JESIRLER

QYMBA ÁJE Osy taqyrypta qolyma qalam alǵanym sol edi, 36 jasyn­da jesir qalyp, 5 ul, 1 qyzyn qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı 93 jasynda ómirden ótken Qymba ájemniń kelbeti kóz aldymda saǵymdanyp sala berdi. Ájem týraly oılasam, ómirden japa shegip, surapyl soǵys jyldary turmys taýqymetin tartsa da bir Allaǵa syıynyp, bar qajyr-qaıratyn analyq aq sútinen nár alǵan ul-qyzdarynyń keleshegi­ne jumsap ómirden ótken alyp ananyń nurly beınesi elesteıdi.

1994 jyl bolatyn. Ol kezde 88-diń seńgirine shyqsa da soqpaqty da toqpaqty ómir ótkelderin basynan ótkergen Qymba ájemniń kúsh-qaıratyna bizdiń áýlet qana emes, el-jurt qaıran qalatyn. Áli esimde. Qosaman eldi mekeni Aral qala­sy­nan shalǵaı, ıaǵnı 120 shaqy­rym qashyqtyqta qonys tepken malshy aýyly bolatyn. Bir kúni “K-700” alyp traktory­na otyr­ǵan ájem bizdiń úıge kelmesi bar ma. 93 jyl boıy beınetti belsheden keship júrip, balalary men nemereleri, shóberelerin qam­qor qushaǵyna alýmen ómir­den ótken ájemniń bul kelisine qalaısha qaıran qalmassyń. Japyrlaı júgire aldynan shyq­qan bizdi ystyq qushaǵyna orap, shópildete súıip jatyr. – Aınalaıyndar, jańa úıge qonys teýipsińder. Qut-bereke ákelsin. Men senderge kórpe-tósek kóktep bereıin dep túıe júnin ala keldim. Aıtsa aıtqandaı, ıne-jibin ózi sabaqtap, ájemniń kóktep bergen kórpesi bizdi kúni búginge deıin tońdyrmaı, rahat sezimine orap, shapaǵat nuryn shashýmen keledi. ... Sál-pál sheginis jasalyq. Qymba ájem 1922 jyly 18 jasynda atamyz Sultangereımen bas qosyp, qabyrǵaly da kıeli shańyraq kóteredi. Zamanynda tórt túlik mal ósirip, qoldary­nan qamshy men ketpen túspeı, elim dep emirene júrip eńbek etedi. Sol kezde ájemiz ben ata­myz­dyń 1932 jylǵy asharshy­lyq­tan bosyp kelgen shettegi qandastarymyzdyń mańdaılary­nan sıpap, barymen bólisip jep, qamqor qushaqtaryna qysa ustaǵandaryn el-jurt jyr etip aıtýmen júr. Qymba ájemniń kózi tirisinde aıtqan, meniń júregime jazylyp qalǵan myna bir sózi qulaq túbin­de búgingi kúnge deıin kúm­bir qaǵýmen tur. – Aınalaıyndar-aı, bizdiń jastyq shaǵymyz zulmat jyl­dar­men tuspa-tus keldi ǵoı. Ashar­­shylyqtan endi-endi aryl­dyq-aý degende surapyl soǵys bastaldy. Bul zobalań bastal­ǵanda tula boıy tuńǵyshym Aq­qalıym – 16 jasta, Qara balam – 13 jasta, Ábjámıim – 11 jas­ta, Myrzabaıym – 8 jasta, jalǵyz aqqýym – Asyl­zatym 1 jasta, al kenje balam Muzdy­baıymdy ákesin soǵysqa attan­dyrǵan jyly, ıaǵnı 1942 jyly ómirge ákeldim. Quı sener­sińder, quı senbes­siń­der, qudaı qosqan qosaǵym – Sul­tangereı ata­laryń­dy 1942 jyly qaqaǵan qys aıynda jan-júre­gim ezile qan maıdanǵa qımas­tyqpen shy­ǵa­ryp