Munaı kompanııalary: zalaly men zarary qandaı?

Jaqynda ǵana Atyraý oblysyndaǵy úsh ken ornynda «Embimunaıgaz» kompanııasynyń jumysy toqtatyldy. Sebep – qorshaǵan ortaǵa zııan tıgizgen. Qyzylorda oblysynda da munaı shyǵady. Qumkólge túnde bara qalsańyz, laý­lap janǵan alaýlarǵa tap bolar edińiz. О́ıtkeni, munaımen ilese shyqqan gaz janyp jatyr. Aımaqtaǵy munaı kompanııalarynyń qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty zalal keltirip jatqany týraly sırek aıtylady. Degenmen, biz «Ekosos» uıymynyń jetekshisi Baqytjan BAZARBEK  myrzamen osy turǵyda áńgimelesýdi jón kórdik. – Eń aldymen, Qyzylorda obly­synyń qazirgi ekologııalyq jaǵdaıyna qandaı baǵa berer edińiz? – Qyzylorda oblysynyń ekologııalyq ahýaly elimizdiń basqa óńirlerimen salystyrǵanda, nashar desem, qatelespeıtin shyǵar­myn. Oǵan ártúrli sebeptiń baryn ózińiz de bilesiz. Aral teńiziniń sarqylýy men apaty nátıjesinde óńir ekologııalyq kúızelis aımaǵy dep tanylǵan. Mysaly, Jańaqorǵan, Qazaly, Aral sekildi aýdandarda aýadaǵy azot dıoksıdi 1,2 ese, al Shıelide 1,5 ese normadan tys óskeni jasyryn emes. Baıqońyrdyń zardabynan Qyzylorda oblysynyń myńdaǵan gektar jeri men tabıǵaty ýlanǵan, adamdardyń arasynda túrli dertke shaldyǵý sıpaty jyl saıyn ósip barady. Buǵan qosa, Syrdarııa ózeni kórshi memleketterdiń ekologııalyq saıasatynyń olqylyǵynan birshama lastanyp barady. Kishi Aralǵa quıatyn ózen sýynyń quramynda sýlfattar belgilengen normadan 4 ese, mys pen magnıı 2 ese joǵary bolyp otyr. Buǵan turmystyq qaldyqtardyń óńdelmeıtinin qossańyz, ýaıym kóbeıe túsedi. Qysqasy, Qyzylorda oblysy­nyń ekologııalyq jaǵdaıy jaqsy dep aıtýǵa eshqandaı negiz joq. – Qyzylorda munaıly ólke bolǵandyqtan, onyń paıdasymen qatar zııandy tustarynyń az emes ekeni de belgili. Osy tur­ǵyda ne aıta alasyz? – Bir ǵana mysal retinde aıtsaq, Kumkól ken ornynan at­mosferalyq aýaǵa azot dıoksıdi men oksıdi, metan, kúkirt qyshqyly, formaldegıd sııaqty lastaýshy zattardyń 26 túri bólinip shyǵady. Sonyń ishinde, munaı kompanııalary ilespe gazdy jyldar boıy aýaǵa jaǵyp jiberip otyr. Al onyń kúıesinen shyqqan kúkirtti dıoksıd, kómirteginiń to­tyǵy, azot dıoksıdi sekildi hı­mııa­lyq qospalar qorshaǵan ortaǵa eleýli zalal keltirip jatqany jasyryn emes. Oblystyq ekologııa depar­tamentiniń 2012 jylǵy málimeti boıynsha, 667 munaı-gaz jáne ózge saladaǵy kásiporyndardan  aýaǵa 27,257 myń tonna lastaýshy zat shyqqan. Sonyń 85%-y ıaǵnı 24,427 myń tonnasy eshqandaı tazartylmaǵan kúıi aýaǵa taraǵan.  Jalpy, Qyzylorda oblysynda aýaǵa shyǵarylatyn lastaý­shy zattardyń 63%-yn munaı já­ne gaz óndirý salasyndaǵy ká­sip­­­oryndar shyǵarady. Al «Petro­Qa­zaq­stan­Qumkól Resor­sez» AQ, «Saýts oıl» JShS sııaq­ty kom­panııalar oblys­tyq ekolo­gııa departamentiniń jyl­dyq esep­terinde ekologııalyq quqyq buzýshylyqqa barǵan kompanııalar retinde kórsetiledi. Qaldyqtardy esepke alý, saqtaý, kádege jaratý talaptarynyń buzy­lýy, óndiristik baqylaýdyń joqtyǵy, ekologııalyq ruqsatsyz emıssııa shyǵarý, qaldyqtardy sýǵa tógý, ekologııalyq normatıv­terdi saqtamaý sııaqty