Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń kúni keshe ótken altynshy otyrysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń bolashaqtaǵy ósip-órkendeýine tikileı qatysy bar biraz mańyzdy máseleni ortaǵa saldy. Solardyń biri – Elbasynyń tikeleı qoldaýymen alys-jaqyndaǵy qandastardyń atajurtqa bet burǵan Uly kóshi bastalǵan 18 qarashany ataýly kúnder kúntizbesine qosý máselesi.
Bul eń aldymen syrt jerlerdegi san mıllıon qazaq dıasporasy úshin úlken qýanyshty jańalyq. О́ıtkeni alystaǵy aǵaıyndarymyzdyń arasynda atajurtqa qonys aýdarǵysy keletinderdiń qatary álde de qalyń. Biraq sońǵy kezde túrli sebeptermen qandastar kóshiniń azaıǵany da jasyryn emes. Prezıdenttiń Uly kósh máselesin kóterýi osy qandastar kóshiniń qaıtadan kóbeıýine jol ashatyny anyq.
Bul Uly kóshtiń basynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń turǵany barshaǵa málim. Osyǵan oraı HIH-HH ǵasyrlardaǵy ártúrli alasapyran jaǵdaılarmen qazaq halqynyń úshten bir bóligi óziniń ejelgi atamekeni – qazirgi Qazaqstan Respýblıkasynyń jerinen syrt qalyp qoıǵanyn aıta ketken jón. Mine, osy aǵaıyndardy atajurtqa qaıta jınaý sonaý sekseninshi jyldardyń aıaǵyna deıin múldem qolǵa alynbady. Soǵan baılanysty Nursultan Nazarbaev respýblıka basshylyǵyna kelgen alǵashqy kúnnen bastap jer betindegi búkil qazaqtyń birtutas ult retinde ósip-órkendeı berýine tikeleı qatysty bul máseleni qolǵa alyp, syrt jerlerdegi aǵaıyndarmen tyǵyz baılanys ornatyp, olardyń atajurtqa oralýyna keń jol ashýǵa belsene kiristi.
Mundaı ıgi isterdiń alǵashqylarynyń biri Elbasynyń 1991 jyldyń qyrkúıek aıynda Túrkııaǵa barǵan saparynda Ystanbuldaǵy qazaqtarmen arnaıy kezdesý ótkizýi boldy. Kezdesý barysynda Elbasy aǵaıyndardyń usynysymen aldaǵy ýaqytta Almatyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyn ótkizý jóninde sheshim qabyldady. Bul jańalyq sol sátte-aq álemniń ár túkpirindegi qazaqtarǵa keń taraı bastady.
Osydan keıin Elbasynyń tapsyrmasymen 1991 jylǵy 18 qarashada Qazaq KSR Mınıstrler Kabıneti «Basqa respýblıkalardan jáne shetelderden selolyq jerlerde jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaq SSR-inde qonystandyrý tártibi men sharttary týraly» №711 Qaýly qabyldady. Bul qujatta syrt jerlerden Qazaqstannyń aýyldy jerlerine jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaq KSR-ine qalaı ákelýdiń tetikteri men joldary, kóship kelgen soń olardy qujattandyrý, sondaı-aq áleýmettik, dárigerlik, bilim berý, turǵyn úı, jańa ortaǵa beıimdeý syndy tolyp jatqan máseleler boıynsha jeńildikter men kómekter usyný egjeı-tegjeı qarastyryldy. Sonymen qatar bul məsele jónindegi úılestirý jumystary Qazaq KSR Eńbek mınıstrligi men Syrtqy ister mınıstrligine tapsyrylyp, kelýshilerge qajetti qujattardy əzirlep, shetelderdiń tıisti organdarymen kelissózder júrgizip jəne sonyń qorytyndysy boıynsha qonystanýdyń tərtibi men sharttary týraly kelisimsharttar jasaý kórsetildi. Mine, osynyń nátıjesinde alys-jaqyndaǵy aǵaıyndardyń atajurtqa oralýynyń barlyq múmkindigi qarastyrylyp, qajetti jeńildikter jasaýdy qamtamasyz etetin asa mańyzdy zańdy qujat Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret ómirge keldi.
1991 jyly 31 jeltoqsanda Elbasy Qazaq radıosynan alys-jaqyndaǵy aǵaıyndardy atajurtqa shaqyrǵan tarıhı Úndeýin jarııalady.
1992 jylǵy 26 maýsymda «Kóship kelý týraly» Zań qabyldandy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń 1992 jyly 28 qyrkúıek pen 4 qazan aralyǵynda Almatyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıy halqymyzdyń tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵalardyń biri retinde úlken tabyspen ótti. Quryltaıda Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy qurylyp, onyń Tóraǵasy bolyp Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev saılandy.
1992 jyly 1 qarashadan bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek mınıstrligi janynan Halyqtyń kóshi-qon departamenti quryldy.
Osyndaı ıgi isterdiń nátıjesinde alystaǵy aǵaıyndarmen baılanysýǵa keń jol ashylyp, Qazaqstanda kóshi-qon úrdisi júzege asa bastady. Tek 1991-1992 jyldary elimizge 10 myńnan asa qazaq otbasy kelip, 60 myń adam týǵan jerimen qaýyshty. Al búgingi tańda atajurtqa oralǵan qandastardyń jalpy sany bir jarym mıllıonnan asyp otyr. Bul kóp halyq Qazaqstannyń demografııalyq jaǵdaıynyń jaqsaryp, áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı ósip-órkendeýine ushan-teńiz úles qosýda.
Mine, osyndaı jaǵdaıda Uly kóshtiń bastalýyna jol ashqan 18 qarasha ataýly kúnderdiń kúntizbesine qosylyp, jyl saıyn mereke retinde atalyp otyratyn bolsa, qandastar kóshiniń toqtamaı, únemi jalǵasa berýine keń jol ashatyny anyq.
Qazaqstan Prezıdentiniń kóshi-qonǵa qatysty bul asa mańyzdy tapsyrmasy naqty oryndalyp, kóp keshikpeı júzege asady dep kámil senemiz.
Sultanáli BALǴABAEV,
1992-2017 jyldardaǵy Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń orynbasary, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri