysynan da, tutastaı alǵandaǵy jahandyq qoǵamdastyq turǵysynan da jan-jaqty taldaýdy talap etedi. XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan qalyptasqan álemdik damýdyń barsha erekshelikteri ǵylymı-tehnıkalyq revolıýsııanyń sharýashylyq qyzmetin barlyq jaǵynan damytýǵa yqpal etetin turaqty faktorǵa aınalýynan kórinis tapty. Alaıda, óndirgish kúshter damýynyń jedeldetilýi, tehnıkalyq progrestiń josparly sıpaty men keń aýqymdy kólemi basqarýdyń jetilgen tetiginen qoldaý ala almaıtyn bolsa, onyń aqyry orny tolmas olqylyqtarǵa aparyp soqtyrýy múmkin. Munyń azyq-túlik problemasyn sheshý máselesine de tikeleı qatysy bar.

Halyqtyń kóbeıý qaýpi

Qazirgi tańda aıryqsha jiti nazar aýdar­­­­­­masqa bolmaıtyn jahandyq problema­­­­lardyń aldyńǵy leginen biz Jer sharynda­­ǵy turǵyndar sanynyń qaýyrt kóbeıip bara jatqanyn da kórer edik. XX ǵasyrdyń 40-jyldary V.Vernadskıı, N.Moıseev syndy keńes ǵalymdary «demografııalyq dúmpý» degen ataý bergen bulaısha halyq sanynyń kúrt óse bastaý úrdisi sońǵy jarty júzjyldyqta óziniń sharyqtaý shegine jetti. Joǵaryda atalǵan oqymystylar sol tusta bizdiń planetamyzdyń qansha adamǵa «tótep bere alatynyn» eseptep shyǵaryp, bul shekteýdi 500 mln. turǵyn­­men tııanaqtaǵan eken. Sodan beri 70 jyl­dan sál ǵana astam ýaqyt ótti. Al jer betin­degi halyqtyń sany álgindegi «shekteý­li shekten» qazir 10 eseden de asyp tústi. Planeta halqynyń bulaısha qaýyrt ósýi qazirgi dáýir ereksheliginiń bir sıpaty bolyp otyr. Adamzat tarıhy óziniń buǵan deıingi kóptegen myńjyldyqtarda oryn ala qoımaǵan deńgeıdegi halyq sany ósýi­niń joǵary qarqynyn bastan keshe bastady. Bul problemanyń ekinshi bir jaǵy, halyqtyń qazirgi zamanǵy ósý kórset­kishiniń 80 paıyzdan astam aýqymyn endi damyp kele jatqan elder quraıdy. Mundaı serpindi ósim negizinen Azııa, Afrıka jáne Latyn Amerıkasy qurlyq­taryndaǵy memleketterge tán. Bul turǵyndarynyń ómir súrý jaǵdaıy onsyz da tómen aımaqtardaǵy ahýaldy burynǵydan da qıyndata túsedi. Damýshy elderdegi halyq sanynyń kúrt kóbeıip ketýine olardaǵy ólim sanynan týý mólsheriniń anaǵurlym kóp bolyp otyrǵany naqtyly sebep bolýda. Nátıjesinde olardaǵy demografııalyq ahýal qıyndaǵan ústine qıyndap keledi. Atalmysh problemanyń ekinshi jaǵy, eger damý qarqyndary tómen elderde halyq sanynyń ulǵaıýy qısyndy yqtımaldylyqtan da joǵary bolyp tursa, kerisinshe, ónerkásibi ózgeshe órkendegen óńirlerde bul kórsetkish jyldan-jylǵa meılinshe azaıa túsýde. Bul elderdegi mundaı demografııalyq daǵdarys azyq-túlik bólinisindegi teńsizdikti burynǵydan beter kúsheıtý­men birge, olardaǵy halyqtyń negizgi bóli­giniń qartaıa bastaýyna aparyp soqtyryp jatyr. Bylaıynsha aıtqanda, damyǵan dáýletterdegi adamdardyń ólimi men ósimi arasyndaǵy alshaqtyq teń derlik jaǵdaıǵa jetip, jurtshylyqtyń basym bóligin eresek kisilerdiń quraýyn qamtamasyz etýde. Budan shyǵatyn qorytyndy, memleketter ekonomıkalyq jaǵynan damýdyń meılinshe joǵary bıigine jetken saıyn olardaǵy turaqty týý úrdisi mindetti túrde tómendeý tıegine qaraı baǵyt ala beredi. Al damýshy elderdiń demografııalyq dúmpýge baılanysty tap bolatyn kelesi bir qıyndyqtary jumyssyzdyq deńgeıiniń shamadan tys kóterilip ketýinen kórinedi. Ádette ónerkásibi joǵary qarqynmen órkendep turǵan memleketterge qaraǵanda, damýshy elderde turǵyndardy materıaldyq jáne mádenı qundylyqtarmen, qarapaıym ǵana bilim berýmen qamtamasyz etý, sondaı-aq, jumyspen qamtý deńgeıi aıtarlyqtaı tómen bolady. Jumyssyzdyq pen jumys kúshin tolyq paıdalana almaý ekonomıkalyq jaǵynan artta qalǵan elderdiń basym bóliginiń negizgi «bas aýrý­larynyń» birine aınalady. Mundaı memleketterde turǵyndardyń aýyldyq jerlerden óz elderiniń iri qalalaryna, sondaı-aq, ónerkásibi damy­ǵan dáýletterge qaraı aǵylyp barýlary úırenshikti kóriniske ulasady. Mundaı kezderde jurtshylyqtyń kóshi-qon tasqyny negizinen ne jumys taýyp alýǵa, ne neǵurlym joǵary aqyly jumysqa qol jetkizýge umtylý talabynan týyndaıdy. Alaıda, bul tilekterdiń kópshiligi mıgra­sııa kóleminiń shamadan tys kóptigi men kedeı elderdegi bilim deńgeıiniń tómen­digine baılanysty júzege aspaı qalady.

