Jastar betke alyp qalany, aýyl «qartaıyp» barady

Qazaqtyń jerine  5 Fransııa, 9 Italııa, 11 Ulybrıtanııa syıyp ketedi delinedi. Bul mereıińdi ósiredi. Biraq qazaq sany esińe tússe, oılanyp qalasyń. Ana ǵasyrda Alash arystary «Jer, jer, jer» dep ketipti. Olar ańsap ótken táýelsizdik bizdiń enshimizge tıip, jerdiń ıesi boldyq. Sol jer jekege ketken kezde qolynan kelgender qonyshynan basyp, qaımaǵyn qalqyp aldy. Bylaıǵy jurt kóp jaǵdaıda qon­jıyp qaldy. Sol ádiletsizdik tusynda eń qunarly, jolǵa jaqyn sýarmaly jerden júzdegen, al as atasynyń atamekeni, qazynasy sanalatyn soltústik óńirlerdegi myńdaǵan gektar alqapty bıligi barlar ıelenip ketti. Alǵashqy kezde ol ańǵaryla qoımaǵan. Aldanyp qalǵandar qazir tabanynan taýsylyp, ár esikti bir qaǵyp júr. Suraǵy kóp, jaýaby kemshin sol dúrbeleń, alda meńzegenimizdeı, keıin jer daýyna ulasyp, osy kúnderi aldanǵan aǵaıyndar órge qaraı hat joldap, silesi qatqandar ár jaqqa kósh basyn túzeýge májbúr. Osyǵan arakidik bolsa da balalaryn tas­tap ketip jatqan jesirler zary qosyla bastady. Munyń arǵy astarynda naryqqa kóshý kezindegi ala-qulalyq, júıeli uıymdastyrýdy uran basyp ketse, onyń astarynda mıllıondaǵan halyq turatyn, aýyzdy aqqa tıgizip otyrǵan 2095 keńshar, 265 ujymshardyń taram-taram bolyp taraýy, aýyl áleýetiniń álsireýi jatyr. Osydan kelip «bolashaǵy joq aýyl» degen páleniń tóbesi qyl­tıdy. Al bardy shashpaı-tók­peı uqsatqandardyń usqyny qashqan joq. Sonyń bir dáleli dep Astanaǵa taıaý jerdegi, Aqmola oblysyna qarasty, tórt qubylasy túgel delinetin «Rodına» agrofırmasyn atar edik. Qazir el boıynsha 6936 aýyl­dyń 1310-y áleýeti joǵary delin­se, 5192-si ortasha bolsa, 409-y qur­dymǵa ketip, Qazaq eliniń kar­ta­synan joıylyp tynbaq. Keshegi alasapyran kez artta qaldy, Ota­nymyzdyń órkendeýi álemdik deń­geıge jetti, aýyl qul­dyraýdan qu­tyldy deımiz! Al erteńi kúmándi delinetin aýyldardyń 16,5 paıyzy Arqa tósindegi elordamen irgeles jatqan Qaraǵandy oblysynda eken. Iá, azattyqtyń arqasynda sheka­ramyzdy shegendep aldyq. Biraq sol shekaraǵa tıip turǵan biraz aýdan joıylyp, aýyldardyń jaǵdaıy qalt-qult. Munyń ózi esti adamnyń keýdesine sher bolyp baılanǵandaı. Nege deseńiz, arǵy betten bergi betke qaraıtyndar – bul neǵylǵan bos jatqan dalıǵan dala dep kóz súzbes pe eken degen kúmán et júrekke ınedeı qadalady. Anaý zamandary Murat aqyn «Men qaýip etkennen aıtamyn» depti. Qaýip etpesek te, baıaǵy ata-babalarymyzdyń úlgisimen sol shekaraly aýdandarǵa shette jatqan 5 mıllıon qazaqtyń jartysyn ákelip ornalastyryp qoısaq, utylmas edik, utar edik. Jer kólemine qaraı adam sany da artyp, bosaǵan bosaǵamyzdyń qadasy nyǵaıyp, kúdik seıilip, kúmánǵa núkte qoıylyp, «bolashaǵy joq aýyl» degen surqaı sóz tyıylyp, baıtaǵymyzdyń baǵy ashylar edi. Sol toqyraý jyldary aýyl halqy, shynynda, qala