Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa

Eýropalyq daǵdarystyń astarynda ne tur?

Sońǵy jyldary Eýropany daǵdarys kernep alǵany belgili. Álemdik qarjy ekonomıkalyq daǵdarystyń úlken tolqyny aldymen AQSh-tan bastaý aldy da, osy eldi bir silkip ótti. Munan keıin Eýropaǵa jetip, onda turaqtap qalǵandaı qalyp tanytýda. Eýropa odaǵynyń basshylyǵy men halqy sońǵy úsh jyldan beri daǵdarystyń aýyr salmaǵymen tynymsyz kúres ústinde. Ras, sońǵy aılarda az da bolsa jaǵdaı ońalǵanymen, bul kúrestiń áli qanshaǵa sozylatyndyǵy belgisiz. Álemdik daǵdarys bastalǵannan beri onyń sebebi týraly kóptegen pikirler aıtyldy. Birqatar saıasatshylar men sarapshylar, ekonomıster eń aldymen daǵdarystyń basty sebebi retinde Eýroodaqqa kiretin elderde qaryzdardyń shekten tys molaıyp ketkendigin, únemi qaryz alyp jaqsy ómir súre berýdiń múmkin emes ekendigin alǵa tartty. Osyǵan baılanysty daǵdarys tyrnaǵyna aldymen ilikken Grekııa úkimeti úlken synǵa dýshar boldy. Bul elge qaryzdy, bıýdjettik shyǵyndardy múldem shekteý talaby qoıyldy. Qaryzsyz ómir súre almaıtyn elge taǵy da qaryzdar berildi. Áleýmettik shyǵyndardy, sonyń ishinde jalaqylar men zeınetaqylardy, járdemaqylardy shekteý, bıýdjettik qyzmet oryndaryn qysqartý qaryz berýdiń basty talabyna aınaldy. Munan keıin daǵdarys Ispanııany, Portýgalııany, Irlandııany, Italııany sharpydy. Fransııany jan alqymnan aldy. Eýroodaqtyń basqa da elderine aýyr salmaǵyn sezdirdi. Árıne, daǵdaryspen kúres joldaryn belgileýde osy elderdiń úkimetteriniń qaı-qaısysyna bolmasyn ońaı bolǵan joq. О́ıtkeni, daǵdaryspen kúrestiń neǵurlym qatań sharalaryna barý úshin molaıyp ketken áleýmettik shyǵyndardy meılinshe shekteý kerek. Biraq buǵan demokratııalyq dástúrlermen tárbıelenip qalǵan halyq erik berer emes. Mine, osy kezde Eýropadaǵy daǵdarystyń basty sebebi retinde eýropalyq elderde áleýmettik qamsyzdandyrý isine úlken shyǵyndar jumsalatyndyǵy aıtylyp qaldy. Sarapshylardyń birqatarynyń pikirinshe, Eýropa halqy ábden áleýmettenip ketken. «Olar kórpege qarap kósilý degendi bilmeıdi, eger batyseýropalyq elder AQSh sekildi memlekettik áleýmettik shyǵyndardy shektep ustaıtyn bolsa, daǵdarystan da tez qutylǵan bolar edi, demek eýropalyq daǵdarystyń basty sebebi, osy áleýmettik máselelerge erekshe mán berilýinde tur» dep soqty birqatar sarapshylar men ekonomıster. Bir esepten alǵanda, árıne, bul pikirdiń da jany joq emes. О́ıtkeni, jaqsy turmys jaqsy shyǵyndardy qajet etetindigi túsinikti. Biraq Eýroodaqtyń sol áleýmettengen ekonomıkalyq qoǵamynyń tý ustaýshysy bolyp turǵan Germanııa ekonomıkasy daǵdarysqa nege bylq etpeıdi? Germanııada zeınetkerlerge qanshama qolaıly