ÚKIMET "EGEMEN QAZAQSTANNYŃ" APTALYQ QOSYMShASY

QUNARLY TOPYRAQ – MOL О́NIM KEPILI Elbasynyń halyqqa arnaǵan jańa Jol­daýynda elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin saq­taý halqymyzdyń aldynda turǵan strate­gııalyq maqsat ekeni belgilengen.Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparyna saı agro­ónerkásiptik keshenniń barlyq salasyn joǵary deńgeıde damytyp azyq-túlikke degen suranysty qanaǵattandyrý úshin otandyq aýyl sharýashylyǵyn jańa údemeli ındýstrııaldyq-ınnovasııalyq deńgeıde damytý qajet. Ol úshin bar kúsh-jigerdi aýyl sharýashylyǵyn damy­tatyn faktorlarǵa baǵyttaý kerek. Sonyń negizgisi jerdiń jaǵdaıyna, onyń qunarlylyǵyna baılanysty. Keń-baıtaq jerimizde topyraqtyń kóptegen túrleri  bar, olar tabıǵattyń qubylmaly jaǵ­daıyna baılanysty bıiktegi shalǵyndy qunar­ly qara topyraqtan bastap oıpattaǵy qunar­lylyǵy tómen quba topyraqtardy qamtyp jatyr. Onyń ishinde tuzdanǵan jáne  qaıta tuzdanǵan, sor jáne sortań, shól-shóleıtke aı­nalǵan, degradasııaǵa ushyraǵan jáne lastanǵan jerlerimiz az emes. Osyndaı jáıt Elbasy men qarapaıym halyqty da, ǵalymdardy da oılan­dyryp, tolǵandyrady. Mysal retinde keltirer bolsaq, qazirgi tańda jerdiń  75 paıyzy degra­dasııaǵa ushyrap, shól-shóleıtke  beıim alǵan, onyń ishinde jaıylym jerimizdiń 14 paıyzy óte joǵarǵy deńgeıde bolyp otyr. Osy faktordyń beleń alýy elimizde jıi kezdesetin aýa raıynyń qurǵaqshylyǵy men sý resýrs­tarynyń birkelki bolmaýyna baılanysty qumdardyń keń túrde taralýy, jerdiń sor, sortań  jáne tuzdanýy, sý jáne jel erozııa­syna ushyraǵan jerdiń kóbeıýinen baıqalady. Sonymen birge qazirgi kezde ken orynda­ryn qarqyndy ıgerýdiń jáne ony tıimsiz paıdalanýdyń áserinen topyraqtyń munaı jáne munaı ónimderi, aýyr metaldar men ra­dıo­aktıvti zattarmen lastanýy baıqalady. Radıoaktıvti zattarmen lastaný kóbine ıad­rolyq synaq polıgondary bolǵan jáne las­tan­ǵan jerlerde kezdesedi. Degradasııaǵa qar­qyndy túrde ushyraǵan jerler antropogendik qysym men adam faktorlarynyń áserinen jáne qurǵaǵan Aral teńiziniń tabany, Syr men Kaspıı óńirlerinde jáne shól-shóleıt jerler­de jıi kezdesedi. Syr óńirinde topyraqtyń sazdanýy men tuzdanýy jáne qaıta tuzdaný saldarynan sýarmaly jerdiń jyl saıyn 10-15 paıyzdaıy aýylsharýashylyq aınalymynan shyǵyp otyrady. Qazirgi kezde jerdi ekstensıvti túrde tıimsiz jáne qarqyndy paıdalaný saldarynan egistiktiń qunarlylyǵynyń azaıǵany aıqyn baıqalyp otyr. Mysaly, tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgergen ýaqyttan beri, onyń ishinde topyraqty ǵylymı negizde jáne júıeli túrde tolyq paıdalanbaǵandyqtan topyraq qunarly­lyǵy azaıyp, tanaptyń ónimdiligi kemip keledi. Nege? Birinshiden, ónimmen birge shyǵyn retin­de egistikten ketken qorektik zattar qaıtyp oral­maıdy, ekinshiden, onyń ornyn toltyra­tyn tyńaıtqyshtar ósimdiktiń qorektik zatqa suranysyn qamtamasyz etetin deńgeıde topyraqqa endirilmeıdi. Sonyń saldarynan qazirgi kezde topyraqtyń tabıǵı qunarlylyǵy múldem kemip ketti, orta eseppen alǵanda onyń mólsheri 30 paıyzǵa, al sýarmaly jerlerde  50-60 paıyzǵa deıin tómendedi. Ǵalymdardyń esebi boıynsha, bir gektar egistikten jylyna 