jaǵalady. Qazir olardyń es tapqany qatarǵa qosyldy. Qosyla almaǵany ár bosaǵany bir pana etip, bala-shaǵa­symen bazar jaǵalap, shuby­ryp júr. Bir kezderi jurtty ju­myldyrǵan sol bazarlardyń búgingi jaıy jurttyń kóz aldynda – órtke oranyp jatyr. Bul júzdegen emes, myńdaǵan adam­dardyń zar-muńyna aınalýda. Dala men qalany jaqyndastyrý kerek degen uran bolǵan. Osy kúni de aıtylady. Qalaı jaqyndastyrý kerek? Bul túıini sheshilmegen másele sekildi. Qazaq qalaǵa kel­sin, qalalyq órkenıetke úlesin qossyn, deıdi bireýler ózeýrep. Quptaıtyn sóz, jaqsy bastama. Degenmen, qandastarymyz qalaǵa kelgende isteıtin jumys bar ma? Baspana qaısy? Zańda kórsetilgen 10 sotyq jerge qoly jete me, qol­jetimdi baspana olar úshin arman ekenin oılastyrdyq pa? Bul keıde toq bala ash balamen oınamaıdynyń keri me deısiń. Ondaı aqyl aıtatyndardyń jaǵ­daıy, árıne, jaman emes. Qaı qalaǵa barsa da jumys aldynan shyǵady. Úı berilip jatady. Mun­daı sharapat aýyldyqtarǵa taıaý jyldary bola qalýy ekitalaı-aý! Ishki kóshi-qon toqtaǵan joq. Onyń basty sebebi, aýyldyń jaǵdaıy áli kóńil kónshitpeıdi. Sodan da shyǵar, úlkender jyly ornyn sýytpasa, jastar qalaǵa bet burdy. Sóıtip, aýyl «qartaıa bastady». Urpaq ósiretin jastar ketip jatsa, aýyl «qartaımaı» qaıtedi. Ult jaıyn, jurt jaıyn jıi qozǵaıtyn Májilis depýtaty Nurtaı Sabılıanov bir suhbatynda mynandaı derekter keltiredi: «Mysaly, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 2009-2010 oqý jylynda balalar sanynyń azaıýyna baılanysty 19 mektep, 2010-2011 bilim berý aralyǵynda 17 mek­tep, 2011-2012 oqý jylynda 13 mektep jabylǵan. Jalpy, 2009 jyldan bastap oblysta 69 mektep jabylyp, 48 mektep qaıta uıymdastyrylǵan. Qaıta uıymdastyrý degenimiz – 11 jyl­dyq mektepterdi 9 jyldyqqa nemese 9 jyldyq mektepterdi bastaýysh mektepter mártebesine aýys­tyrý. Bul jaǵdaı da halyqtyń aýyldan kóshýine áser etýde», deıdi. Rasynda, dárigerlik bólimshe men bilim uıalary – aýyldyń tiregi. Ol ekeýi joıylsa, aýyldyń bitkeni. Taǵy bir-eki derekti alǵa tartalyq. Qostanaı oblysyndaǵy tilshimiz Názıra Járimbetova: «Sońǵy bes jyl ishinde óńirdegi aýyldyq eldi mekenderdiń halqy 4,5 paıyzǵa kemigen, bul – 20 myń­daı adam degen sóz. 2009 jyldan beri oblys óńirlerinde 54 aýyldyń jurty ǵana qaldy», dese, Pavlodar oblysynda 173 aýyl 148 aýylǵa top­tastyrylǵan kórinedi. Sóıtip, 25 aýyl joıylyp, jer bos qalmaq. Osy arada mynandaı bir derek oıǵa oralyp otyr. BUU memleket halqynyń qartaıý úlgisin anyqtaýǵa múmkindik beretin halyq jasynyń kórsetkishin bekitipti. Soǵan úńilip kórseńiz, Qazaq eli 2017 jyly halqy kári memleketter tizimine kiretin kórinedi. Oǵan mynandaı ólshemder keltiripti. 