Abaıdan Aqqozyǵa deıin 192 keıipkeri bar «Abaı joly» epopeıasyn zańǵar jazýshymyz Muhtar Omarhanuly jıyrma jyl boıy jazyp, oqyrmanǵa usynǵanyn jaqsy bilemiz. Kelesi jyly osy eńbektiń jaryqqa shyqqanyna 80 jyl tolady. Bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt tek qazaq rýhanııatynyń aspanynda ǵana emes, ózge elderdiń rýhanı kókjıeginde ómir súrgen roman máńgilik oqylýǵa tıis shyǵarma ekeni daýsyz.
Jurt arasynda «Tolstoıdy oqymaı orysty, Balzakty oqymaı fransýzdy bildim deý qıyn» degen sóz taraǵaly da kóp bolǵan. Al bizdiń sanaly oqyrman bul sózge «Muhtar Áýezovti oqymaı qazaqty bildim deý tipten qıyn» degen ataly sózdi qosty. Kerekti sóz-aq. Derekter boıynsha Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasy dúnıe júzi halyqtarynyń 116 tiline aýdarylypty, bul – 1993 jylǵy málimet. Derekke sensek, onda bul shyǵarma – álemde eń kóp aýdarylǵan shyǵarmanyń biri.
«Abaı joly» qazaq halqynyń rýhanı mádenıetine ólsheýsiz úles qosqan shyǵarma ekenin áldeqashan moıyndap bolǵanbyz. Avtor úshin de, shyǵarma úshin de bul – baqyttyń ózi. Bir halyqtyń ómirdegi beınesin, keıpin, turmys-saltyn, muń-zaryn tutastaı bir shyǵarmaǵa syıǵyzyp jazyp shyǵý úshin de talantpen qatar eńbek qajet ekeni daýsyz.
Bul roman-epopeıa kezinde óz baǵasyn aldy, jurt arasyna keń tarady, aýdaryldy. «Abaı joly» týraly akademık, ǵalym Qanysh Sátbaev: «Qazaq halqynyń ótkenin zerttegisi keletin ǵalymnyń birde-biri bul kitapty janap óte almaıdy: ǵalym-fılolog odan folklordyń baı materıaldaryna qanyǵýmen qosa, qazaq ádebı tili men sózdiginiń qaz basýy men qalyptasýyn kóredi; ǵalym-etnograf qazir kóne zamanmen qosa kónergen nebir turmystyq belgiler men ómir qubylystaryn biledi. Qus salyp, saıat qurǵan, qyz uzatyp, as berýdi, ólik jóneltýdi sýretteıtin taraýlar, bıler aıtysy men bılik sheshken qazylyq kartınalardyń árqaısysy jeke-jeke ǵylymı-etnografııalyq tolaıym eńbekterge para-par», deıdi.
Akademık sondaı-aq ǵalym-ekonomıster Qazaqstannyń XIX ǵasyrdaǵy halyq sharýashylyǵynyń qurylysynan dálme-dál naqty málimet alatynyna, ondaǵy tap qaıshylyǵynyń ózindik ereksheligimen tanysatynyna; ǵalym-ıýrıster sharıǵattan bastap, bıler kesimine sheıingi dalanyń zań-jobalarynan baǵaly maǵlumattar jınaıtynyna joǵary baǵa bergenin de kóziqaraqty oqyrman jaqsy biledi. Al búgingi sózde bizdiń aıtpaǵymyz bul týraly emes, bizdiń maqsatymyz «Abaı jolynyń» ózge tilderge aýdarylýy haqynda bolmaq. Qaı tilge qashan, kim aýdardy jáne sapasy qalaı boldy degenge izdenis jasap kórdik.
«Abaı jolyn» oqyǵan Kamerýn jazýshysy Benjamen Matıp «Qazaq netken ǵajaıyp halyq» dep ózin-ózi umyta tańyrqasa, Konstantın Fedın «óziniń qalaı qazaq bolyp ketkenin bilmeı qalǵan» deıtin jyly sózder hakim týraly shyǵarmanyń aýdarma arqyly álem oqyrmanyna jetkendigin rastaıdy. Biraq qalaı jetti degen máselege nazar aýdaratyn sát týdy. Osy maqalany jazardan buryn «Abaı jolynyń» aǵylshynsha nusqasyn aǵylshyntildi orta qalaı qabyldady eken degen oımen Amazon kitap dúkenine júgindik. Goodreads saıtyna kirseńiz, «Abaı joly» týraly mynadaı oqyrman pikirine kez bolasyz. Pikir ıesi Esmıra Sereva. «Abaı – qazaqtyń uly aqyny, bul kitap kóp nárseni qamtyǵan roman. Dalany, ondaǵy ómir saltyn beıneleıtin taraýlar jandy, talǵammen sýrettelgen. Sol úshin bul kitap bala kezimnen beri qysta oqıtyn tamasha shyǵarma. Árıne, bul eńbekte kommýnızmge degen qurmet bar, biraq bul epopeıadaǵy eń mańyzdy nárse emes. Mańyzdysy – keıipkerlermen, qorshaǵan ortamen qalaı birden baılanysta bolǵanyńyz, sonymen birge oıly óleńder, oryndy ázil men drama jáne ómirdiń qýanyshy ózgeshe áser beredi, erjetip, ańyzǵa aınalǵan tulǵanyń ómiri kóz aldyńyzda ótkendeı bolady».
