«Qaıyrly bolsyn sizderge, menen qalǵan mynaý Edil jurt...» Qaztýǵan jyraýdyń «Alań da alań, alań jurt» dep bastalatyn osy tolǵaýynyń taqyrybyn «Qaıran Edil» eken dep oılap keldik. Eldiń jadynda saqtalyp, osy zamanǵa jetken sóz – HV ǵasyrda týǵan eń kóne tolǵaýlardyń biri. Ásheıin tolǵaý deýge kelmeıtin uly týyndy dese jarasady. El aıyrylǵan almaǵaıyp kezeńniń beınesin keıiptegen shyǵarma jerin tastaı kóshken jurttyń zaryn da, zańǵarlyǵyn da ańǵartady.
Aza boıy qaza bolyp bara jatsa da, asqan bir asqaqtyqpen jyrlaıdy ǵoı qımastyqtyń ózin. Kemel ulttyń balasynyń aýzynan shyǵatyn sóz, bilgenge. Basqasyn aıtpaǵanda, jyrdaǵy kisi attarynyń ózi jeke toqtalyp, arnaıy zerttep jazatyn taqyryp deýge turarlyq. Aqylmen bilgenge Arqaǵa ma, Syrǵa ma kóshpese bolmaıtynyna anyq kózi jetken, biraq, bálen atadan beri kindiginen baılanǵan qonysyna qımaı-qımaı qaraılaýmen, aqyry kóshýdi uıǵaryp, uzańqyrap bara jatyp keri burylyp, ataqonysyna sońǵy ret bir qarap alyp, kóz ushyna deıin ketip qalǵan kóshke qaıta shapqan Qaztýǵan bútin qazaqtyń ózi dese bolady. Edáýir jer qara úzip ketken kóshti qýyp jetem dep atynyń basyn jiberip, aýaǵa jasyn jutqyzyp jylap bara jatyp aıtqan sózi: «Qaıyrly bolsyn sizderge!». Kim qalaı túsinedi muny? «Azaýlynyń Ystanbuldan nesi kem» degen ulttyń sol kezdegi rýhy men tabıǵatyn áıgilemeı me?
Qaztýǵannyń osy «Qaıran Edili» men Asan qaıǵynyń «Qyrynda kıik jaılaǵan» tolǵaýynyń arasynda tarıhı baılanys bar ma, joq pa, bile bermeımiz. «Edil degen qııanǵa, eńkeıip keldiń tar jerge, munda keńes qylmadyń» demeı me Asan qaıǵy? Keńes qylmaǵany – turaqtap otyrmaǵany. Soǵan qaraǵanda ekeýiniń oqıǵasy bir bolǵanǵa uqsaıdy. Ekeýinde de Edildi tastap ketip tur ǵoı. Aıtpaǵymyz bul da emes. Aıtpaǵymyz – qazaq urany men zaryna aınalǵan jyr-tolǵaýdyń bári atameken, jerimen baılanysty. Túptep kelip jibergende tarıhynyń ózi osy jyrlarda turǵanyn aıtarǵa kerek.
«Aspanda Kók Təńiri, tómende qara jer jaralǵanda, ekeýiniń arasynda adam balasy jaralǵan». Túrikten taraıtyn qazaq halqynyń tarıhy bastaý alatyn uly Kúltegin jazýynyń da negizi jerde jatyr... «Buldyrap artta qalyp bulań jas ta, Aıyqpaı turyp aldy tuman – basta. Aspanda – Kók Táńiri, Jerde – Halyq, Dúnıeden túk sezbedim budan basqa» (Serik Aqsuńqaruly). Bul – búgingi qazaq jyry. Pil saýyrly qara jerdi aıtpaı ketpeıdi. Abylaı han Buqar jyraýdan bul tyǵyryqtan shyǵýdyń joly qaısy degende jyraý «halyqty Jıdelibaısynǵa kóshir» degeni aıtylady. «Jıdelibaısyn jerinde». «Alpamys» jyrynyń álhamy osylaı bastalady. Mekege baryp kelgen úlken bir atamyz «Kók pen jerdiń balasy bop qalam» depti. Qysqasy, jer – qazaqtyń ishine túsip, psıhologııasyna aınalyp ketken eń qasıetti uǵym. Baıyrǵy tildik qoldanysynda álem demeı, jer-kók, jer beti ataǵan. Sondyqtan «men jerde ómir súrmeımin, jer mende ómir súredi» degen Mıras Asannyń sózine osqyryna qaraýdyń jóni joq.
Alysqa barmaı-aq, qazirgi qazaq ánuranyn alsa da jetkilikti. Shámshi aıtady ǵoı. «Elý toǵyzynshy jyly qazaqtar: «orystar bizdiń jerimizdi alyp qoıaıyn dep jatyr. Teristiktegi bes óńirdi Selınnyı kraı etip, Reseıdiń qaramaǵyna qosyp almaqshy» degen soń, elge patrıottyq uran tastaý úshin URAN ÁN jazdym» deıdi uly Shámshi. Jazǵanynyń URAN ÁN (ánuran) ekenin ózi aıtyp tur. «Onyń sózin jazǵan qazaqtyń óte talantty aqyny Jumeken Nájimedenov. Radıodan jigitterge kúnine eki-úsh márte bergizip qoıamyz» dep jalǵastyrady. Sonda qazirgi qazaq ánuranynyń ózi jerge baılanysty týǵan bolady.
Jyrmen jetken tarıh munymen de shektelip qalmaıdy. «Edil úshin egestik, Tepter úshin tebistik. Jaıyq úshin jandastyq, Qıǵash úshin qyryldyq, teńdikti, maldy bermedik» deıtin Mahambet sóziniń betin ashyp, syryna úńilgende, ulan-ǵaıyr keńistikke tap bolasyz. «Qıǵash úshin qyrylsa, teńdik pen mal úshin» eken. Mundaǵy teńdik sóziniń maǵynasy – erkindik pen azattyq, mal-jan – el men jerdiń dáýleti, yrys pen nesibe. Úlesińdegi jer betinde ult bolyp uıysarǵa, jurt bolyp qoǵamdasarǵa osy ekeýi de kerek. Demek ult kósemi Álıhan Bókeıhannyń eldik urany bastaýyn baba tanymnan alǵanyn baıqaý qıyn emes: «Jer, jer jáne jer! О́ıtkeni jersiz Otan joq! Jersiz adam joq! Jersiz memleket bolmaıdy!», dedi Alash arysy.
Ádebıettiń ǵalamaty da sol, jyr tilinde kestelengen eki aýyz sózdiń astarynda álem aýnap, zamandar almasyp jatady. Osy tusta qazaq tarıhynda aıtpaı ketýge bolmaıtyn eki týyndyny erekshe atar edik. Joǵaryda keltirgen Qaztýǵan jyraýdyń «Qaıran Edili» óz aldyna ulys bolǵan Qazaq ordasynyń qurylýynyń basyndaǵy tolǵaý bolsa, sol uly handyqtyń jońǵar shapqynshylyǵynan oısyraı jeńilgen ótpeli kezeńiniń azaly kúıin shertetin bir shyǵarma – «Elim-aı» zary.
Buryn halyq áni retinde aıtylyp júrgen eldiń zary keıinde Qojabergen jyraýdyki delinip júr. Jońǵar shapqynshylyǵynan bosyp ketken jurttyń zar-nalasy. Ánnen góri azaǵa keledi. Zamananyń ashy zary. Jáne bir ǵajaby, mundaı týyndylardy kópshilik ómiri esinen shyǵarmaıdy. Qaı ýaqytta, qandaı oqıǵaǵa baılanysty týǵanyn da umytpaıdy. Týra osy sııaqty taǵy bir tolǵaǵy jetken zardan týǵan shyǵarma – «Samaltaý» áni. «Atty emespiz, jaıaýmyz, Jaıaýdan da baıaýmyz. On bes kúndeı júrgende, Omskige taıaýmyz» delinetin. Bul «Elim-aı» men «Samaltaýdyń» zary da jerden bastalady. Biri Qarataýdan qulasa, kelesisi Samaltaýyn ańsaıdy. Eń bastysy, eki týyndy qazaq tarıhyndaǵy eki dáýirdiń tarıhynan syr shertetindigi. Biri – jońǵar shapqynshylyǵy, ekinshisi orys otarshyldyǵy tusyndaǵy zamannyń zapyrany, jyr tilinde qalǵan. Al Qaztýǵan jyrymen salystyrsa, bulardyń tabıǵatyndaǵy rýh pen minez týraly sóz – bólek áńgime.