65 jastan asqan halyq sany 4 paıyzdan kem bolsa, ony jas memleket dep ataıdy. Eger 7,4 paıyz aralyǵynda tirkelse, memleket qartaıýdyń aldynda tur degen sóz. Iаǵnı, qart kisiler 7 paıyzdan joǵary bolǵan el kári memleket qatarynan oryn almaq. Mysaly, Germanııada 65 jastan joǵary halyq úlesi – 24, Ulybrıtanııada – 20, Ýkraınada – 18, AQSh-ta – 16, Reseıde – 15 bolsa, Qazaq elin­de – 6,6 paıyz. Bul endi 3 jyldan keıin bizdiń elde 7 paıyzdan asyp, 7,4 paıyzǵa jetetin sekildi. Bul derek Máńgilik El armanyna bet alǵan qazaqty qýanta qoımaıdy, oılantpasa. Eń qıyny darqan dalamyzdyń keleshegi ne bolmaq? Biz osyny qazirden bastap sanamyzda saralap, túısigimizde túgendep alýymyz kerek bolar. Osyǵan qarap otyryp, qansha eldi meken Qazaq eli kartasynan múlde joǵalatynyn eseptep shyǵý onsha qıyndyq keltirmese kerek. Másele bunda da emes. Másele, «Bireýler ultaraqtaı jerge zar bolyp otyrǵanda, turǵyndar kóship ketken bos jerdiń erteńgi taǵdyry qalaı bolady, ata-baba mazaryn qaıtemiz?» demeı, baıtaǵymyzdy ıesiz qaldyrý jaıy oılandyrady. Keıbireýler jer «azyp-tozdy», ǵylymı tilmen aıtsaq, de­gradasııaǵa ushyrady deıdi. Ondaı jerdi endi paıdalanýǵa bolmaıdy eken ǵoı dep, álemdik kartaǵa úńilseń, odan da soraqy jerdi meken etip otyrǵan Izraıl men Birikken Arab Ámirlikteri – qý medıennen ónim óndirip, eksportqa shyǵaryp jatqanyn ańǵarasyń. Sol elderge barǵandardyń gúl­zarlaryn aıtyp, aýyzdarynyń sýy qurıtynyn estigende, bizdiń qum-tas degen jerimiz jumaqtaı elesteıtini bar. Iá, aýyldaǵy halyq azaıyp, ondaǵy sheneýnikterdiń qulaǵy ty­nyshtalǵanmen, bul «kósh» qa­la sheneýniginiń tynyshyn ke­ti­­rýde. Kóterilip sóıleıtinder «Kóp­­balaly analar qalada da kó­be­ıip keledi» degen ýáj aıtady. Al sol kópbalaly analardyń de­ni aýyl­dan kelgenin, odan keıin kóp balaǵa qalada jaǵdaı jasalady degen eseppen kúnkóris úshin ómir­ge sábı ákelip jatqandardy olar bilmeıtin shyǵar. Osy kóshi-qon úderisi qala sheneýnikteriniń de mazasyn ala bas­tady dedik. Bul endi aqıqat jaıt. Eń qıyny, mundaı stıhııa­ly kósh qalalardyń áleýmettik jaǵdaıyn birte-birte qıyndatyp jiberýi kádik. «Osynyń aldyn qalaı alamyz» degen keıbir basshylar azamattardy tirkeýge qoıýdy shekteý jaıyn kóterip qana qoımaı, júzege asyra bastady. Tipti, olar «Mundaı qadamǵa barmasaq, qalada qylmystyń ósýi, sanıtarlyq ahýaldyń nasharlaýy, áleýmettik jaǵdaıdyń shıelenisýi múmkin», deıdi. Májilisshiler de buǵan nazar aýdara bastady. Olar qalanyń ishin qoıyp, saıajaıǵa tirkeýdi de shekteý kerek degen baılamdaryn Úkimet nazaryna joldaýda. Qazaqqa aýyl taǵdyrynan bu­­ryn jer taǵdyry qymbat. Bola­shaǵy joq degen jeleýmen keı aýyldardy shómishten qaǵyp, shók­ken túıeniń kúıin keshtirýdiń ar­ǵy jaǵynda qasıetti ataqonys jatqanyn nege eskermeımiz? Onyń ústine isher as, kıer kıim  sol aýyldan jetetinin esh­kim de joqqa shyǵara almaıdy. Qulqynymyzdy toltyrar, tánimizdi jabar eldi mekenderge qazir 10 myńdaı mehanızator, agronom, mal