jaǵdaı jasalǵandyǵyn óz kózimizben de kórdik. Keshke restoran, kafelerge barsań, solardyń barlyǵynda aranyń uıasyndaı gýildep zeınetkerler otyrady. Sebebi, bir zeınetker úsh jerden zeınetaqy alady. Anyǵyraq aıtsaq, memleketten, ózi jumys istep, zeınetke shyqqan kompanııadan jáne bizdegi sekildi óziniń zeınetaqy jınaqtaýshy qorynan zeınetaqy alady. Munyń syrtynda, Eýroodaqty saqtap qalý úshin bir Germanııanyń ózi qanshama elge qarjy járdemin kórsetýde. Aınalasyn túgeldeı daǵdarys kernegen jerde ózin ǵana emes, aınalasyndaǵy elderdi de úzdiksiz demep kele jatqan Germanııa ekonomıkasy osynyń bárine qalaı shydap tur? «Eýropadaǵy qazirgi áleýmettik júıe men saıasat – bul adamzat qaýymynyń damý bary­syn­daǵy ortaq jetistik jáne adamzat qaýymy ba­rýǵa tıisti bolashaq qoǵamnyń belgisi. Sondyqtan ony saqtaý kerek. Eger biz daǵdarystyń basty sebepkeri retinde Eýropa elderiniń áleýmettik turǵyda jetken jetistikterimen kúresetin bolsaq, onda qalyptasqan ekonomıkalyq qatynastyń ózin qulatamyz. Sebebi, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy men turmysy nasharlap, ol kedeılenetin bolsa, taýarlar men qyzmetterge degen suranys kúrt tómendeıdi, gúldengen ekonomıka men ómir qulaıdy» degen boljam aıtady osy jaǵdaıǵa baılanysty endi birqatar zııaly qaýym ókilderi. Sonda eýropalyq daǵdarystyń basty sebebi nede? Odan qalaı qutylýǵa bolady? «Eýropalyq daǵdarystyń basty sebebi tipten de halyqtyń áleýmettik jetistikterinde turǵan joq. О́ıtkeni, olardyń barlyǵy eńbekpen kelgen dúnıeler. Eýropalyq daǵdarystyń basty sebebi, qazirgi energııa kózderine, sonyń ishinde munaı men gaz ónimderine degen tapshylyqta tur. Eger munaıdyń baǵasy taǵy da 140 dollarǵa kóteriletin bolsa, onda osy ónimge erekshe zárý bolyp otyrǵan Eýropada mindetti túrde daǵdarysty jaǵdaı qalyptasady. Munaı men gaz baǵasy quldyraǵan kezde onyń ekonomıkasy qaıtadan jumys isteı bastaıdy. Sebebi, Eýropa tutas kúıinde alǵanda álemdegi eń úlken munaı men gaz tutynýshy» dep esepteıdi amerıkalyq ekonomıst, saıasattanýshy Djeremı Rıfkın. Jalpy, Djeremı Rıfkınniń túsindirýin­­­she, eýropalyq ekonomıkalyq daǵdarys degenimiz, bul – Batysta ishten janatyn dvı­­­gatelderdiń paıda bolýy nátıjesinde munaı men gaz paıdalanýdan bastaý alǵan ekinshi ónerkásiptik revolıýsııa jetistikteriniń tuıyqqa tirelýi. Eger álemde munaı men gaz ónimderi jetkilikti bolsa, onda bul jetistikterdiń dáýreni de birazǵa sozylǵan bolar edi. Biraq olardyń jetpeıtindigi belgili bolyp otyr. Demek, álemniń kedeı elderiniń de jaǵdaıy jaqsaryp, olardyń munaı men gazǵa degen suranysy artqan saıyn atalǵan ónimder baǵasy órshı túspek te, adamzat qaýymy tyǵyryqqa