PARLAMENT «EGEMEN QAZAQSTANNYŃ» ARNAÝLY BETI

ULY OTAN SOǴYSY

QORYTYNDYLARYN QAITA QARASTYRÝǴA BOLMAIDY

Jýyrda S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde ótken “Uly Otan soǵysyndaǵy Qazaqstan: tarıhy, zertteý ádistemesi jáne zamanaýı taldaý” atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa qatysýshylar Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy aýmaǵynda turyp jatqan Jeńistiń barsha muragerlerine arnap úndeý qabyldady. Qazaqstan men Reseıdiń ardagerler uıymdary ókilderi, tanymal ǵalymdar men memleket qaıratkerleri qatysqan osyndaı keń aýqymdy is-shara jumysynyń eń sheshýshi tusy osy oqıǵa bolǵany anyq. Konferensııa jumysynda sana men júrekti terbeıtin sátter jeterlik boldy. Reseı Fede­rasııasy qorǵanys mınıstrligi otanyn qorǵaý kezinde qaza tapqandar esimin máńgilik este qaldyrý boıynsha basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, polkovnık Andreı Taranovtyń baıandamasy eshkimdi de beı-jaı qaldyrǵan joq. Ol zalǵa jınalǵandarǵa О́skemenge Uly Otan soǵysy jyldary Qazaqstannan, onyń ishinde Shyǵys Qazaqstannan áskerge shaqyrylǵan soldattar týraly málimet ákelgendigin jetkizdi. Reseı Uly Otan soǵysy muraǵattyq qujatta­rynyń kóbiniń ıegeri bolyp tabylady – bul RF qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq muraǵaty jáne basqa da federaldyq muraǵattar. Qazirgi ýaqytta qujattar olarǵa Internet arqyly erkin qol jetkizý jolymen ǵylymı aınalymǵa engizilýde. Bul adam shyǵyndary týraly maıdandyq habarlamalar, olarǵa qol jetkizý burynǵy KSRO-nyń mıllıondaǵan tur­ǵyn­dary týystarynyń taǵdyryn anyqtaýǵa múmkindik bermek. Osyndaı jumystyń arqasynda jýyrda ShQMÝ dosenti Svetlana Saregorodseva Máskeý túbindegi urysta batyrlyqpen qaza tapqan óziniń atasynyń jerlengen orny týraly bildi. Osy jyldar boıy Iаnov Vasılıı Efımovıchtiń týystary birneshe ret Máskeý muraǵattaryna onyń jerlengen ornyn anyqtap berýge ótinish hat joldaǵan, biraq nátıje shyqpaǵan. Qazirgi ýaqytta batyrdyń 74 jastaǵy qyzy jáne jıeni ákeleri men atalarynyń zıratyna gúl shoqtaryn qoıý úshin jolǵa jınalýda, ol belgili bolǵandaı, Kalının (qazirgi Tver) oblysynyń Grebenkıno selosynda jerlengen eken. Ol týystary alǵashqyda oılaǵandaı qarýlastar zıratyna emes, bólek zıratqa jerlenipti. Soǵys jyldarynda 512 qazaqstandyq Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn ıelendi, solardyń 109-y shyǵysqazaqstandyqtar. Batyr qazaqstandyqtardyń esimderi jańa mektepterge, Reseı men Belarýstegi selolar men qalalardyń kóshelerine berilgen. 2010 jyly Máskeýdi qorǵaý úshin qandy urystar bolǵan jáne Panfılov jetekshiligindegi 316-shy dıvızııa jaýyngerleriniń óshpes erligi jasalǵan jerde, ıaǵnı Krıýkovo beketinde ornalasqan №229 Máskeý orta mektebine Keńes Odaǵynyń Batyry Baýyrjan Momyshulynyń esimi berildi. Árbir keńestik respýblıka kóptegen óz azamattary­nyń ómirlerin qııa otyryp, Jeńiske orasan zor áleýet qosty. QR BǴM Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, professor Sattar Májıtov qazaqstandyq ǵalymdardyń ustanymyn barynsha