zań buzýshy­lyqtar oryn alyp otyr. Eń ókinishtisi, zańdy buzǵandardyń qatarynda múıizi qaraǵaıdaı «PetroQazaqstanQumkól Re­sorsez» AQ, «Volkovgeologııa» AQ, «Qazgermunaı» BK JShS, «Torǵaı Petroleým» AQ, «SNPS-Aı Dan Munaı» JShS sııaq­ty kásiporyndardyń bary qyn­jyltady. – Jalpy, munaı jáne gaz kompanııalary bekitilgen zań­dy­lyq­tardy qanshalyqty saq­tap otyr dep oılaısyz? – Munaı-gaz kompanııalary zań boıynsha ekologııalyq qaýipti qyzmet túri bolyp tabylady. Sondyqtan olardan qorshaǵan ortaǵa zııan keltiriletini aqıqat. Degenmen, keltirilgen zııandy retteý maqsatynda arnaıy qarjy bólip otyrýǵa tıis. О́kinishke qaraı, munaı jáne gaz kompanııalary óndiristegi ekologııalyq baqylaý sharalaryna selsoq qaraıdy. Al olardyń ju­mysyn baqylaıtyn jergilikti ýákiletti organdar men ekologııalyq ınspek­torlarynyń jetkiliksizdigi, keı jaǵdaılarda olardyń bilimi men kásibı daıarlyǵynyń tómendigi kompanııalardyń beı-bereket ju­mys isteýine basty sebep bolyp otyr­ǵanyn aıtqan lázim. Kompanııalar ózderiniń ekolo­gııalyq saıasatyn jetildirýge basa nazar aýdarmaıdy. Mysaly, ekologııalyq menedjmenti qalyp­tasqan birde-bir qyzylor­dalyq munaı-gaz kompanııasy joq. Sebe­bi, ekologııalyq menedjment degendi zaýyt nemese kásiporyn qasyna kóz úshin júz aǵash egip, qoqystaryn «mysyq kómbe» jasap jerge kóme salý, ıa bolmasa qaldyq sýlarynyń koımalaryn qorshap qoıý dep qana túsinedi. Bir ǵana mysal. Qanshama kom­panııalar jańa halyqaralyq ekologııalyq standarttardy en­gizedi. Bul zańmen mindettelmegen. Biraq osy standarttardy en­giz­gen kompanııalardyń is júzin­de ekologııalyq saıasaty men onyń nátıjeleri bir-birine sáı­kes kel­meıdi. Árıne, keıbir máse­lelerdi tolyqtaı oryndaý úshin qarjy qolbaılaý bolýy múmkin. Desek te, qoldan keletin, qarjy jetetin tustaryn oryndaýǵa qulyqsyz. Eń ókinishtisi, kompanııalardyń qorshaǵan ortany qorǵaýǵa je­te kóńil bólmeýi. Olar sol óńir­degi adam­dardyń ómirine, densaý­lyǵyna, tabıǵattyń ahýalyna qaýip tóndi­retinin túsine bermeıdi. – О́kiletti organdardyń tarapynan munaı kompanııalaryna qorshaǵan ortany lastaǵany úshin qyrýar aıyppul salǵanyn estip jatamyz. Olar sonda budan da qorytyndy shyǵarmaı ma? – Ekologııalyq kodekste kel­tirilgen zalaldy kompa­nııalardyń óteýge tıis ekeni aıtylǵan, onyń joldary da taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Biraq is júzinde mu­naı kompanııalaryna qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalaldy ón­dirýge baılanysty salynatyn aıyppul zııannyń ornyn tolyq kóleminde aqtamaıdy. Sebebi, kompanııalar úshin qazirgi ekologııalyq zańnamadaǵy jaǵdaı tıimdi. Olar kózge kórinetin zalaldy ǵana óteı­di. Al kózge kórinbeıtin jáne ke­shendi ekologııalyq, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq, agromııalyq zertteýlerdi qajet etetin zalal sol kúıinde qalady. Kerek deseńiz, munaı kompanııalary salynatyn aıyppuldyń shamasyn josparlap qoıady. Olarǵa jańa tehnologııalardy iske asyryp, jasyl ekonomıka talaptaryna qadam jasaýdan góri aıyppuldy tóleı salǵan ońaı.Mysal keltirer bolsaq, Qyzylorda oblystyq