dárigerleri qajet eken. Qazir sondaı jumystardy atqaryp júrgen adamdardyń kóbi zeınet jasyna jetip qalǵan. Iá, qazir aýyldyń qadiri bolmaı tur. Nege deseńiz, álgi isher as, kıer kıim shetten keledi. Tapqan tabys solardyń qaltasyna bulaqtaı quıylyp jatyr. Bir sózben aıtqanda, Qazaq eli bar baılyqtyń tabysyn ózimizge emes, ózgelerge enshiletýde. Osynyń aýyldy kenje qaldyryp, tipti, toqyratyp otyrǵany da ras. Prezıdent Nursultan Nazar­baev «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynda HHI ǵasyrdyń 10 jahandyq syn-qateriniń biri azyq-túlik problemasy ekenin atap ótkeni málim. Sol azyq-tú­lik­ti Jer-Ana beredi. Túptiń túbinde qazaq osy Elbasy aıtqan problemany azyq-túlik óndirý isimen sheship, Máńgilik Eldiń Máńgilik jeriniń ústi ústemdik quratyn bolady. Sondyqtan aýyldyń jaıyn, halyqtyń tynys-tirshiligin tolyq zerttep, zerdelep almaı, ushqary málimetpen keńsedegi keńeste bolashaǵy joq dep bal ashýmen búgingi jyrtyqty jabarmyz, biraq erteńgi aqıqattan attap óte almasymyz belgili. Qazirgideı alyp tehnıka bolmasa da, bereke-birligimen aralasa júrip kún keshken ata-baba­lardyń bizge qaldyrǵan uly mu­rasy – Jer-Ananyń qasıe­tin qazir qadirleı almasaq, erteń kesh bolady. О́kinerimiz sózsiz. Memleket basshysynyń «Dıp­lommen – aýylǵa!» degen ataly sózin aıaqsyz qaldyrmaı is­pen jalǵastyrsaq, aýyl qaıta gúl­denedi. Aýyl gúldense – qazaq gúl­denedi. Osydan kelip qala men aýyl­dyń arasy jaqyndasady. Al nátı­jesi shamaly bolyp otyrǵan irilendirý jeleýimen sol aýyldy túrtpekteı bersek túlemeıdi, kóz qyrymyzdy salmasaq, joǵaltyp tynamyz. Sóıtip, baıtaǵymyzdy bos qaldyramyz. Eldiń bos qa­lýy ult úshin jaqsylyq emes. Áńgimemizdi túıindeı kele aıtqanda, qaladaǵy jaǵdaısyz  jastardyń bir shoǵyryn yntalandyrsa, aýylǵa bet burady. Bul birdiń emes, kóptiń isi ekenin ár qazaq este ustasa, qane. Ásirese, ishke­nimiz artta, ishpegenimiz alda deı­tin baı-baǵlandar da tek-ta­myrym osy qazaq jerinen edi, men de qol sozaıyn. Babadan qalǵan baılyqtan úles alyp, úkilegen tur­mysymdy túzep otyrmyn ǵoı dese, nur ústine nur bolmaq. Eger osylaı uıymdasa alsaq, eli­mizde bolashaǵy joq degen aýyl­dyń ajary kirip, qaratas degen óńirinen bal jalap, sýsyǵan qumynan ónim óndirip, máńgilik armanymyzǵa jeter edik. Qalaı desek te, jerasty baı­lyǵyna súıenip, baıtaǵy­myzdyń qadir-qasıetin, biz bilmegenmen, keıingi urpaq biledi. О́ıtkeni, álgi jer astyndaǵy dáý­let sarqylyp, búkil jan baǵys, qam-qareket jer betine aýysady. Sol tusta «qar­taıǵan aýylǵa» qaıta jan bitedi. Elbasy aıtqan máńgilik maqsat saltanat qurady. Endeshe, biz de osyǵan óz úlesimizdi qosýdy, er­teń­nen uıal­maýdyń tirligin oı­lasaq, qazirden aýyl jaıyna mán berip, tek-tamyrymyz sol darqan dalada ekenin esten shyǵarmasaq eken. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».