Tarıhy tereń Taraz topyraǵynda Halyqaralyq Túrki akademııasy men Jambyl oblysy ákimdiginiń uıymdastyrýymen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda jáne Memleket basshysyna tanystyrylǵan «Tarıhy tereń Taraz» mádenı baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda «Taraz jáne Túrki órkenıeti» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti.
Áýeli kelýshiler arnaıy uıymdastyrylǵan Taraz tarıhynan syr shertetin kórme jumysymen tanysty. Atalǵan jıynda álemniń jáne elimizdiń birqatar ǵalymy Taraz jáne Túrki tarıhy tóńireginde oı qozǵap, ózara pikir almasty.
Eki myń jyldan astam baı tarıhy bar Taraz shahary ejelden órkenıettiń ordasy bolǵan kóne meken. Munda ótken qıly kezeńder, túrli oqıǵalar uly tarıhymyzdyń ulaǵatty bir bóligi. Uly Jibek jolynyń boıynda turǵan tuǵyrly Taraz talaı ǵasyrdyń kýágeri, abyz shejireshisi retinde kúni búginge deıin jasap keledi.
Ejelgi qytaı, arab saıahatshylarynan bastap, Bartold, Lerh, Gýmılev sııaqty ózge de ataqty ǵalymdar Taraz týrasynda taǵylymdy eńbekter jazyp qaldyrǵan. Áıgili jazýshy Ábish Kekilbaev «Talaıǵy Taraz» tarıhı baıanynda «Orta ǵasyrlardaǵy Taraz qaı jaǵynan da tek aımaqtyq qana emes, úlken halyqaralyq mańyzǵa ıe boldy», dep jazady. Jalpy, Tarazdyń tarıhı shejiresin ashyp kórsetedi.
Taraz tarıhynyń tylsym paraqtary, túrki tarıhynyń taǵylymy búginde álemdik órkenıet jáne ǵylym-bilim kóshinde ózindik mańyzǵa ıe bolyp otyr.
Álemniń birqatar bilimdar ǵalymdary kóne Taraz hám Túrki tarıhyn baılanystyra zerttep keledi. Osy oraıda, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy ultymyzdyń uly tarıhyn ulyqtaýǵa, uly dalamyzda ótken uly oqıǵalardy zerdeleýge múmkindik berse, «Tarıhy tereń Taraz» mádenı baǵdarlamasy kóne shahardyń kórkem tarıhyn tanýǵa jáne qoldaý kórsetýge baǵyttalǵan. Tanymal tarıhshy ǵalymdar bas qosqan Taraz tórindegi rýhanı jıynǵa arnaıy qatysqan Jambyl oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev sharanyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, bul konferensııa Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly Dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalarynda kórsetilgen ulttyq qundylyqtardy, ereksheligimizdi saralaı otyra, jalpytúrkilik órkenıettiń mádenı damýy men tarıhı órkendeýine tyń tujyrymdarmen úles qosatynyn aıtty. «Nursultan Ábishuly atap ótkendeı, qazaq jerinde Jibek jolynan beri barlyq kartalarda kele jatqan eki qala bar. Biri Taraz qalasy, ekinshisi Jarkent. Elimizde IýNESKO-ǵa enetin 11 nysan bolsa, sonyń 5-eýi Jambyl oblysynda ornalasqan. Osynyń ózi ólkemizdiń tarıhy tereń ekenin, kúlli órkenıettiń bastaýy bolǵanyn kórsetedi. Konferensııanyń taqyryby da «Taraz jáne Túrki órkenıeti» dep atalýy tegin emes. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly oblysymyzǵa issapary barysynda bizdiń Taraz qalasyn Túrkistan qalasyna týrıstik seriktes retinde qalyptastyrý týraly usynymyzǵa, «Tarıhy tereń Taraz» atty mádenı baǵdarlamasyna óz qoldaýyn bildirdi. Bul Taraz qalasynyń táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy damýynyń jańa kezeńi bolady dep senemiz. Túrki halyqtaryna ortaq burynnan kele jatqan eki jazý bar ekeni belgili. Onyń biri – Orhon-Eneseı jazýlary bolsa, ekinshisi – Talas jazýlary. «Túrkistan – er túriktiń besigi» bolsa, tarıhy tereń Taraz Túrki órkenıetiniń oshaǵy», dedi Berdibek Saparbaev.