0,5-1,4 tonnaǵa deıin topyraqtaǵy qarashirindi azaıady. Onyń ornyn júıeli túrde jáne der kezinde toltyrmaıtyn bolsaq,  jerdiń jaǵdaıy jyldan-jylǵa nasharlap qunarsyz, paıdasyz topyraqqa aınalatyny belgili. Sol topyraqtyń qunarlylyǵyn qalyptas­ty­rýdyń basty faktorlarynyń biri tyńaıt­qysh arqyly topyraqty qorektik zattarmen qamtamasyz etý, ıaǵnı ónimmen shyqqan qorektik zattardyń ornyn toltyrý. Qazirgi tańda tyńaıtqyshtardy shyǵarý jáne ony egistikte paıdalaný kólemi ótken ǵasyrdyń 80-inshi jyldaryna qaraǵanda óte tómendep ketken. Salystyrmaly túrde qaraıtyn bolsaq 80-inshi jyldary bir gektar egistikke 29 kılo mıneraldy tyńaıtqyshtardyń áserli zaty endirilse, qazirgi tańda onyń kólemi úsh-bes kılo áserli zattan aspaıdy. Qazirgi tańda topyraq qarashirindisiniń tómen deńgeıdegi kólemi zerttegen alqaptyń 63 paıyzyn, orta deńgeıdegisi – 34, al joǵary deńgeıdegi kólemi 3 paıyzyn quraıdy. Degenmen Úkimet atalǵan máselege nazardy jyldan jylǵa kúsheıte túsýde. “Kazfosfat” JShS aýyl sharýashylyǵyn jylyna 452 myń ton­na mıneraldy tyńaıtqyshtarmen jáne sor­tań jerlerdi óńdeýdi bir mıllıon tonna fosfo­gıpspen qamtamasyz etpek. Úkimet elimizdiń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda mıneraldy tyńaıtqysh­tar shyǵaratyn bes ınvestısııalyq jobany iske qospaq. Osynyń barlyǵy halqymyzdyń erteńin oılaǵan Elbasymyzdyń aýyl sharýa­shy­lyǵyna, onyń ishinde topyraqtyń qunar­lylyǵyna erekshe kóńil bólýiniń nátıjesi ekeni anyq. Elbasy bıylǵy Joldaýynda agroónerká­sip­tik keshendi ártaraptandyrýdyń úsh baǵy­tyn anyqtap kórsetti. Olar – agroóner­kásiptik keshendegi  eńbek ónimdiligin arttyrý, elimizde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne eksport áleýetin nyǵaıtý. Osy baǵyt­tardyń oryndalýy jer resýrstarymen tikeleı baılanysty ekeni aıdan anyq. Eńbek Qyzyl Tý ordendi О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda keń kólemde topyraq-geografııalyq, topyraq-melıoratıv­tik, topyraq-geohımııalyq kóp jyldyq izdenister men ǵylymı jumystar jasaldy. Osylardyń negizinde 14 tomdyq ǵalymdardyń ǵylymı eńbegi jaryq kórdi jáne jalpy Qazaq topyraqsholý kartasy jasalyndy. Degenmen, burynǵy ár túrli masshtabtaǵy topyraq karta­lary tek qana topografııalyq negizde dástúrli ádispen jasalynǵan bolatyn. Búginde olardyń kópshiligi eskirip qaldy da qazirgi jaǵdaıdyń talaptaryna saı kele bermeıdi. Sondyqtan qa­zirgi tańda ınstıtýt ǵalymdary jańa ádisterdi paıdalanyp jańa kartalardyń elektrondy nusqasyn jasap jatyr. Instıtýtymyzdaǵy ǵylymı izdenisterdiń negizinde ósimdik bıologııasy salasynda ǵylymı jańalyq tir­keldi. Sonymen qatar kúshti tuzdanǵan siltili topyraqtardy ıgerýdiń jańa tehnologııasynyń birneshe modıfıkasııasy jasaldy. Osy tehnologııany paıdalana otyryp tuzdanǵan topyraqtardyń quramyndaǵy tuzdardyń kólemi úsh paıyzǵa deıingi deńgeıde bolǵan jaǵdaıda tuzdy shaımaı-aq kúrish daqylynyń pisý merzimin 7-12 kúnge qysqartyp, topy­raqqa endiretin tyńaıtqyshtyń normasyn eki ese azaıtyp, ónimniń ónimdiligin 15-30 paıyzǵa kóbeıtýge bolatyny  dáleldendi jáne ol tolyǵymen óndiriste paıdalanylýda. Ǵalymdarymyz topyraqtyń qunarlylyq elementterin tıimdi jáne