ekologııa departamentiniń 2013 jyldyń sońǵy 10 aıdaǵy tekserý qorytyndysy boıynsha bir de bir qylmystyq quramy bar ekologııalyq zań buzýshylyq oryn almaǵan. Qajet deseńiz, bir de bir kompanııanyń memlekettik lısenzııasy nemese ekologııalyq ruqsatyn toqtatýǵa usynys beril­megen. Muny Qyzylorda oblysynda jumys istep jatqan munaı kompanııalarynyń zańdy qatań saqtaýymen baılanystyra almaısyz. Atalǵan máseleniń túp negizi, zańnyń keıbir tustarynyń durys ázirlenbeýinde dep esepteımin. – Sonda siz munaı kompanııa­lary zańdy qasaqana buzady demekshisiz be? – Birinshiden, ekologııalyq zııan keltirgen kompanııalar­dy jaýapkershilikke tartý óte qıyn. Kóbine ákimshilik jaýap­kershilikpen shektelip, qajetti aıyppulyn tóleı salady. Al kelti­rilgen zııanynan týyndaıtyn máseleler olardy oılandyrmaıdy. Máselen, shıkizattyń tógilý saldarynan jerasty sýlaryna, adamdardyń densaýlyǵyna tıgizetin ekologııalyq zııannyń keıbir zardaptary búgin belgili bolmaıdy. Ol keıin baıqalady. Sondyqtan zııan keltirgen mu­naı kompanııasyn azamattyq jaýap­kershilikke tartyp, odan ótemaqy óndirý múmkin emes. Onymen qosa, munaı jáne gazdy óndirý kezinde aýaǵa shyǵarylǵan zııandy zattar jerge, sýǵa, jan­ýar­larǵa, ne jer qoınaýyna keltirilgen zalal sııaqty emes. Onyń shynaıy jáne obektıvti baǵasyn shyǵarý múmkin emes. Aýa men ozon qabatynda shoǵyrlanǵan lastaýshy zattar kóp ýaqyt saq­tal­maıdy. Sol sebepti, baǵalaý kezinde onyń aerozolderiniń dıf­fýzııalyq jolmen aýaǵa shashy­raǵanyn anyqtaý óte kúrdeli sharýa. Sondyqtan ol kóp jaǵdaıda sotta dáleldenbeı jatady. Mine, osy jaǵdaılardan keıin munaı jáne gaz óndiretin kompanııalarǵa aıyppul tólegen tıimdi me, álde qaýipti qaldyqtardy zalalsyzdandyrý jáne kádege jaratý sharalaryn júrgizgen paıdaly ma? Statıstıkalyq derekterge súıensek, 2012 jyly Qyzylorda oblysynyń munaı jáne gaz kásiporyndary 70 myńǵa jýyq túrli óndiristik qaldyqtardy shyǵarǵan. Biraq onyń birde-biri óńdelmegen, paıdaǵa asyrylmaǵan, tek arnaıy uıymdarǵa tapsyra salǵan. Al ondaı uıymdarda qaldyqtardy óńdeý jáne iske jaratý tehnologııalary joq. Olar qaldyqtardy bar bolǵany arnaıy polıgondarda ne kóme salady, ne ózge kásiporyn aýlasynda saqtap qoıady. Búkil Qyzylorda oblysyndaǵy barlyq óndiristik qaldyqtardyń 74%-y munaı jáne gazdy óndirý kompanııalarynyń qyzmetine tıesili eken. Máseleniń qanshalyqty qıyn ekenin osydan-aq ańǵarýǵa bolady. – Eger de zań júzinde kompa­nııalardyń jaýapkershiligin kúsheıtsek, bul oń septigin tıgize me? – Shetelderde tabıǵat paıdalanýshylar ekologııalyq zańnamany saqtaýǵa, jasyl ekonomıkaǵa kó­shýge zańdyq turǵydan ynta­landyrý arqyly júrgiziledi. Aıtalyq, taza janar-jaǵarmaı shyǵarǵan, aýaǵa shyǵaryndylaryn azaıtqan, tógindilerin tazartqan, qaldyqtaryn kádege jaratqan kásiporyndy salyqtan bosatý, múlkiniń kepil somasyn kóterý, nesıe berý, tekseristerden bosatý sııaqty jeńildikter bergen. Bálkim, bizge de osy talaptarǵa kóshý kerek shyǵar. Al zańdy kúsheıtip, talapty arttyrǵannan qanshalyqty paıda bolatyny belgisiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.