saldym. Sonda Muzdy­baıymdy­ tymaqqa orap, shelek­ke salyp alǵanmyn. Úlken ulym – Aqqalıymdy da 1943 jyly qan maıdanǵa jibergenmin. Surapyl soǵys jyldary Qymba ájem: “Qasqa aıǵyrdan qasqa týmasa da tóbel týady”, degen atam qazaqtyń ulaǵatty sózin murat tutyp, úıelmeli-súıelmeli balalaryn aıaqtarynan tik turǵyzý úshin kún kúlkisiz, tún uıqysyz ǵumyr keshedi. Shóp shabady. Qolyna qamshy alyp, atqa minip, mal baǵady. Iinaǵash­pen sý tasyp, aýyl aqsaqal­daryna ıile sálem etýden jaza baspaıdy. Kórgen azaby men qýanyshyn bir Allanyń isi dep qabyldap, bárine shúkirshilik etý­men soqpaqty da toqpaqty ómir jolymen júre beredi, júre beredi. Qudaı qosqan qosaǵyn saǵyna kúte­di, sarǵaıa kútedi. “Zaman-aı!” deı­miz, demeske laj joq. 1943 jyly Qymba ájeme Sultan­gereıdiń máńgilik saparǵa mezgilsiz ketkeni jaıly “qaraly qaǵaz” keledi. Jan-júrekten qan qusyp, qanshama qıyndyq kórse de jasymaǵan jesir ájem aqyryn Alladan kútip, ul­daryn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondy­ra­dy. Úlkeni Aqqalı 1945 jyly elge oralyp, ulaǵatty ustazdyq jolyna tús­se, Qarasy saýda salasynda qyz­met etedi. Ábjámıi basshylyq qyzmetterde satylaı órlep, Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattala­dy. Myrzabaıy temir jolda eresen eńbek etse, kenje balasy –Muzdy­baıy dáriger-hırýrg bolyp, ómir men ólim arpalysyna túsedi. Al, anasynyń aqqýy – Asylzat apa­myz ulaǵatty ustazdyq jolymen jaza baspaı júrip, “Halyq aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri” ataǵyn alady. Bir sózben aıtqanda, olar Uly Otan soǵysynan oralmaǵan áke­leriniń amanaty men aıaly ala­qanymen mápeleı ósirgen analary­nyń aq sútin aqtap, eli úshin esepsiz qyzmet etken týmysy bólek tulǵa­lar boldy. Jastaıynan jesir qalsa da ul-qyzdaryna jetimdikti sezdirmegen Qymba ájem nemerelerin shópil­dete súıip júrgende taǵy da ómirdiń toqpaǵyna túsedi. Aldymen Ábjá­mı 48 jasynda, araǵa 4 jyl salyp, Myrzabaı da 48 jasynda, odan soń araǵa bary-joǵy 2 jyl salyp Qarasy, kelini Zárý apa 52 jasyn­da máńgilik saparǵa mezgilsiz kete barady. Jan-júregin ezgilip, qa­byr­ǵasyn qaıystyrǵan osy bir qaıǵylarǵa qasqaıa qarsy turǵan Qymba ájemniń qaısarlyǵyna qalaısha qaıran qalmassyń. Zarlaı jylap, eńkildeı etpettegen kelin­derine ájemniń aıtqan myna bir toqtam sózderi áli esimde. – Toqtańdar, jylamańdar. О́mir degen osy. О́lim bireýge erte, bireýge kesh. Ábjámıim, Qaram, Myrzabaıym senderdiń emes, meniń baýyr etim – balalarym. Kóz jas­taryńdy balalaryńa kórsetpeńder. Men de jesir qalǵanmyn. Jesirmin dep balalaryńdy jetim etpeńder. Bekem bolyńdar, aıtarym osy, – degeni búgingi urpaqqa ulaǵat bolar degen nıettemin. Sonymen 36 jasynda jesir qa­lyp, ómirge ákelgen 5 ul, 1 qyzy­nan ondaǵan nemere-shóbere súıip, qyzyǵyn kórgen ájemiz 93 jasynda ómirden ótti. Dese de súıgen jaryn kóz jumǵansha kútý­men úmit otyn sóndirmeı ómirden ótken arý áje­mizge tóselip tósek, jazylyp jas­tyq bolyp biz kelemiz. Qaıran me­niń osyndaı ájelerim qaıda eken? RAIHAN Osy maqalamdy jazý bary­synda soǵys jáne eńbek ardageri Beken Musaev aǵamyzǵa “jesir qalǵan ana, jetim qalǵan bala jaıly ne aıtasyz?” degen saýal tas­ta­ǵanym bar. Sonda Bekeń aıt­qan myna bir derekti nazar­laryńyzǵa salaıyn. – Surapyl soǵys kezinde aýyl turǵyndary úshin asa aýyr qasi­rettiń biri – maıdannan keletin “qara qaǵaz” edi. Maıdanda júrgen baýyr eti balalarynan, súıikti jarlarynan keletin sýyq habarlar búkil aýyldy kúńirentip qoıa beretin. Shıeli jaqtan sur esegimen hat-habar tasıtyn Ábilqaıyr kele jatqanda jurt úreılenip, “qandaı habar ákele jatyr eken” dep qo­bal­jı kútip alatyn. Sol bir qara­ly kúnderdiń kýási bolǵanymyz kúni búginge deıin saı-súıegimizdi syrqyratady. Jesir analar qandy soǵys bitse de ómirleri óksip, onda­ǵan jyldar boıy asyl jarlaryn asyǵa kútýmen ómirlerin ótkizdi. О́zim kýáger bolǵan myna bir jaǵ­daı kúni búginge deıin kóz aldymda kólbeńdep tur. Kezindegi “Eńbekshi” kolhozyn­da Qurbanov Sádý esimdi týys aǵam 20 jasynda Káribaeva Raıhan atty 18 jasar ýyzdaı symbatty qyzben turmys qurdy. Ekeýi de mektepte muǵalim bolyp qyzmet atqaratyn. Shańyraq kótergenderine bary-joǵy 5-6 aı bolǵanda, ıaǵnı 1939 jyly Sádý aǵamyz Fın soǵysyna shaqyrylyp, sodan habarsyz ketedi. Qaraly “qara qaǵaz” de kelmeıdi. 18 jasynda jesir qalǵan Raıhan jeńeshem 1976 jylǵa deıin kún-tún kóz ilmeı kúıeýin kútýmen ómirden ótti. Zamanynda sulý da symbatty, on ekide bir gúli ashylmaǵan Raıhan jeńesheme talaılar talpynys jasap-aq baqty. Biraq adal jar ala jipti attamaı bary-joǵy 56 ja­synda urpaqsyz dúnıeden ótti. Mez­gilsiz gúl soldy. Mundaı qaı­ǵy­ly ǵumyr kóptegen otbasynda bolǵany bar. Endigi jerde bala­larymyzǵa, nemere-shóberelerimiz­diń basyna osyn­daı qaraly kúnder kelmese eken dep tileımiz. О́ıtkeni ózim de 7 jasymda ákemnen aıyry­lyp, jesir atanǵan anamnyń aıaly ala­qanynyń tárbıesimen ósip, óndim. Beken aǵamyz aıtsa aıtqandaı, surapyl soǵysqa jan jarlary men asqar taýdaı ákelerin kóz jastaryn kóldeı etip shyǵaryp salǵan arý­lardyń basyna ne kelip, ne ketpedi deseńizshi. Olar da jeńisti jaqyn­datý úshin mańdaılarynan marjan terlerin sypyra tógip, erlikke tán eńbek etti. Jan jarlaryn saǵyna, sarǵaıa kútti. Árbir tańdy kúdikpen emes, “jan jarym kele jatqan bolar” degen úkili úmit­pen qarsy alýshy edi. Otan soǵysynan oralmaǵandardyń jesirleri ekinshi márte turmys qurmaı ómirden óksikpen ótkeni kimniń bolsa da jan-júregin jylatady-aý, jyla­tady. TALShYN, ÚRJAMAL, BIBIHATShA ANALAR El halyqtyń amandyǵy men táýelsiz Otanymyzdyń tynysh­­tyǵyn tilep otyrǵan Syr aıma­ǵyndaǵy 20-dan astam jesir ana­larǵa uly Jeńistiń 65 jyldyq tor­qaly toıyn kórýdi de táńir jazyp­ty. Sonymen Uly Otan soǵysynda qaza tapqan jaýyngerlerdiń ekinshi ret nekege turmaǵan jesirleri, Syr óńiriniń arý analaryna sóz berelik. Aral aýdany, Toqabaı eldi me­keni­nen Talshyn О́teýova: – Men 1922 jyly Aral aýdanyna qarasty Aqırek aýyldyq keńesinde dúnıege keldim. On toǵyz jasymda, ıaǵnı 1941 jyly О́teýov Tileýmaǵanbetke turmysqa shyǵyp, qudaı qosqan qosaǵymdy qandy maıdanǵa shy­ǵaryp saldym. Kúıeýim ketkennen keıin 3 aıdan soń jalǵyz ulymdy dúnıege ákeldim. 1943 jyly eriniń máńgilik saparǵa ketkeni jaıly “qara qaǵaz” keldi. Bul kezde men 20 jasta edim, – degen Talshyn áje­mizdiń kóz jasy bettegi ájim­derin qýalaı sorǵalap bara jatty. – Solaı, balam. Beınetti bel­sheden keshýmen jastyq shaǵymyz­dy ótkizdik. Jalǵyz balamdy qor­jynǵa salyp alyp kolhozda kún-tún kóz ilmeı tyrbanyp eńbek ettik. “Qara qaǵazdy” jastyǵym­nyń astyna tyqpalap tastap, kúıeýimdi búgingi kúnge deıin kútý­men kelemin. Zamanynda nebir jaı­sań jigitter qolqa da salǵan, biraq jalǵyz ulymdy jetildirýden basqa oıym bolǵan emes. Alla sátin salyp Jeńis kúnin qarsy aldyq. Sodan 1953 jyldan bastap “Qaraqum” sovhozynda saýyn­shy boldym. Eńbegim de eleý­siz qalǵan joq. Talshyn ájemiz aıtqandaı, onyń el úshin etken eńbegi ólsheý­­siz. Eresen eńbegi elenip, aýyldyq, aýdandyq keńestiń depýtattyǵyna birneshe márte saılanady. Sol tárizdi aýdandyq, oblystyq deń­geıdegi maqtaý, marapattaý nagra­dalary da shash etekten eken. – Shúkir ǵoı, – deıdi áńgime sońynda áje. – Jalǵyz ulymnan jeti nemere, jıyrmadan astam shóbe­re súıip otyrmyn. Al, jasym bolsa 88-ge keldi. Aıtarym, El­basymyz, el-halqym aman bolsyn. Bizdiń basy­myzǵa bergen zulmat jyldardy búgingi urpaq basyna bermesin. Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, búginde jasy 104-ke kelgen Shıeli aýdanyndaǵy Nazarova Nur­kúl ájemiz de jary Na­zarov Qap­pardan 1942 jyly kóz jazyp qalyp, ómirge ákelgen bir ulynan 9 nemere, 21 shóbere, 1 shópshek súıip otyr. Sondaı-aq Jańaqorǵan aýdanyn­daǵy Ábıeva Tolqyn ájemiz de kúıeýi Ábıden 1944 jyly “qara qaǵaz” alsa, búginde jan jarynan qalǵan amanat – jalǵyz ulynyń 3 nemere, 1 shóberesiniń qyzyǵyn kórip, rahat sezimine bólenip otyr. Qyzylorda qalasynan Úrjamal Ábildaeva: – Men 1912 jyly Syr­darııa aýdany, Amangeldi atyn­daǵy kolhozda dúnıege kelippin. Búginde jasym 98-de. Shúkir, kúıeýim Bóriden bir balaly bolyp qalyp, qazir sol baýyr-etimniń qamqor qusha­ǵyna bólenip otyrmyn. Jas­­taıymnan jesir qalsam da bir balama jetimdiktiń zardabyn tarttyrǵanym joq. Qazir 7 nemere, 15 shóbereme analyq aq batamdy berýmen otyrmyn. Úrjamal ájemizdiń joldasy Bóri Ábildaev 1941 jyly Otan qor­ǵaýǵa óz erkimen attanady. So­dan ha­barsyz ketken. Qart ananyń aıtýyn­sha, B.