Jeli qoldanýshynyń bul pikiri «Abaı jolynyń» ǵana emes, qazaq ádebıetiniń bıigi úshin jaqsy baǵa deýge bolady. Árıne, shynaıy ónerdiń qazysy – qarapaıym oqyrman. Al Kolın MakKell-Redvýd deıtin jeli qoldanýshy: «Bul – jaı oqıǵalar tizbegi ǵana emes, jas jigittiń eseıý barysy, ǵasyrlar boıy kóshpeli ómirden belgisiz bolashaqqa bet alǵan eldiń sapary týraly jaqsy shyǵarma. Sıýjettiń kóptegen sheshilmegen bólikteri maǵan unady, óıtkeni ómirdegi kóp ister jıi sheshimin taba bermeıdi, ómir – kitaptaǵydaı emes. Al qazaq halqynyń rýhyn túsinýdiń stenografııasy da osy kitap bolmaq» degen oıyn jetkizedi. Aǵylshyntildi oqyrmannyń bul júrek sózderi shyǵarmanyń deńgeıin taǵy bir márte kóterdi.
Uly jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń ózi: «Men «Abaı jolyn» tórtinshi ret qaıtalap oqyǵanymda ǵana baryp túsindim», degen máńgilik shyǵarmanyń Batys, Eýropa álemine jetken aýdarmasy sapaly bolsa, biz úshin qýanyshtan artyq eshteńe joq. Al osy shyǵarmanyń mońǵol tiline qalaı aýdarylǵany jóninde tarıhshy Zardyhan Qınaıatuly «Túrkistan» gazetine jarııalaǵan maqalasynda: «Úshinshi kýrs stýdenti Jamlııha M.Áýezovtiń «Abaı joly» romanyn mońǵolshaǵa aýdarýǵa kiristi. Árıne, bul óte batyl qadam edi. L.Sobolev, N.Anovtar qazaqshadan jasaǵan sózbe-sóz aýdarmanyń negizinde oryssha árlegen Abaıdy aýdarý stýdent úshin naǵyz talapty erdiń qolynan keletin is edi. Sóıtip júrgende basqadaı bir top qazaq zııalylary «Abaı joly» romanyn aýdaryp júrgeni belgili boldy da, stýdent Jamlııha «Abaı jolynyń» aýdarmasyn solarmen birlesip ári qaraı jalǵastyrdy. Sóıtip, «Abaı joly» romany mońǵol tilinde 1972 jyly jaryq kórdi» degen derek keltiredi.
Al osy shyǵarmanyń túrik jurtyna qalaı jetkeni týraly aýdarmashy Ashýr О́zdemir: «Abaı joly» túrik tiline eki ret aýdaryldy, birinshi ret 1997 jyly túrkistandyq Zeınesh Smaıyl men túrkııalyq Álıappas Shynar deıtin aýdarmashylar birigip aýdarypty. Bular epopeıanyń birinshi, ekinshi kitabyn tárjimalapty. Biraq bul aýdarmanyń sapasy syn kótermeıdi. Bul kitap oqyrmannyń qolyna jetpedi dep oılaımyn, jetpegeni de durys edi. Meniń oıymsha, olar sol kezde ýnıversıtette sabaq beretin, sol sebepti romannyń túpnusqasyn Qazaqstannan Túrkııaǵa baryp oqyp jatqan stýdentterge aýdartqan sııaqty. Al ekinshi ret bıyl Zafer Kevar degen aýdarmashy aýdaryp jatyr eken, birinshi, ekinshi tomy shyǵypty. Shyndyǵyna kelsek, bul aýdarmashy qazaq tilin bilmeıdi. Sonda ol qaıtip aýdarady? Múmkin, jalpylama aýdaryp jatqan bolýy kerek. Esterińizde bolsyn, biz jaqta qazaq tilinen túrikshege kitap aýdaryp jatqandar qazaq tilin jaqsy bilmeıdi. Bul máseleni ashyq aıtýymyz kerek. Tek úsh-tórt aýdarmashy ǵana qazaq tilin biledi, al qalǵandary jalpylama aýdarma jasaıdy», dep óz oıyn aıtty. Mine, shyny kerek, bizdiń sheteldegi aýdarylǵan kitaptarymyzdyń hali. Bul másele qazir ǵana týyndap otyrǵan joq. Túbi bir dep biletin túrik baýyrlarymyzǵa «Abaı jolyn» durystap aýdaryp jetkize almasaq, onda Batys pen Eýropany bizdiń ádebıetti bilmeısińder dep kinálaýdyń ózi uıat.