Ǵalamdyq ekologııanyń jaı-kúıi

Jahandyq problemalar qataryna adamzatty tolǵandyratyn máselelerdiń bári de jatady. Qazirgi tańda sondaı adam balasyn eriksiz erekshe oılandyryp otyrǵan ózekti jaıttardyń aldyńǵy býynynda barǵan saıyn ýshyǵyp bara jatqan qorshaǵan orta men ekologııa máseleleri de bar. Ekologııa problemasy búgingi kúnniń eń bir ózekti de sheshýi qıyn máseleleriniń biri bolyp tabylady. Bul máseleniń ótkirligi sonda, osy kúni qorshaǵan ortanyń jaǵdaıyn jaqsartýdy bylaı qoıǵanda, ony dál qazirgi qalpynda ustap qalýdyń ózi muńǵa aınalyp bara jatyr. Planetanyń ekologııalyq ahýaly­nyń nasharlaı túsýine demografııa salasyndaǵy dúmpýdiń de tıgizip otyr­ǵan áseri az emes. Jurtshylyqtyń tyǵyz ornalasýy sharýa adamynyń sharýa­shylyqty júrgizýdiń meılinshe tıimdirek tásilderin qarastyryp, júzege asyrýynyń aldyn orap kete beredi. Bul faktordyń yqpaly negizgi maqsaty tabysty kóbeıtýdiń shegine jetýden góri shyǵynnyń mólsherin shekteýge baǵyttaǵan kóshpeli mal sharýashylyǵynyń myńjyldyqtar boıǵy daǵdylary men tájirıbesi tóńiregin talqandap shyǵatyn aıǵaqtarynan aıqyn kórinedi. Osylaısha, burynnan bar kóptegen qundy da qunarly tabıǵı jaıylymdar adam is-áreketiniń tıimsiz jaratylýynan birte-birte qulan dala, qula dúzge ulasyp, shóldi saharaǵa aınala beredi. Osyndaı keńistikti evolıýsııanyń áserinen keıin kele resýrstyq, otyn-energetıkalyq, azyq-túlik problemalary jáne solar týǵyzatyn ekologııalyq máseleler aıryqsha ótkir qalpynda boı kórsete túsedi. Adamzat óndiristik kúshterdi jetkilik­ti joǵary deńgeıde ustap turýy úshin tabıǵı resýrstardy tutynýdy udaıy keńeıtip otyrýǵa májbúr bolady. Bul óz kezeginde óndiris qaldyqtary men tutynym kólemin arttyryp jeberedi. Al álem sharýashylyǵy damýynyń qazirgi kezeńinde tabıǵat resýrstarynyń birneshe kategorııasy boıynsha belgili bir mólsherde shekteý kerek etiledi. Soǵan qaramastan, planetada búginde tabıǵı resýrstardyń tapshylyǵy qalyptasty degen tujyrym shyǵarýǵa áli erte. Biraq bul ekologııalyq problemanyń ózektiligin tómendete almaıdy. Basqa da jahandyq aýqymdaǵy problemalar tárizdi, ekologııa máselesiniń de tarıhy áride jatyr, ol da XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap aıtarlyqtaı ýshyǵa bastady. Al jer júzinde ekologııalyq tártiptiń buzylýy XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ındýstrııanyń órken jaıa bastaǵan kezinen bastaý aldy. Planetada ekologııalyq daǵdarys ýshyǵýynyń basty baǵyttaryna jel jáne jer erozııasynan búlingen egin­shilik tanaptarynyń tuzdanýy, hımııalyq tyńaıtqyshtardy shamadan tys qoldaný, taǵam ónimderi men sýǵa, adamnyń tirshilik etý ortasyna hımııanyń kóbirek áser etýi, orman alqaptarynyń joıylýy, adamnyń ómir súrýi men densaýlyq jaǵdaıyna keri áserin tıgizetin nárselerdiń bári, belgili bir deńgeıde ozonnyń qorǵanys qabatyn birtindep búldirýge aparatyn atmosferaǵa las zattar taraýynyń ulǵaıýy, qaldyqtar kóleminiń qaýyrt kóbeıýi, adam qonysynyń túrli ónerkásip jáne turmystyq kúl-qoqysymen qońsylyq qurýy jatady. Tabıǵatty tıimdi paıdalanbaýdyń nátıjesinde qorshaǵan ortany tıtyqtatý, ony qatqyl, suıyq jáne gaz tektes qaldyqtarmen las­taý, radıoaktıvti qaldyqtarmen ýlaý jahandyq aýqymdaǵy ekologııalyq problemanyń aıtarlyqtaı degradasııaǵa ushyraýyna aparyp soqtyrdy. Birqatar elderde ekologııalyq problemanyń ýshyǵýy ekologııalyq daǵdarys jaǵdaıyna jetti. Osy tusta ekologııalyq daǵdarysty aýdan jáne apatty ekolo­gııalyq jaǵdaı degen uǵymdar qalyp­­tasty. Munyń aqyrynda Jer klıma­tynyń baqylaýdan tys ózgerýi, strasto­feranyń ozon qabatynyń búlinýi túrin­degi jahandyq aýqymdaǵy ekologııa­lyq qaýip paıda boldy. Aınalyp kelgende, osy ekologııalyq daǵdarys qazirgi tańda ulttyq jáne halyqaralyq ekonomıkalyq qaýipsizdikke qaýip tóndirip otyr. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».