Atalǵan rýhanı jıyndy júrgizgen Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti, respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli jınalǵandarǵa elimizdiń Memlekettik hatshysy Qyrymbek Kósherbaevtyń konferensııa jumysyna sáttilik tilegen hatyn oqyp berdi. Sondaı-aq, moderator óz sózinde Taraz – tamyrly tarıhymyz ben máýeli mádenıetimizdiń kýási bolǵan qasterli óńir ekenin, bul óńir sonaý ǵun dáýirinen bastap túrki áleminiń asa iri saıası-ekonomıkalyq jáne rýhanı-mádenı ortalyǵy retinde mańyzdy ról atqarǵanyn atap ótti. «Osyǵan oraı, Elbasy Nursultan Nazarbaev «Taraz – tarıhymyzdyń temirqazyǵy» dep tarıhı baǵasyn bergen. Al, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev keshegi saparynda túrlengen Tarazǵa aıryqsha mán berip, joǵary baǵalap ketti. Sondyqtan, búgingi alqaly jıynnyń Taraz topyraǵynda ótýiniń sımvolıkalyq mańyzy zor. Taraz – qazaqtyń ǵana qarashańyraǵy emes, kúlli túrki tarıhynda tektonıkalyq betburystar jasaǵan passıonarlyq qýattyń qaınar kózi», dedi Darhan Qydyráli. Jalpy, Taraz tarıhy tereńde jatqan ólkeniń biri. Áýeli ǵun dáýirinde, 2000 jyl buryn irgesi qalanǵan Talas bekinisinde «Talas shaıqasy» arqyly Han ımperııasyna qarsy toıtarys berilgeni tarıhı shyndyq. Sondaı-aq, osynda túrki-musylman órkenıetiniń negizi qalanǵan ári búkil túrkilerdiń musylman dinine bet burýyna yqpal etken 751 jylǵy «Talas-Atlah» shaıqasy ótken. Altyn Orda, Shaǵataı, Moǵolstan memleketteriniń negizi qalanǵan 1269 jylǵy tarıhı «Talas quryltaıy» da osy óńirde ótken. Onyń 750 jyldyq mereıtoıy 2019 jyly Taraz qalasynda keńinen atalyp ótken. Sonymen qatar, Qazaq handyǵynyń alǵash shańyraq kóterip, tý tikken mekeni retinde de, Uly Jibek joly boıynda Shyǵys pen Batys órkenıetin toǵystyryp, alýan túrli mádenıetterdiń almasýyna yqpal etken órkenıetti óńir retinde de Tarazdyń oryny aıryqsha.
Jıyn barysynda elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstrligi Arhıv isteri jáne qujattamany basqarý komıtetiniń tóraǵasy Qýat Borash áýeli mınıstr Aqtoty Raıymulovanyń hatyn oqyp berdi. Budan keıin ol Taraz qalasy kóshpeli jáne otyryqshy mádenıetiniń murageri sanalatynyn, túbi bir Túrki áleminiń ishinde qasterli qala, kıeli ortalyq ekenin atap ótti. Keleli basqosýda búginde Alash tarıhy, Alashorda áskeri jaıly zertteý júrgizip júrgen belgili alashtanýshy ǵalym, Parlament Májilisiniń depýtaty Berik Ábdiǵalıuly «Taraz jáne Túrki álemi» atty mazmundy baıandama jasady. О́z sózinde ol Taraz topyraǵynan shyqqan Tarazılerdi túgendep, olardyń esimderi men eńbekterin urpaqqa jetkizýdiń mańyzdy ekenin aıtyp, balbaltastar mýzeıin ashýdy usyndy. «Túrki eliniń altyn besigi – Altaı, ortalyǵy – Túrkistan desek, dál osy tizimde Tarazdyń da aty erekshe aıtylady. О́ıtkeni osy jerde ıslam dininiń keń taralýyna yqpal etken oqıǵalar oryn aldy. Muny da álemdik deńgeıde, ásirese, túrki dúnıesinde barynsha nasıhattaý kerek», dedi Berik Ábdiǵalıuly. Sondaı-aq, konferensııaǵa qatysýshy Altyn Orda dáýirin zertteýshi bilikti maman, Vıskonsın-Medıson jáne Nazarbaev ýnıversıtetiniń professory Iýlaı Shámiloǵly «VI-XIV ǵasyrlardaǵy Taraz jáne Ortalyq Azııa: Birinshi pandemııa men ekinshi pandemııanyń áseri» atty taqyrypta baıandama jasady. Qazirgi kezde ózekti ári tyń taqyryptardyń biri – pandemııa tarıhyn zerttep júrgen ǵalym óz pikirin bildirip, túrli tarıhı málimetterdi alǵa tartty. Ol Qytaı saıahatshysy Sýan Sıannyń VII ǵasyrda Áýlıeata óńirinde bolyp, zertteýler júrgizgenin, odan qundy málimetter qalǵanyn aıtty. Sonymen qatar, tarıhy tereń Talas quryltaıynyń taǵylymy tóńireginde de áńgime qozǵady. Áýlıeata óńiriniń tarıhyna álemdegi kóptegen bilimdi tarıhshylardyń da qyzyǵýshylyq tanytqanyn jetkizdi.