qarashirindiniń oń balansyn jasaı otyra kúrishtiń joǵary jáne tııanaqty ónimin alýǵa bolatyn joldaryn da usyndy. Osyǵan oraı qazirgi kezde óndiriste ár daqylǵa beıimdelgen gýmın adaptagen-preparattarynyń negizinde nanoagromelıo­ratıvtik ádis boıynsha jasalǵan tehnologııany óndiriske endire otyryp topyraqtyń qunarlylyǵyn saqtap jáne aýylsharýashylyq daqyldarynan 25-65 paıyzǵa deıin qosymsha ónim alýǵa bolatynyn dáleldedi. Jerdi tıimdi paıdalaný úshin О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jasaǵan jańa elektrondy topyraq kartasynyń nusqasyna jáne osy ınstıtýttyń topyraqty tıimdi paıdalaný úshin jasaǵan agroóndiristik toptamasy kartasyna súıengen oryndy dep esep­teımiz. Qazirgi kezdegi topyraqty agro-hımııalyq tekserýdiń ádisteri men ádistemelik negizderi jáne sonyń negizinde jasalǵan agrohımııalyq kartogrammalar kóp shyǵyndy qajet etedi jáne tyńaıtqyshtardy tıimdi paıdalaný úshin jyldam sheshim qabyldaý qazirgi ýaqyt talabyna saı kele bermeıdi. Bizdiń ınstıtýt topyraqty agrohımııalyq tekserýdiń jáne sonyń negizinde jasalǵan agrohımııalyq kartogrammalardy dalalyq jaǵdaıda jańa tehnologııalardy, jerdiń jaǵdaıyn qashyqtan barlap bilý, geoaqparat­tyq júıe arqyly topy­raqtyń úlgisin  almaı topyraq pen ósimdikke dıagnostıka jasaıtyn jańa quraldardy paıdalanatyn tyń  ádisterdi daıyndap óndiriske engizýdi qarastyryp otyr. Jerdiń jaǵdaıyn qashyqtan barlap bilý ádisin paıdalaný, onyń ishinde spýtnık arqyly, aýyl sharýashylyq egistiginiń jaǵdaıyn merziminde jáne topyraq qunarlylyǵynyń negizgi elementteriniń ózgeristeriniń turaqtylyǵyn operatıvti túrde jáne naqtyly deńgeıde joǵary qamtamasyz etetini belgili. Reseı Federasııasy jáne Belarýs Respýblıkasymen qurylǵan Kedendik odaqtyń elimizdiń aýyl sharýashylyǵyna yqpaly molynan bolar degen oıda­myz. Sebebi, osy keńistikte agroón­diristik keshenniń ortaq problema­lary aýyl sharýa­shylyǵy sektory­nyń ónimdiligin art­tyra­tyn salalaryn ǵa­lym­­darmen birge tal­qylap, qoıan-qoltyq jumys istep, tájirı­be almasýdyń arqasynda tııa­naqty sheshimderge jáne jetistikterge jetýge bola­tyny anyq. Bizdiń ınstıtýtta Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń agrohımııa jáne topyraqtaný kafedrasynyń fılıaly jumys isteıdi,  stýdentter 3-kýrstan bastap osy fılıalǵa kelip bilimderin shyńdaıdy jáne ǵylymnyń kásibı jaqtary men baǵyttaryn, ujymnyń negizgi órkendeý joldary jáne maqsattaryn biledi. Bizdiń  ǵalymdar olarmen birlesip jumys istep, ǵylymǵa beıim balalardyń, ýnıversıtetti  bitirgen soń, ǵylym jolyna  bet buryp, bizge jumysqa ornalasýyna dáneker bolady.  Eger ǵylymı bilim men óndiris judyryqtaı jumyla otyryp Elbasynyń halyqqa arnaǵan Joldaýyn qoldap údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa at salyssa, topyraǵymyz qunarly, ónimimiz joǵary jáne sapaly bolyp, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdiginiń nyǵaıa túsetindigi anyq. Abdolla SAPAROV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný  jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory. SURANYSQA IE О́NIM ATYRAÝDA ShYǴARYLMAQ Atyraý – ónerkásibine qosa qurylys ındýstrııasy qarqyn alǵan óńir. Ásirese, kóp