tirele bermek. Bul tyǵyryqtan shyǵýdyń bir-aq joly bar. Ol jol – kún men jel, bıootyn qýaty sekildi ekologııalyq turǵydan taza da qaýipsiz, sondyqtan «jasyl» energetıka atalyp otyrǵan balamaly qýat kózderin paıdalaný arqyly álemdik energetıkany ártaraptandyrý isimen tyǵyz baılanysty bolyp otyr. Bul jol munaı men gazǵa degen májbúrlikti tómendetedi de, adamzattyń kelesi damýyna jol ashady. Ol damýdyń qozǵaýshy kúshi ómirge endi aralasa bastaǵan úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikteri bolyp tabylady. Munyń bastapqy belgisi – ınternettiń jedel damýy. Bul ınternet jelisi ázirge aqparattardy álemniń kez kelgen túkpirine jedel jetkizýge negizdelgen. Endi osynyń negizinde birte-birte energetıka ınterneti ómirge kelip, ol elektr qýatyn symsyz taratýǵa múmkindik beredi. Aqparattardy jazyp alyp, saqtap qoıatyn fleshka sekildi elektr qýatyn saqtap qoıýdyń da ádis-tásilderi men quraldary tabylatyn bolady. Osynyń barlyǵyna úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikteri jol ashady. Djeremı Rıfkın – amerıkalyq ekonomıst jáne saıasattanýshy, Ekonomıkalyq trendter qorynyń quryltaıshysy jáne prezıdenti. Álemdegi birqatar memleket basshylary men premer-mınıstrlerge, sonyń ishinde Angela Merkelge, Romana Prodı men Hose Lýıs Sapateroǵa keńesshilik qyzmetter atqarǵan. Fransýz úkimetimen, Eýropalyq komıssııamen, Eýropalyq parlamentpen tyǵyz áriptestik qarym-qatynasta jumys istegen. Ekonomıkalyq taqyryptardaǵy kóptegen kitaptardyń avtory. Sonyń ishinde «Eńbektiń aqyry», «Eýropalyq arman» atty kitaptary álemdik qaýymdastyqtyń, ásirese, úkimetter men iri transulttyq korporasııalar basshylarynyń nazaryna iligip, úlken talqylaýlar týdyrdy. Sebebi, bul eńbekter adamzattyń bolashaq júrer joly, adamzat damýynyń kelesi kezeńi – úshinshi ónerkásiptik nemese jańa ındýstrııalyq revolıýsııa taqyrybyna arnalǵan. Álemdik saıası jáne áleýmettik-ekonomı­ka­lyq qurylymdar osy ýaqytqa deıin eki ónerkásiptik revolıýsııany bastan keshirgeni belgili. «Birinshi ónerkásiptik revolıýsııanyń jetistikterine jol ashqan negizgi qozǵaltqysh kúsh – kómir men bý boldy, dep esepteıdi Djeremı Rıfkın. Osy ónimderdi tutyný negizinde kópshilik qoldy taýarlar shyǵarý, kópshilikke arnap qyzmet kórsetý jumystary etek ala bastady. Ekinshi ónerkásiptik revolıýsııa HH ǵasyrdyń qoınaýynda dúnıege keldi. Bul kezeńde elektr óndirý keńinen tarady. Telefon, radıo, teledıdar quraldary paıda boldy. Asa iri zaýyttar men fabrıkalar salynyp, óndiris údemeli sıpatqa ıe boldy. Munaı men gaz óndirý barynsha damydy. Osynyń nátıjesinde onyń ónimderin paıdalanatyn avtokólik quraldary, basqa da turmystyq tehnıkalar dúnıege