Kezdeısoqtyq keremeti

Iаsaýı hıkmetteri aǵylshyn tilinde jaryq kórdi

Kezdeısoq kezdesip jatatyn oqıǵalar shynymenen kezdeısoqtyq pa? Oılap qarasaq  kezdeısoqtyqtyń ózi keıde zańdylyq sekildi bolyp ta kórinedi. Sonymen, halqymyz úshin bir eleýli oqıǵaǵa aınalǵan  sátti kezdeısoqtyq  2011 jyly Samatbek Bókebaı atty azamatqa kezdesipti. Sol sátti kúni sáýletshi Bókebaı Samatbek kezdeısoq bir kisiler áńgimesiniń kýási bolyp qalady. Imanjúzdi, eýropa násildi bir áıel men er adam Astana qalasynda, qasynda qazaqstandyq azamattar bar, sóılesip otyrady. Áńgime barysynda ózine qoıǵan suraqqa álgi áıel: «Men sizdiń bul ótinishińizdi oryndaı almaımyn. О́ıtkeni, men musylmandyqty qabyldaǵan, adal oılap, adal sóıleýge ant etken adammyn. Izgi ister isteýge, qaıyrym kómek kórsetýge beıim turamyn. Men sopy­lyq jolǵa túsken musylmanmyn», dep jaýap qatady. Sheteldik áıeldiń bul sózi Samatbektiń ómirge degen kózqarasyna, tirshiligine sáıkes bolyp shyǵady.

Bul azamatshanyń orys ultynyń ókili emes ekenin baıqaǵan Samatbek sáti túsken shaqta til qatady. Ol óziniń aǵasy Ánýarbektiń Qoja Ahmet babanyń hıkmetterin kóne túrki tilinde túsiný úshin uzaq jyldar sol tildi úırengenin áńgimelep beredi. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýa­nı hıkmet» atty eńbegin túp nusqadan qazaq tiline, sosyn orys tiline aýdarǵanyn sóz etedi.

Bular aǵylshyn eliniń Astanaǵa ýaqytsha issaparymen kelip júrgen azamattary eken. Olar qazir musylman eli retinde qazaq jurtyn aralap júrgenin, endi Túrkistan qalasyna soǵyp eline qaıtqysy  keletinin aıtady.

Áńgimelese kele bulardyń Qoja Ahmet eńbekterimen kóp tanystyǵy joq eke­nin baı­qaǵan Samatbek olarǵa óziniń Túrkis­tan­­­daǵy  aǵasy Ánýarbekpen dıdarlasýdy usynady.

Aǵylshyn azamattary Túrkistanǵa soǵyp, Bókebaı Ánýarbekpen tanysyp, Qoja Ahmet Iаsaýı hıkmetteriniń oryssha nusqasyn alyp eline ketedi. Bir-eki aıdan soń Vırve hanym Samatbekke telefon soǵyp rahmetin aıtady. Olar kúıeýi ekeýi (Trapman Djonotan) Qoja Ahmet hık­met­terin ejikteı oqyp, tereń maǵyna­laryna oı júgirtkenin aıtyp, syr bólisedi. Bul habardy estip bárimiz qýandyq. Úlken qýanysh alda eken. Kóp uzamaı Vırve hanym taǵy telefon soǵyp, eger Ánýarbek  ruqsat etse bular Qoja Ahmet Iаsaýı hıkmetterin aǵylshyn tiline aýdarýǵa bel baılaǵandaryn aıtady. Trapman Vırve hıkmetterdi sózbe-sóz aýdarý múmkindigi baryn, al kúıeýi Trapman Djonotan onyń aýdarmasyn ádebı tilge beıimdeıtinin jetkizedi. Samatbek aǵasy Ánýarbektiń ómirden ótip ketkenin, biraq bul usynysqa qýana kelisetinin, aǵylshyn tiline aýdarý, kitap etip basyp shyǵarý shyǵyndaryn óz moınyna alatynyna sendiredi. Samatbek myrza «Dıýanı hıkmettiń» qazaq, orys tilindegi aýdarmasyn  «Saryarqa» baspa úıinen 1000 dana taralymmen 2009, 2010 jyldary bastyryp shyǵarǵan bolatyn. Biz Samatbek Bókebaı jóninde de bir aýyz jyly sóz jalǵaǵan oryndy bolar dep oıladyq. Samatbek myrza kásibı sáýlet­shi retinde jıyrma jyldaı Túrkistan qala­synyń, Atyraý oblysynyń bas sáýletshisi jumystaryn atqaryp, keıin Astanada «QazArhStroı» atty JShS-in qur­dy. Bul serik­testik Asta­na qalasyndaǵy «Qazaq eli» monýmenti, «As­tana Juldyzy», Zań ýnı­versıteti, Bas prokýratýranyń ǵımaraty, sha­ǵyn aýdandar men jeke turǵyn úıler sekildi sáýlet týyndylarymen tanymal. Samatbek azamat retinde kóptegen qaıy­rym­dylyq, izgilik isterdiń basy-qasynda júr. Túrkistan qalasynyń bas sáýletshisi qyzmetinde bolǵan tusta burynǵy Lenıngrad qalasyndaǵy Ermıtaj murajaıynan qasıetti Taıqazandy alyp kelýge kóp eńbek etti. Aqseleý Seıdimbek marqumnyń arýaǵyna arnalǵan kesh uıymdastyryp, biraz estelik buıymdar  jasaýǵa septigi tıdi. Qoıshyǵara Salǵaraulynyń «Múde han» atty eńbegin baspadan shyǵaryp, «Orta­ǵasyrlyq túrikter» atty tarıhı eńbegin túrik tiline aýdartyp beredi. Osyǵan bárekeldi dep júrgende Samatbek­tiń kezdeısoq kezdesýi halqymyzǵa, álem halqyna, musylman álemine: «Divine Wisdom. Divine Hikmet of Hoja Ahmed Yassawi» degen atpen Londonda baba hıkmetteri aǵylshyn ti­linde jaryqqa shyǵyp úlken tartý bolyp otyr. Buǵan qosar azǵantaı qosymshamyz bar. Marqum Ánýarbek qajy kózi tirisinde bizge ózi aýdarǵan «Dıýanı hıkmettiń» qazaq­sha nusqasyn usynyp, pikirimizdi bilgisi kelgen edi. «Men, Qul Qoja Ahmet Iаsaýı – alpys úshte kirdim jerge...» degen atpen jazylǵan maqalamyzdy Samatbek myrza  aǵylshyndarǵa hıkmetpen qosa jibergen eken. Olar maqalany aǵylshyn tiline aýdaryp, sóz etip otyrǵan kitap sońyna beripti. Jaqyn arada «Dıýanı hıkmet» atty aǵylshyn tilindegi kitaptyń tusaýkeseri Londonda ótpek. Bizdiń de sol sharaǵa sha­qy­ry­lyp qalamyz ba degen úmitimiz bar. Aýdarmashylar Astanadaǵy elshilikteri arqyly «Divine Wisdom. Divine Hikmet of Hoja Ahmed Yassawi» kitabynyń bir danasyn Nursultan Ábishulyna joldaǵanyn aıtady. Olar endi «Dıýanı hıkmet» kitabynyń tusaýkeserin London qalasyndaǵy Qazaq eli elshiliginde ótkizýge ázirlenip jatqan kóri­nedi. Sodan keıin bul ıgi isti Astanadaǵy Uly­brı­tanııa elshiliginde jalǵastyrýdy maqsat etedi. Saıyn NAZARBEKULY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri.