JÚREK TÚBINDEGI OQ

Tolarsaqtan qan keship, maıdannyń aýyr azabyn keshken jannyń biri – Ǵubaıdolla Ábilmaǵjanov aqsaqal. Ol Aqmola oblysynyń burynǵy Kırov aýdanynyń qazaǵy. Sol aýdanda “Sosıalıstik qurylys” degen kolhoz bolǵan, Ǵubań sol kolhozdyń týmasy. Bes synyptyq bilimi bar ol soǵysqa deıin kolhozdaǵy jaýapty jumystardy atqaryp júretin. Tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin bir bitpeıtin kolhoz jumysynda brıgadır bolǵan ol kúnuzyn attan túspeı, máńgi taýsylmaıtyn dala jumystaryna halyqty uıymdastyratyn aıǵaıshy edi. Er-azamatty tegis kógendep, soǵysqa alyp ketken jaǵdaıda jumys kúshi azaıyp, brıgadırdi de ábden tıtyqtata bastaǵan. Sondaı kúnderdiń birinde, áýelde astyq pen et óndirý jumystaryn uıymdastyrýshylardy, kolhoz basqarmalaryn, brıgadır, mamandardy soǵysqa almaımyz dep sheshken ókimet olardy da maıdanǵa attandyrý qajet dep taýypty degen habar shyǵady. Bul – keńes áskeriniń shybyndaı qyrylyp jatqan kezinde ókimettiń amalsyz barǵan qadamy bolsa kerek. Sol sheshimmen 1942 jyldyń qazan aıynda Ǵu­baıdolla Ábilmaǵjanov ta soǵysqa alynady... 1903 jyly týǵan Ǵubań soǵys bastalǵanda 38 jasta bolatyn. Ol úıli-barandy, shıetteı bes balanyń ákesi edi. Úıde jalǵyz jumys istep, nápaqa tabatyn da sol bolatyn. Biraq ondaıǵa qaraı ma, soǵys qyzyp, adamdar qyrylyp jatqan ortaǵa ony da aldy-artyna qaratpaı ala jóneledi. Bir aıdan keıin jalǵyz inisi Qaırollany da soǵysqa áketedi. Ǵubaıdolla aldymen 91-shi atqyshtar dıvızııasynyń oqyp-úırený batalonynda kýrsant bolyp qyzmet etedi. Osy quramanyń qatarynda “Sosıalıstik Otan men Stalınniń isterine” adal bolatyndyǵy jóninde qarasha aıynda ant beredi. О́ziniń qalaı soǵysqany týraly aqsaqal áńgime aıtýǵa shorqaq eken. Tek aýyr kúrsinip, soǵys sýretteri esine túskende qatty tol­qıtyn dep eske ala­dy, qyzy Shárip­jamal apaı. De­genmen, sýyrtpaqtap syr tartqanda onyń áńgimelerinen maı­dan dalasynyń aýyr azaptary men qandy sýretteri kóz aldyńa keledi. Aýzy aýyr Ǵubań keıbireýler sekildi ásireqyzyl sýrettermen sóıle­meı, ashy shyndyq­tyń ózin aıtady eken. Bulardy 1943 jyldyń qaqaǵan qy­synda maıdan­daǵy áskerge qosady. Sonda kıim juqa, aıaqta etiktiń ornyna shúberekten orama bolǵan. Rotanyń starshınasy bulardyń myna túrin kórip, jylaryn da, kúlerin de bilmepti. Sosyn bir sheshimge kelip men senderdi qazir kıindiremin, tek ózderińe myqty bolyńdar, deıdi. Sóıtip, jańadan kelgen onshaqty jaýyngerdi hýtordyń shetindegi bir saraıǵa alyp keledi. Álginiń ishinde... nemis áskerleriniń máıitteri tek­shelenip qoıylǵan eken. Olarǵa qaraýǵa júregi daýalamaǵan keıbir jas jaýyngerler tura qashady. Qystygúni jer qatyp jatqanda qar oıyp, muz tesip jaýlardy jerge berýge eshkim belsenip shyǵa qoımaı, kún jylynǵansha osylaı eski saraıǵa saqtap qoıǵan eken... Basqa amaly bolmaǵan soń Ǵubań ózgelermen birge olardyń keıbirin kóterip ákelisip, jyly jerge kelgen soń etikterin, jyly kıimderin sheship alady. Bizdiń áskerler sóıtip te jan saqtaǵan eken. Al ondaıdy jeńimpaz Qyzyl áskerdiń jaýdy “ýralap” qýa beretindigin ǵana kórsetetin kınolarda, kitaptarda aıtar ma?.. Adam úsh kúnnen keıin kórge de úırenedi degen sóz bar emes pe, keshikpeı Ǵubań da ózge­ler­men birge eti úırenip, zýyldaǵan oq pen ajal otynyń arasynda qan keship kete barady. So­ǵys­qa birge kelip, fashısterdiń ózi túgili má­ıi­tine qaraýǵa júrekteri daýalamaǵan jas jaý­yn­gerler de ómir men ólimge etin úıretip alady. Ǵubańnyń aıtqan áńgimeleriniń arasyn­daǵy taǵy bir shyndyq, keńes áskerleriniń qarý-jaraǵy ǵana emes, áskerı tehnıkasy da nemisterdikimen salystyrǵanda túkke turmaı­dy eken. Qarsy shabýyldar kezinde nemister oqty qarsha boratqanymen, qandaı da bir bıikti nemese qalany keńes jaýyngerleri shybyndaı jýsaǵan shyǵynǵa qaramaı almaı qoımaıtynyn bilse, motosıkl, mashına jáne basqa da ózdiginen júretin soǵys jaraqtaryna minip, maıdan dalasyn tastap, 50-60 shaqy­rymǵa sheginip ketedi eken. Olardy qýǵan keńes­tikter jaıaýlap-jalpylap jetkende olar jańa bıikke bekinip alyp, oqty qarsha jaýdyryp qarsy alady eken... Sondaı shabýyldardyń birinde kózdeı atqan nemistiń bir oǵy onyń júreginiń dál túbinen tıgen de, bes mıllımetr tómen ótip ketip qana jany qalady. Maıdan dalasynda qansyrap qalǵan ony jaralylardy jınaıtyn tarsyldaq arbamen dala gospıtaline jetkizedi. Sol shabýylda qyzyl áskerdiń alǵa basqan­dyǵynyń arqasynda ǵana Ǵubekeń tiri qalǵan, áıtpese aýyr jaralanyp, yńyranyp jatqan ol sol jerde jan tapsyrady eken. Áskerı komıssııa Ǵubaıdollany 1943 jyldyń aıaǵynda saptan bosatady. Sóıtip, júreginiń túbinen jaradar bolǵan jan qaıtadan eńbek maıdanyna aralasyp júre beredi. Bir qyzyǵy, ol soǵys týraly kıno­lardy kórmeıdi eken. О́zi kórip, ortasynda bolǵan qyrǵyndy qaıta kórýdi onyń júregi qalamasa kerek. Bizdiń áriptesimiz, jany jaısań, júregi jarqyn Sháripjamal Ábilmaǵjanova apaı onyń soǵystan kelgen soń kórgen tórt perzentiniń biri. “Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi” degen emes pe, júrek túbinen qan saýlatqan Ǵubań 1988 jyly, uzaq ta maǵynaly ómir súrip, 85 jasynda ómirden ótipti. Osy maqalany marqumnyń rýhyna taǵzym etý maqsatymen jazdyq. Jaqsybaı SAMRAT.