keńinen tarap, búkil adamzatqa qoljetimdi boldy. Degenmen, osy úderistiń aqyrynda adamzat qaýymy munaı men gazdyń, basqa da mıneraldy shıkizat kózderiniń jetimsizdigine kelip uryndy. Jer sharynyń ekologııalyq jaǵdaıy dabyl qaǵarlyq shekke deıin jetip, jumyssyzdyq problemasy búkil álemdi, sonyń ishinde álem halyqtary úlken senim artyp otyrǵan aldyńǵy qatarly memleketterdiń ózin jaılap aldy. Jyl ótken saıyn bul qaterli qubylystyń barǵan saıyn tereńdeı túskendigin kórip otyrmyz. Djeremı Rıfkın adamzatty osy tyǵyryq­tan shyǵarýdyń joly retinde úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń jetkenin málimdeıdi. Onyń bastapqy da negizgi belgisi retinde sıfrlyq baılanys quraldarynyń ómirge kelip, erekshe ekpinmen damı túskenin aıtady. «Internet álemdi ózgertti. Biraq adamzat tutynyp kele jatqan qýat kózderi burynǵy qalpynda qalyp otyr. Biz burynǵysynsha kómir men munaıdy, gazdy tutynyp kele jatyrmyz. Biraq olar endi qazirgi tutyný qarqynymen alǵanda búkil adam balasyna jetpeıtindigi aıdan anyq bola túsýde. Olar mıllıondaǵan adamdar úshin jetkilikti edi. Biraq álemde birneshe mıllıard tutynýshy paıda bolǵan kezde jyrtyqqa jamaý bolatyn da túri joq. Adamzat urynyp otyrǵan qazirgi ekonomıkalyq daǵdarystar mine osy jaǵdaıdan bastaý alyp otyr», deıdi ol. Zertteýshi úshinshi ındýstrııalyq revolıý­sııanyń Batys elderinde bastaý alyp, álemge jaıylýy múmkin ekendigin aıtady. Al bizdiń túsinigimizde álemdik órkenıettik damýdyń qazirgi kóshin bastaýshy Amerıka Qurama Shtat­­­tary ekeni belgili. AQSh – álemniń eń alyp ekonomıkasy, ári álemdegi eń iri tutyný­­­­shy. Qazirgi zamandyq tehnologııalar osy elde kóbirek shoǵyrlanǵan. Endeshe, úshinshi ónerkásiptik revolıýsııa nege AQSh-tan bas­taý almaıdy? Djeremı Rıfkınniń paıymdaýynsha, álemde osy ýaqytqa deıin áleýmettik-ekono­mıkalyq damýdyń eki úlken úlgisi ústemdik quryp keldi. Onyń birinshisi – amerıkalyq úlgi bolsa, ekinshisi – eýropalyq úlgi. Batystyq órkenıetke negizdelgen bul úlgilerdiń qandaı erekshelikteri bar? «Eýropalyqtar shaǵymdanǵandy, amerıka­lyqtar maqtanǵandy unatady» deıdi Rıfkın. Birinshisi «meniń stakanym sýdan ortaıyp qaldy» dep mazasyzdansa, ekinshisi «meniń stakanym sýǵa ortasyna deıin tolyp tur» dep kúpinedi. Bir kórinistiń ózine osyndaı eki túrli kózqaraspen qaraýshylyqtyń ózi ǵana kóptegen adamdardyń Eýropa men AQSh jaǵdaıyn sezimge erik bermeı, salqynqandy túrde salystyrýlaryna, sodan keıin baryp logıkalyq sheshim qabyldaýlaryna kóp kedergi keltirýde. «Shynaıy jaǵdaıǵa kóz jetkizý úshin biz eń aldymen sıfrlarǵa nazar aýdaraıyq, deıdi Rıfkın. Eýropa óziniń 455 mıllıon turǵynymen álemdegi eń úlken rynok bolyp