JAT JERDE JATQAN BAÝYRLAR

Tizimder Jat jerde máńgi qalǵan qazaqstandyq jaýyn­ger­lerdiń tolyq tizimi (Germanııa aýma­ǵyndaǵy 6228 adam, Avstrııa­daǵy 1000-nan astam adam) Germanııada jerlengender - kóshirip alý Avstrııada jerlengender-kóshirip alý Taǵy qaıdan izdeýge bolady?Ádistemelik nusqaý Atam qazaqta: “Izder, suraryń bar ma?” degen sóz bar. Astaryna úńilseń, kóp nárseni uqtyrady. Budan keıin “О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy” degendi jáne qosyp qoıady. Osydan 65 jyl buryn aıaq­tal­ǵan surapyl soǵystyń jarasy áli jazylar túri joq. Sheıit ket­ken mıllıondaǵan adamnyń dere­gin áli izdeýmen kelemiz. Buryn ortaq arnada tirlik jas­asaq, endi táýelsiz Otanymyzdan attanyp, habarsyz ketken jaýyn­gerlerdi izdeý jalǵasýda. Sonyń bir aıqyn dáleli, “Armanda ketken bozdaq­tar” jáne Peter Sıkeldiń “Este­lik kitaby” der edik. Alǵashqy kitaptyń jaryq kórýine Germanııadaǵy Qazaqstan elshiligi uıytqy bolypty.  Bul estelik kitap – sol surapyl soǵys jyldary Qazaq elinen áskerge shaqyrylyp, túrli sebeptermen tut­qynǵa túsken, nasıstik lager­lerdiń barlyq zulym­dyqtaryn bastan keshken, aqyry sol jerde sońǵy demi taýsylyp, týǵan jeri­niń bir ýys topyraǵy buıyr­maı, jat jerde máńgilikke qalyp qoı­ǵan 6228 jaýyngerdiń aty-jóni, týǵan kúni, aıy-jyly, ulty, qaı óńir, qaı qaladan barǵany, ómirden túńilip kóz jumǵan ýaqy­ty, ajal lageri, jerlen­gen jeri týraly jan-jaqty málimet beredi. Alǵysózin jazǵan Germa­nııa­daǵy Qazaqstan­nyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi N.Onjanov: “Osy qan tógis soǵysqa 1,2 mıllıonnan astam qazaqstan­dyqtar qatysty. Olardyń 600 myń­ǵa jýyǵy qan maıdanda qaza taýyp, nasıstik lagerlerde qurban boldy. Soǵys tutqyndarynyń ashy da qaıǵyly taǵdyrlaryna dálel bolar kóptegen muraǵattyq qujattar men fotosýretter jınaldy” dep sonyń nátıjesinde “Armanda ketken bozdaq­tar” atty estelik kitaptyń shyqqa­nyn, tutqynda qaza bolǵan baýyr­larymyzdy izdestirý jumysy­nyń jalǵasa beretinin, bul tizim sońǵy tizim emes ekenin alǵa tartady. Al “Qazaq eli ardagerler uıymy” qoǵam­dyq birlestigi ortalyq keńesi­niń múshesi, soǵys ardageri, qoǵam qaıratkeri M.Saǵdıev kitapty qarap shyqqanyn aıtyp, “Bul kitap qaza tapqandardy eske alyp, qaıǵyrý ǵana emes, sonymen qatar, olardyń dúnıe júzi halyqtarynyń bostan­dyǵy jolyndaǵy erlikterin maq­tanysh etý. Olar bolmasa jeńistiń ózi de, demek siz ben bizdiń bola­sha­ǵy­myz da bolmas edi” dep sóz aıaǵyn túıedi. Sakson Memorıal­dary birlestigi qujattama ortaly­ǵy­nyń qyzmetkerleri d-r Klaýs Dıter Mıýller, Aleksandr Harıto­nov “Qaıtarylǵan rýh” atty shaǵyn jazbalarynda: “Sizderdiń qoldary­ńyzdaǵy kitap – ekinshi dúnıejúzi­lik soǵysta mıllıondaǵan otbasy tap bolǵan qaıǵy-qasiret týraly qabyrǵany sóger estelik. Maıdanda qaza tapqan jaqynynyń qazasy otbasy úshin orny tolmas aýyr qaı­ǵy bolsa, “habarsyz ketken” degen sýyq sóz, jaqyn adam taǵdyry­nyń eńseni ezer belgisizdigi múlde umy­tyl­maıdy. Árqashan úmit ushqy­ny sónbegen, sónbeıdi de, múmkin áli kezdesip qalarmyz degen senim joǵalmaıdy” deı kelip “О́kinishke oraı, bizdiń qolymyzdaǵy qujattar boıynsha adamnyń taǵdyry qalaı aıaqtalǵanyn anyqtaý árdaıym múmkin bola bermeıdi. Mysaly, keıbir kartochkalarda adamnyń qaza bolǵany týraly belgi