Oqyrmany kóp el sanalatyn Qytaıda Áýezov shyǵarmashylyǵy durys nasıhattalmaǵany shyndyq. Ol jaqta keńes ádebıetinen Shyńǵys Aıtmatovtyń aty atalady. Al «Abaı jolynyń» aýdarmasy sapasyz boldy degen pikirdi kóp estidik. Epopeıany qytaı tiline Ha Hýanjań esimdi Sibe ultynyń ókili aýdaryp, qytaı tilinde jazatyn qazaq jazýshysy Ákpar Májıt redaksııalapty. Ol jaqta kıno, ádebıet, jalpy rýhanı qundylyqtarǵa qoǵamdyq pikir jınaıtyn book.douban.com deıtin saıt jumys isteıdi. Osy saıttaǵy áleýmettik jeli qoldanýshylar ádette jaqsy shyǵarma nemese sapaly aýdarylǵan kórkem ádebıet týraly óz oılaryn búkpesiz ortaǵa salady. «Abaı joly» týraly osy saıt betinen «Aýdarmasy sapasyz», «Ǵajap epos eken», «Klassıkalyq kıno sııaqty shyǵarma» degen shaǵyn pikirlerdi kezdestirdik. Bizdiń bilýimizshe, bul saıtta pikir jazýshylar ádette eki-úsh myń áripten turatyn synı kózqaras, tanymdyq jazbalardy kommentarıı retinde qaldyrady. Al «Abaı jolyna» kelgende únsizdik saltanat qurǵan. Biz budan neni túsinemiz? Taǵy da sapasyz aýdarmanyń máselesi qylań beredi.
Qalaı degenmen de oqyrmany kóp elge shyǵarma sapaly aýdarmamen jetse, eshkim únsiz qalmas edi. Bul jóninen biz epopeıany aqysyz, tek qazaq ultyn qurmettegeni úshin aýdarma jasaǵan Ha Hýanjańǵa ókpe aıta almaımyz, bundaı ıgi sharýany der kezinde qunttamaǵan ózimizdiń aǵattyǵymyz.
Shyndyǵyn aıtsaq, biz osyǵan deıin shetelge aýdartqan kóptegen shyǵarmanyń bárin orys tilinen aýdarttyq. Mine, qateliktiń basy osynda. Basqasy basqa, kórkem shyǵarma úshin túpnusqadan sol tilderge aýdartý aýdarmaǵa aýadaı qajet. Sapasyz aýdarmany shetel oqyrmany oqymaq túgili, qolyna alyp paraqtaǵysy da kelmeıdi. Osy máseleni kóterip júrgen aýdarmashy Záýre Bataeva bir maqalasynda: «Orta Azııa jáne qazaq ádebıetin halyqaralyq deńgeıge shyǵaratyn jazýshylardyń biri Muhtar Áýezov ekenine eshkim kúmán keltirmes. О́kinishke qaraı, bul kórkem til sheberin halyqaralyq deńgeıge shyǵara almaı otyrǵan taǵy ózimiz. Qazaqstanda «Muhtar Áýezov aǵylshyn tiline aýdarylǵan, shetelde tanymal jazýshy» degen qate túsinik bar. «Abaı joly» men «Kókserek» aǵylshyn tiline aýdarylǵanymen, bular Máskeý qalasyndaǵy «Izdatelstvo lıteratýry na ınostrannyh ıazykah» jáne «Radýga» baspalarynan shyqqan. Muhtar Áýezovtiń shyǵarmalary Batys baspalarynan shyqqan emes. Jýyqta Qazaqstan demeýshileriniń qoldaýymen «Abaı joly» romanyn aǵylshyn tiline qaıta aýdarýǵa tapsyrys berilgeni jáne aýdarma orys tilin jetik biletin brıtandyq aýdarmashyǵa tapsyrylǵany jaıly habar estidim. Bul shyǵarma taǵy orys tilinen aýdarylyp jatqany ókinishti», degen naz aıtady. Oryndy sóz. Joǵaryda biz aıtqan sózdiń bir dáleli de osy.
Qazaq ádebıetiniń bıik munarasy retinde atalatyn «Abaı joly» roman-epopeıasy – kúlli qazaq halqynyń pasporty, ómiriniń aınasy. Osy shyǵarmany shet tilderine aýdartý barysynda týyndaǵan máselelerdi joǵaryda aıttyq. Biz endigi jerde rýhanı aınamyzdyń ózge elderge taza qalpynda sáýle shashýyn, olarǵa qazaq ádebıetiniń bıik namysy óz dárejesinde jetkizilsin degen nıettemiz. О́ıtkeni kitap arqyly jetken mádenıet – shynaıy mádenıettiń bir kórinisi. «Abaı jolynyń» alys elderge sapary – qazaq rýhanııatynyń, ádebıetiniń, san ǵasyr boıy jalǵasyp kele jatqan mádenıetiniń sapary dep bilsek, onda sapaly aýdarma úshin jumys istegenimiz jón bolmaq.