tabylady. Álemdegi eń úlken eksporttaýshy – AQSh ta, Úndistan da, Qytaı da emes, naq Eýropanyń ózi. Bylaıǵy adamdar ony kóp baıqaı bermeıdi. О́ıtkeni, ádette amerıkalyqtar AQSh-tyń qýattylyǵyn kórsetý úshin ony Eýropa odaǵynyń jeke bir elimen salystyryp jatady. Bul durys emes. Eýropa odaǵy qazirgi kúni birtutas aǵza sekildi bolǵandyqtan, tutas EO men tutas AQSh-ty alyp salystyrýymyz, óıtpegen jaǵdaıda EO-nyń bir elimen AQSh-tyń bir shtatyn alyp salystyrýymyz kerek. Sonda bizdiń kóz aldymyzda basqasha kartına kórinis beretin bolady. Máselen, Eýropanyń eń úlken eli Germanııa ekonomıkasy AQSh-tyń eń úlken shtaty Kalıfornııaǵa qaraǵanda áldeqaıda qýatty. Eýropadaǵy ekinshi el Ulybrıtanııa ekonomıkasy AQSh-tyń ekinshi iri shtaty Nıý-Iorktan eki ese úlken. Fransııa ekonomıkasy AQSh-tyń úshinshi shtaty Tehastan 50 paıyz artyq bolsa, Italııa ekonomıkasy AQSh-tyń tórtinshi shtaty Florıdadan eki esedeı basym. Ispanııa Illıonoısti, Nıderlandy Nıý-Djersıdi basyp ozady. Eger odan ári baratyn bolsaq, ónerkásiptiń kóptegen salalarynda eýropalyq kompanııalar kóshbasshy bolyp tabylady. Álemdegi eń iri 20 kommersııalyq banktiń 14-i Eýropada ornalasqan. Planetamyzdaǵy asa iri 140 kompanııanyń 61-i eýropalyq, 50-i amerıkalyq bolyp tabylady». Rıfkınniń pikirinshe, AQSh-ta árbir adam jeke júrip jol taýyp, úlken tabysqa jete alady deıtin «amerıkalyq arman» negizin bir kezde kári qurlyqtan baryp, bos jatqan jerlerdi alǵash ıgerýshiler qalyptastyrǵan bolatyn. Alǵashqy jer ıgerýshiler erkindigi men jaǵdaıyna sáıkes sanada qalyptasqan osy amerıkalyq ındıvıdýalızm endi burynǵy­­daı jemisin berer emes. Qazirgi kúni amerıkalyqtardyń 51 paıyzy ǵana áli kúnge deıin osy arman jeteginde keledi. Ras, AQSh osydan 40 jyl buryn jaǵdaılary bir-birimen teńdestirilgen orta tabymen maqtana alatyn. Al búgingi kúni eldegi baılar men kedeılerdiń tabys aıyrmashylyǵy bir-birinen meılinshe alshaqtap ketýiniń saldarynan, Amerıka osy kórsetkish boıynsha álem elderi arasynda 24-inshi orynǵa túsip qaldy. О́nerkásiptik turǵydan damyǵan elder ishinde ol bul reıtıng boıynsha tek Meksıka men Reseıdiń ǵana aldynda tur. Al kári qurlyq turǵyndary úshin basty qundylyq – amerıkalyq túsiniktegi erkindik, ıaǵnı aqsha tabý arqyly keletin erteńgi kúnge degen senimdilik emes, ómirdiń sapasy bolyp otyr. Jeke bastyń erkindigin birge alyp qarastyratyn eýropalyq bul kúrdeli túsinik ujymdasyp kúsh-jiger jumsaý arqyly ómirdiń sapasyna qol jetkizýdi kózdeıdi. Sebebi, eýropalyqtar amerıkalyqtar sekildi jerge baı emes. Olar­dyń qoǵamnan bólektenip, jeke bir rancho negizinde óz baqytyn qurýǵa múmkindikteri joq. Sondyqtan eýropalyqtar bári birigip jáne