Búgingi tańda shetel ǵalymdary da ejelgi Taraz ólkesiniń muralaryn zertteýge qyzyǵýshylyq tanytýda. Muny Taraz tórinde ótken «Taraz jáne Túrki órkenıeti» atty halyqaralyq konferensııaǵa ataqty sheteldik ǵalymdardyń qatysyp, pikir bildirýinen de kórýge bolady. Jıynǵa onlaın rejımde Japonııa memleketinen arnaıy qatysqan PhD doktory, «Nara» ulttyq mádenı mura jáne ulttyq mádenı qundylyqtardy zertteý» ınstıtýty zerthanalyq arheologııa seksııasynyń dırektory, professor Sadakatsý Kýnıtake Jambyl óńirinde ekspedısııa jumystaryn júrgizgenin, naqty aıtsaq, Búırekbastaý eskertkishinde bolǵan ǵylymı-zertteý jumystary jóninde áńgimeledi. Áýlıeata óńiriniń tarıhyn zertteýge úles qosqan japon ǵalymy Taraz tarıhynyń da tym tereńde jatqanyn jetkizdi. Oǵan bir dálel – Taraz aımaǵynda Bóriqazǵan, Táńirqazǵan syndy paleolıt dáýiriniń turaqtarynyń mol ekendigi deýge bolady. Bul baǵytta kezinde Hasen Alpysbaev sııaqty ataqty arheologtar zertteý jumystaryn júrgizgen. Budan keıin Sadakatsý Kýnıtake syndy sheteldik ǵalymdarmen birge Talas, Qarataý ańǵaryndaǵy paleolıt dáýiriniń eskertkishterin zerttep kele jatqan tarıh ǵylymdarynyń doktory Jáken Taımaǵambetov sóz alyp, «Qyzyltaý paleolıt kesheni – Eýrazııadaǵy ejelgi arheologııalyq mádenıetterdiń biri» taqyrybynda baıandama jasady. Al, tarıh ǵylymdarynyń doktory, arheolog-ǵalym Madııar Eleýuly «Uly Jibek joly jáne ejelgi Taraz qalasy» atty baıandamasynda Túrki qaǵandyǵy tusynda Uly Jibek joly túrkilerdiń bıligine ótken soń, jańa qalalar salyna bastaǵanyn aıta kelip, ejelgi Taraz órkenıeti tóńireginde áńgime órbitti. Sonymen qatar, Qyrǵyz elinen kelgen ǵalym, Qyrǵyz-Manas ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy Negızbek Shabdanalıev «Talas aımagy jana Talas jazýýlary» tóńireginde pikir bildirdi. Ol jalpy Talas óńiriniń tarıhy, órkenıeti, kóne eskertkishteri jóninde aıtty.
Batys Túrki qaǵanaty tusynda Tarazda túrki taıpalarynyń etnıkalyq túzilisiniń ótkeni de tarıhtan aıan. Onyń negizgi quramy Dýlylar men Núshebılerden quralǵan On-oq eli keıinnen Túrgesh, Qarlyq, Qarahan memleketteriniń quramyna enip, Qazaq handyǵy tusynda qazaq halqynyń etnıkalyq qalyptasýyna zor úles qosqan. Plenarlyq otyrystyń ekinshi kezeńinde Túrkııa eliniń Iedıtepe ýnıversıteninen arnaıy qatysyp otyrǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ahmet Tashaǵyl ejelgi túrki halyqtarynyń etnıkalyq túzilimi jaıynda, Ońtústik Qazaqstandy mekendegen túrki taıpalary týrasynda aıtty. Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, professor Álimǵazy Dáýlethan «Atlah-Talas shaıqasy jáne onyń tarıhı mańyzy» taqyrybynda baıandama jasady. Al, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Bereket Káribaev Talas quryltaıy jáne onyń tarıhı mańyzy týraly áńgimeledi. Ǵalym 751 jylǵy Qytaıdaǵy Tań áýletiniń áskeri men Arab Halıfatynyń áskerleri arasynda ótken Atlah shaıqasy, 1269 jyly Talas ózeni boıynda ótken mońǵol aqsúıekteriniń jalpy quryltaıy jóninde aıta kelip, mundaı tarıhı mańyzy óte zor oqıǵalardy zerttep bilý jáne mańyzyn ashyp kórsetý otandyq tarıh ǵylymy aldynda turǵan mindetterdiń biri ekenin jetkizdi. «Talas quryltaıyn qarastyrý arqyly biz mońǵol ımperııasynyń ydyraýy prosesiniń qalaı júzege asqandyǵyn, alǵashqy mońǵol handarynyń baǵynyshty halyqtarǵa qatysty júrgizgen ekonomıkalyq saıasatynyń qalaı ózgeriske ushyraǵanyn bile alamyz. Sondyqtan HIII ǵasyr ortasyndaǵy Qazaqstannyń saıası tarıhynda 1269 jylǵy Talas quryltaıynyń alatyn ózindik orny bar jáne de ol arnaıy túrde jeke qarastyrýdy qajet etedi», dedi ol.