bar, biraq onyń sońǵy tynysy bitken jeri kór­setilmegen. Al qaısybirinde qaı­tys bolǵany týraly belgi joq, taǵdyry qalaı bolǵany da kórsetil­megen”, dep ózderi izdestirý jumys­taryn áli júrgizip jatqanyn, Qazaq eli azamattarynyń belgisiz ketken baýyrlaryn joqtaý jolyndaǵy tynymsyz tirlikterine rızalyǵyn bildirip, ataqty qolbasshy Sývorov­tyń: “Soǵys –sońǵy jaýynger jer­len­gende ǵana aıaqtalady”, degen sóziniń áli qunyn joımaǵanyn alǵa tartady. Bul kitapta belgisiz jaýyn­gerlerdiń anyqtalǵan aty-jónimen qatar, ózge de kóptegen derekter bar. Ekinshi kitaptan Avstrııada jer­­len­gen qazaqtar týraly málimet­termen tanysýǵa bolady. Qundy dúnıege jazǵan alǵysózinde sol memlekettegi Tótenshe jáne ókiletti elshimiz Erjan Qazyhanov eki memleket arasyndaǵy dostyq qarym-qatynastyń altyn ar­qaýyn­daı bul kitapta qazaq­stan­dyq jaýyngerler týraly alǵash ret málimet berilip otyrǵanyn atap ótedi. Avstrııa Respýblıka­sy­nyń Federaldyq ishki ister mınıstri mag. d-r Marııa Fekter osy ýaqytqa deıin qazaq topy­raǵynan kelip qaza tapqandar sany 500 shamasynda delinip kel­se, Peter Sıkeldiń zertteýi boıyn­sha, eki ese kóbeıgenin aıtady. Kitap avtory bul qanquıly soǵys 40 mıl­lıonǵa jýyq adamnyń ómirin jalmaǵanyn aıta kelip: “So­ǵys­ta qaza tapqan árbir jan maǵynasyz qaıǵy-qasiretti jáne qaıtys bolǵan mıllıon­daǵan adamdar­dy esimizge salyp otyrýy qajet. Bizdiń joǵalt­qanymyzdy eshkim eshqashan qaıtara almaı­dy. Biraq týys­tary úshin áke­leriniń, ata­larynyń jáne ómir­lerindegi eń jaqyn adamdary­nyń sońǵy tynyshtyq tapqan jeri týraly uzaq ýaqyt kúttir­gen habardy alý olarǵa jalǵyz ǵana moral­dyq jubanysh bo­lyp tabylady. Áskerı beıitter beıbitshilik pen tatýlastyq, jańa soǵystar­dy boldyrmaý sımvoly retinde ózara qurmet­teý men adamdar­dyń birin-biri jaqsyraq túsinýine yqpalyn tıgizetin bolsyn. Osyndaı jaǵdaıda ǵana bul qurbandyq­tardyń beker bolmaǵany týraly batyl aıtýǵa bolady”, deıdi. Mine, qapyda ketken baýyr­lar týraly eki kitap jaryq kórip otyr. Onda tasqa basyl­ǵan myńdaǵan adamnyń tizimin jiti qarap otyrsań, belgisiz soldattar belgili bolyp, ózderi oralmasa da aty-jónderi elge jetip, rýhy jańǵyryp tur. Osy arada olarǵa kórseter qurmet týraly qazaqtyń jaýynger aqyny Ábý Sársen­baev bylaı dep ketken edi: “Bizdi jal­ma­maq bolǵan ajaldy ór keýdesimen qaqty. Ol arystansha alysty, ólim soqqysyn óz ústine aldy. Denesin oq párshelese de el namysyn qorǵap qaldy. Sen qurmette ony! Túsindiń be, qaraǵym?”. Súleımen MÁMET. Taǵy qaıdan izdeýge bolady?Ádistemelik nusqaý http://obd-memorial.ru saıtynan. Bul saıt soǵysta jáne odan keıin joǵalǵandardyń eń úlken elektrondyq qory, Reseı Úkimetiniń tikeleı nuqsaýymen jasaqtalǵan. Qordan kelesideı tásildermen izdeýdi usynamyz. Mysaly, "Jádigerov" degen famılııa "Jadygerov", "Jadıgerov", "Iаdıgarov", t.s.s. varıasııamen kete berýi múmkin. Bul ásirese, maıdanǵa rezervten emes, birden shaqyrylǵan bozdaqtarǵa baılanysty. Keıbir adamdardyń aty-jóni dál qujatyndaǵydaı emes, estilýi boıynsha jazylýy ábden múmkin. Eger izdelindi aty-jóni daýysty dybystan bastalsa, onda da birneshe varıasııamen kórýińizdi ótinemiz, mysaly: "Oımaýytov" - "Aımaýytov", tipti - "Imatov" bop ketýi múmkin. Zor qurmetpen: "Egemen Qazaqstan" gazetiniń redaksııasy