bári árqaısysy úshin eńbek etýge ol bastan-aq májbúr bolatyn. Eýropadaǵy memlekettik saıasattyń ózi osy ereksheliktiń yqpalynda qalyptasty da soǵan sáıkes qoǵamǵa ortaq jemisin berdi. «Muny, eń aldymen, AQSh pen Eýropa odaǵy elderiniń ustanǵan áleýmettik saıasatynan anyq baıqaýǵa bolady. Máselen, AQSh-ta áleýmettik shyǵyndarǵa ishki jalpy ónimniń 11 paıyzy ǵana jumsalsa, Eýropada bul kórsetkish 26 paıyzdy quraıdy. Osynyń nátıjesinde árbir ortasha amerıkalyqtyń dáýleti árbir ortasha eýropalyqtan 28 paıyz artyq bolǵanymen, ómirdiń sapasy jaǵynan alǵanda eýropalyqtar amerıkalyqtardyń aldyna túsip otyr», deıdi Rıfkın. Saıasattanýshynyń aıtýyna qaraǵanda, álemde mindetti medısınalyq saqtandyrý isi memlekettik turǵydan qarastyrylmaı kele jatqan eki ónerkásiptik el bolsa, sonyń biri – AQSh. Osynyń saldarynan 40 mıllıonǵa jýyq amerıkalyq eshqandaı medısınalyq qaýip-qaterden saqtandyrylmaǵan. Al endi osy jaǵdaıdan týyndaǵan saldardy saralaıtyn bolsaq, Eýropa balalar óliminiń azdyǵy jóninen álemdegi eń aldyńǵy orynda tursa, AQSh 27-inshi oryndy qanaǵat etýde. Onyń ústine, álemdegi eń baı el bola turyp AQSh-ta ómir súrý de sonshama qaýipsiz emes. Bul elde adam óltirý Eýropamen salystyrǵanda 4 ese joǵary. Sonyń ishinde bala óltirý, ózine ózi qol salý, atys qarýyn qoldaný jaǵdaılary jıi kezdesedi. «Mine, osy aıyrmashylyqtardyń bar­ly­­­­ǵy eń aqyrynda adam ómiriniń ortasha uzaqty­­ǵy­nan kórinis beredi. Eýropalyqtar amerıka­lyq­tarǵa qaraǵanda, uzaǵyraq ómir súrýde. Sebebi, Eýropada ómir sapasy AQSh-qa qara­ǵanda durys jolǵa qoıylǵan», deıdi Rıfkın. Árıne, osy aıyrmashylyqtardyń barly­ǵyn Djeremı Rıfkın amerıkalyqtardy ja­mandap, eýropalyqtardy maqtaý úshin keltirip otyrǵan joq. Onyń negizgi maqsaty – bolashaqta qoǵam aýysqan kezde qaı úlginiń alǵa ozatyndyǵyn kórsetip berý. Osy ýaqytqa deıin ústemdik quryp kelgen úlgiler arasynda qaı úlgi bolashaqtyń beınesine meılinshe saıma-saı kele alady, sony anyqtaý. Osy suraqtarǵa beriler jaýaptardy san qyrly túrinen qarastyra kelip, Rıfkın endigi kezekte «amerıkalyq armandy» «eýropalyq armannyń» yǵystyra bastaıtyndyǵyn aıtady. О́ıtkeni, Rıfkınniń pikirinshe, budan bylaıǵy ýaqyttary qoǵam áleýmettene beretin bolady. Aqyr aıaǵynda, Karl Markstiń aıtqany kelip, qazirgi kapıtalızmniń ornyn sosıalıstik qoǵam belgileri mindetti túrde basady. Bul dıalektıkalyq damýdyń bultartpas zańdylyǵy. Bálkim, Karl Marks­tiń jazǵandarynyń barlyǵy 100 paıyz, tipti 50 paıyz da kele bermes. О́ıtkeni, ómir shyndyǵy teorııaǵa qashanda bolmasyn óz ózgeristerin engizbeı qoımaıdy. Biraq Karl Markstiń «Kapıtaly» men Frıd­rıh Engelstiń irgeli týyndylaryndaǵy qaǵı­dalyq kózqarastar