Ábildaevtyń máıiti Lenıngrad qalasy, Pskov degen jerde maıdan­dastar qorymyna jer­lengendigi jaıly “qara qaǵaz” keledi. 1940 jyly 28 jasynda ómirge ákelgen bir balasyn qundaqtaǵan kúıi qaıta turmys qurmastan Otan úshin aýyl sharýashylyǵynyń san alýan salalarynda eńsere eńbek etedi. Soǵys pen turmystyń bar aýyrtpalyǵyn otbasynda bir ózi arqalaǵan ana zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin jalǵyz balasyn jetektep, qoı baǵady. О́z sóziniń sońynda Úrjamal ájemiz: – Aınalaıyndar, aman bolyńdar! Elimizdiń eńsesin tiktep kele jatqan Elbasymyz Nursultan balama analyq aq alǵysymdy jaý­dyramyn. Keshegi qaraly kún­derdi endi qaıtyp senderdiń bastaryńa bermesin, – dep aq batasyn berdi. Qyzylorda qalasynyń turǵyny Nyshanova Bıbihatsha: – Balam-aı, keshegi bir qaraly kúnder bas­taryńa qaıtyp kelmesin. Bizder ne kórmedik deısińder. Kúıeýim Qalı­dy 1941 jyly Uly Otan soǵysyna attandyryp salǵanymda Sárýar ulym úsh aılyq bolatyn. Balamdy belime baılap alyp, kólderdi keship júrip balyq aýladym. Kezinde Keńes áskerlerine tonnalap balyq jóneltýshi edik. Bıbihatsha ájemiz búginde 90 jasqa kelgen. Ol maıdannan oral­maǵan otaǵasynyń ornyn joǵalt­paı jalǵyz uly Sárýardyń, 8 ne­mere men 28 shóberesiniń qyzy­ǵyn kórip otyr. Sondaı-aq 1940 jyly Fın soǵysynan erlikpen elge oralǵan Qanaly Járkenov Marash Músi­limovamen bas qosyp, otaý qurady. 1941 jyly Qanaly óz erkimen Otan qorǵaý maqsatynda soǵysqa attanady. – Kúıeýimnen eki-aq ret hat keldi, sodan keıin habarsyz ketti. Qolymda qalǵan jalǵyz balam Dastandy qatarynan qaldyrmaı er jetkizdim. Búginde sol ulymnyń bes nemeresi men alty shóberesiniń rahat sezimine bólenip otyrǵan jaıym bar, – degen Marash áje­miz­diń de analyq batasyn aldyq. * * * Iá, beınetti belsheden keship, “elim” dep eńirep júrip eńbek etken arý analardy qalaı qurmet­tesek te laıyq. Jesir analardyń balaǵa degen, Otanǵa, týǵan jerge degen sheksiz súıispenshiligi – búgingi jáne keler urpaqty erlik pen patrıotızm rýhyna tárbıe­leýdiń ólsheýsiz ónegesi. Elimizdiń keleshegi úshin sanaly ǵumyryn sarp etýmen kele jatqan arý analarymyzdy barynsha ulyqtaýdy umytpaıyq, aǵaıyn. Sóz sońynda: “aman bolshy, arý analarym” degen júrekjardy lebizimdi jetkizgim keledi. Erkin ÁBIL. QYZYLORDA.