«Taraz jáne Túrki órkenıeti» atty ǵylymı konferensııada kóne Taraz jáne tutas Túrki tarıhy, jalpy alǵanda ulttyń uly tarıhy tóńireginde qundy derekter keltirilip, keleli oılar aıtyldy. Tarazben irgeles Jamýkat, Baryshan, Jikil, Qulan, Merke syndy ortaǵasyrlyq qalalar da túrki tarıhy men órkenıetinde mańyzdy ról atqarǵany sóz boldy. Sonymen qatar, osy qalalardan tabylǵan arheologııalyq derekter tarıhymyzdyń túgendelýine óz úlesin qosyp kele jatqany da áńgime boldy. Bul rette Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq Qazaq-Túrik ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja ortaǵasyrlyq Taraz jádigerleri men olardyń tarıhı mańyzy jaıynda baıandama jasasa, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, arheolog Dókeı Taleev «Talas óńiriniń 1000 jyldyq tarıhynan syr shertken jádigerler: Shóltóbe, Kókqaınartóbe jáne Jylqyshytóbe» týraly aıtty. «Sońǵy jyldarǵa deıin júrgizilgen zertteýler Qyzylqaınartóbe, Shóltóbe, Baqatóbelerdiń I-IV ǵasyrlar aralyǵymen merzimdeletindigi anyqtalǵan. Olardyń qurylys salý tásilderi men sáýletkerlik erekshelikteri de uqsas. Qazbadan tabylǵan arheologııalyq materıaldar da mezgildes. Qytaı jazba derekteri boıynsha Qańly memleketiniń shyǵys shekarasy Talastyń boıyna deıingi aralyqty qamtyǵan. Qańly memleketiniń gúldengen ýaqyty bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi II ǵasyr men bizdiń jyl sanaýymyzdyń II ǵasyrlary. Keltirilgen dáıekter zerttelgen nysandardyń qańlylarǵa tıesili ekendigin bildiredi. Zertteýlerdiń qorytyndysy Erte ortaǵasyry kezinde Talas óńirin mekendegen turǵyndardyń otyryqshy eginshilikpen aınalysqandyǵyn bildiredi», dedi Dókeı Taleev. Taraz tórinde ótken «Taraz jáne Túrki órkenıeti» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııany Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli qorytyndylap, alqaly jıynda Tarazdyń shejireli tarıhy men Túrki órkenıeti jaıynda mazmundy baıandamalar jasalyp, keleli oı-pikirler ortaǵa salynǵanyn aıtty. Rýhanı jıynǵa qatysqan barsha azamattarǵa alǵys bildirdi. Sondaı-aq, halyqaralyq konferensııanyń qorytyndy qujattary qabyldandy.
Budan keıin konferensııa jumysy «Uly Talas quryltaıy: Altyn Orda», «Atlah shaıqasy jáne jańa órkenıet», «Taraz jáne Túrki álemi» jáne «Máńgilik El ıdeıasy jáne Túrki elderi» atty tórt seksııa boıynsha jalǵasty. Seksııa jumysynda Bereket Káribaev, Iýlaı Shámiloǵly, Berik Ábdiǵalıuly, Madııar Eleýuly, Muhtar Qoja, Jáken Taımaǵambetov jáne ózge de ǵalymdar mazmundy baıandamalar jasady. Jalpy, «Taraz jáne Túrki órkenıeti» atty halyqaralyq konferensııada Túrki órkenıetiniń tarıhı mańyzy, Taraz tarıhynyń shejireli derekteri, qazaq eliniń ótken tarıhy, qazaq dalasyndaǵy qundy jádigerler tóńireginde aıtyldy. Sondaı-aq, álemdik uly oqıǵalardyń ótý barysy men olardyń tarıhı negizderine zertteýler júrgizildi.