men paıymdaýlardyń qoǵam alǵa basqan saıyn rastala túskendigin qazir kóptegen halyqaralyq saıasattanýshylar men ekonomıs­ter moıyndap ta úlgergendeı. Jalpylaı alyp qaraǵanda, amerıkalyq qundylyqtar jeke adamnyń jetistikterin, al shyǵys qundylyqtary ujymshyldyqty negizge alatyndyǵy belgili. Rıfkınniń pikirinshe, eýropalyq qundylyqtar osy ekeýiniń ortasyna kelip ornalasqan. Ol jeke adamnyń jetistikterin áspetteı otyryp, negizinen ujymshyldyqqa úndeıdi. О́ıtkeni, eýropalyq ortada jeke júrip jol tabý qıyn. Biraq eýropalyqtar bizdiń qazaq aıtqandaı, «kóppen birge adasýdy» taǵy da qalamaıtyndaı. Munda saqtyq pen uqyptylyq máselesi kóp qarastyrylady. Rıfkın sondyqtan da zamandy senimdi jáne birte-birte durys baǵytta alǵa jyljytýdyń negizderi Eýropada qalyptasqan dep esep­teıdi. Rıfkınniń pikirinshe, adamzat qaýymy sosıalızmniń Eýropada qol jetkiz­gen jetis­tikterin saqtaı otyryp, jańa ekonomı­kalyq qatynastardy (atap aıtqanda, naryqtyq ekonomıkany emes, onyń ornyna áleýmettik ekonomıkany) ornyqtyrýy kerek. Árıne, kóptegen adamdar qazirgi qıyndyq ústindegi Eýropa bizge nesimen úlgi-ónege bola alady, olar daǵdarys dertine ábden shaldyǵyp otyrǵan joq pa dep te oılaýy múmkin. Biraq ol daǵdarys neden týyndap otyr deńiz? Biz bul suraqqa joǵaryda birshama jaýap berip kettik. Rıfkınniń aıtýynsha, ol daǵdarys qazirgi órkenıettiń negizgi tamaǵy bolyp otyrǵan munaı men gazdyń jetimsizdiginen jáne osyndaǵy memleketter moınyna alyp otyrǵan áleýmettik shyǵyndardyń moldyǵynan týyndap otyr. Sondyqtan Eýropa elderi qazirdiń ózinde kún men jel energııasy sekildi qaıta jańǵyrtylatyn qýat kózderin molynan ıgerýge ıek artyp, olardy paıdalaný kólemin jyldan-jylǵa arttyra bermek. О́ziniń uzaqmerzimdi saıasatynda taýsyl­maıtyn qýat kózi retinde baǵalanatyn sýtegini ıgerýdi jolǵa qoımaq. Demek, balamaly jáne qaıta jańǵyrty­latyn qýat kózderin ıgerýge, sózdiń keń maǵynasynda alǵanda áleýmettik baǵyttaǵy «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý máselesin Elbasymyz aldaǵy 40 jyldyń asa ózekti máselesi retinde bekerden-beker atap kórsetken joq. Árıne, Qazaqstan munaı men gazǵa, basqa da shıkizat kózderine baı el retinde taıaýdaǵy bolashaqta dástúrli qýat kózderin damytýǵa erekshe ekpin túsiretin bolady. Bıylǵy Joldaýda bul jaıynda anyq jazylǵan. Degenmen, «ózgeris jeli soqqanda qorǵan emes, jelken turǵyzý kerek» dep Elbasymyzdyń ózi jıi qaıtalap aıtatynyndaı, bul jerde basty másele jahandyq deńgeıde júzege asatyn iri ózgeristerge ázirlený men beıimdelý isinde tur. «Qazaqstan-2050» Strategııasy osyǵan berilgen basty jaýap bolyp tabylady. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».