qabatty turǵyn úıler, ózgege de ǵımarat­tar kóptep boı kóterýde. Al olar­ǵa qajetti qurylys materıalynyń biri – jeńil panel. Ony óńir ortalyǵynan ashylǵan jańa zaýyt­tan shyǵarýǵa  daıyndyq jú­rip jatyr. Zaýyt basshysy Alek­seı Shýbınniń pikirinshe, jeńil panelder 2-3 qabattyq ǵımarat­tardyń negizgi tireýishi bola alady. Sonymen birge, ony qabyrǵaǵa, tóbe jabyndysyna paıdalanýdyń múmkindigi mol. Qazir atalǵan zaýytta tehnolo­gııalyq jabdyqtar tolyqtaı ornatylǵan. Endi ony ınjener­lik-kommýnıkasııalyq, sonyń ishinde sý, elektr jelilerimen qamtý máselesin tezirek sheshý qalyp tur. Zaýyttaǵy daıyndyq jumystarymen tanysqan oblys ákimi B. Rysqalıev bul máseleniń oń sheshim tabýyna kómek berile­tinine toqtaldy. О́ıtkeni, zaýyt­tyń ónimi óńirdiń qurylys ındýs­trııasyn órkendetýge oń yqpalyn tıgizedi. Bul – bir. Ekinshiden, jergilikti jerde óndiriletin bul ónimdi qurylysqa keńinen paıda­laný kózdelip otyr. Sol sebepten atalǵan zaýyttyń tezirek jandanýyna óńir basshylyǵy qoldaý kórsetpek. Qurylys sala­sy­na qajetti materıaldardy alystan tasymaldamaı, ózimizde óndirilgen jeńil panel sekildi ónimderdi kóbirek qoldaný qajet. Jeńil panel shyǵarýǵa paıdala­nylatyn shıkizattyq materıaldar jergilikti jerden bolýy tıis, degen baılam aıtty oblys ákimi. Jeńil panel  zaýytynyń dırektory A.Shýbınniń túsindi­rýinshe, munda alǵashqy synama ónim shyǵarylǵan. Onyń kólemi –300 sharshy metr. Jeńil paneldiń ár sharshy metri 20 AQSh dolla­ryna baǵalanypty. Sebebi, jeńil panel shyǵarýǵa qajetti sym oramdary Reseıden, al penoplast Qytaıdan aldyrylǵan. Shetelden tasymaldanǵannan keıin ónimniń ózindik qunyn arzandatý múmkin emes. Shıkizattardyń shetelden tasymaldanýyn zaýyt basshysy Aqtaýdaǵy osyndaı ónim shyǵara­tyn zaýyttyń toqtap turýymen túsindiredi. Kórshi oblystaǵy zaýyt tolyqqandy jumys jasasa, shıkizatty sodan alýǵa daıynbyz. Sol kezde bizdiń ónimimizdiń quny  eki esege deıin arzandaıdy, deıdi A. Shýbın. Onyń aıtýynsha, qazirdiń ózinde Atyraýdaǵy jańa zaýyttan shyǵarylatyn jeńil panelge Reseıden, Túrkimenstan­nan qyzyǵýshylyq tanytyla bastapty. Zaýyt basshylyǵy jeńil paneldiń sapasy óte joǵary ekendigine  sendirip otyr.  Qury­lysta paıdalanýǵa óte qolaıly mundaı panel buǵan deıin Aty-raýdaǵy “Nursaıa” shaǵyn aýdany­nan boı kótergen 4 kóp qabatty úı qurylysyna paıdalanylypty. Endi taıaý arada Atyraýda dál osyndaı jańa ónim shyǵaratyn jańa zaýyt iske qosylmaq. Sol kezde tek qurylys kásiporyndary úshin emes, jeke turǵyndar sura­ny­syna oraı ónim shyǵaryla bas­tamaq. “Bizdiń ónimimizdi jer­gilik­ti qurylys ındýstrııasyna keńi­nen qoldanýdyń mańyzdy­lyǵy sol, jeńil panelmen kez kezgen úlgidegi turǵyn úıdi ońaı ári tez turǵyzýǵa kóp ýaqyt ketpeıdi. Kir­pishten salynǵan úılerge qara­ǵanda, jeńil panel­den turǵyzyl­ǵan úı jyly bo­lýymen erekshele­nedi. Qurylysta jeńil paneldi qoldaný óte yńǵaı­ly, sebebi, onyń salmaǵy jeńil bolady.  Osylaısha, bul ónim sapaly  turǵyn úı baǵasynyń qoljetimdi bolýyna yqpal etedi” deıdi zaýyt dırektory A. Shýbın.  Demek, jeńil panelge tek jergilikti jer­den emes, taıaý shetelderden de su­ra­nys molaıatynyna kúmán joq. Joldasbek ShО́PEǴUL. Atyraý oblysy.