jan-jaqty ashyp berdi dep oılaımyn. Ol óz baıandamasynda dostarsyz, aǵaıyn-qaryndassyz ómir súrý múmkin emes ekendigin atap kórsetti, al Uly Otan soǵysynyń taqyryby – bul barshamyzdy biriktiretin, ortaq Jeńiske qatysqan halyqtar arasynda únqatysýǵa kómektesetin taqyryp. Orystar men qazaqtar, ýkraındar men belorýstar, ázirbaıjandar men tatarlar ulttarǵa bólinbeı, bir halyq bolyp soǵysty. Soǵys tájirıbesi bizdi ortaq maqsat úshin kelisimdi izdeýge, birlik pen qoǵamnyń tutas­tyǵyna jetýge baǵyttaıdy. Búginde biz qazaqstan­dyq qoǵamda ústemdik qurǵan beıbitshilikti, dostyqty, osy jer Otandaryna aınalǵan barlyq etnostar ara­syndaǵy kelisimdi uly jetistik retinde qarastyramyz. Bizdiń qasıetti boryshymyz – balalarymyzǵa osy surapyl soǵys týraly oıdan shyǵarylǵan emes, shynaıy tarıhty qaldyrý. Onyń kýágerleri kún sanap azaıa túsýde, al bizdiń ortaq tarıhymyzdy qaıta jazǵysy keletinder kóbeıip barady. Soǵystyń basty qorytyndylaryn qaıta qarastyrýǵa bolmaıdy. TMD elderindegi memlekettik organdarǵa, ǵylymı-pedagogı­kalyq jáne shyǵarmashylyq eńbekkerler qaýymdas­tyǵyna arnalǵan úndeýdi qabyldaǵan halyqaralyq konferensııaǵa qatysýshylardyń arman-tilegi osydan órbıdi. Konferensııaǵa qatysýshylardyń pikirleri boıynsha, tarıhty burmalaý­shylardyń jastar sanasyndaǵy soǵys sabaqtaryn qabyldaýdy ózgertýge kúsh salýy, ásirese, alańdaýshylyq týǵyzady. Mine, osy máselege, bizdiń oıy­myzsha, basty nazar aýdarý qajet. Osyǵan oraı orta mektep baǵdarlamalarynda Uly Otan soǵysy tarıhyn oqytý saǵattarynyń sanyn ulǵaıtý týraly máseleni qarastyrý kerek, al akademııalyq ǵylymı mekemeler qurylymdarynda atalǵan taqyryp boıynsha zertteý jumystaryn úılestirý jónindegi ortalyq qurý kerek. Mundaı is-sharalar men jumys túrleri jas urpaq boıynda azamattyq, otansúıgishtik sezimderin qalyptastyrýǵa septigin tıgizbek. S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ rektory, profes­sor Beıbit Mamraev óz sózinde mańyzdy aspektige kóńil aýdartty: Uly Otan soǵysy tarıhynyń ár kúni derlik qaıta qalpyna keltirilse de, tarıhı derekterdi taldaýǵa jańa tásilder jáne olardy zertteýdiń ba­rynsha adekvatty ádistemesi qajet. Osyǵan baıla­nysty soǵysqa búginde egemen memleketterde turyp jatqan burynǵy KSRO-nyń ár túrli halyqtarynyń qatysý erekshelikterin saralap, taldaý óte mańyzdy. Árbir keńestik respýblıka kóptegen óz azamattarynyń ómirin qııa otyryp, Jeńiske óz úlesin qosty. Alaıda, soǵystyń fashıster tolyq okkýpasııalaǵan Belarýsqa nemese deportasııalanǵan jáne evakýasııalanǵan turǵyndarǵa toly Qazaqstanǵa yqpaly ár túrli boldy. Osy barlyq derekterdi tarıhı aqıqatty qalpyna keltirý úshin barynsha eskergen jón. Sońǵy ýaqyttary soǵystyń qarsańynda jáne kezeńinde ótkizilgen deportasııa máselesi boıynsha birqatar súbeli eńbek jaryq kórdi. Biz úshin bul másele asa ózekti. О́ıtkeni, Qazaqstan úshin jáne qazaqtar úshin deportasııa saldarlary týraly eńbekter az. Deportasııanyń saıası, ekonomıkalyq saldarlary qandaı boldy, ol ultaralyq qatynastarǵa qalaı áser etti, arnaıy kóshirilgenderdiń kúshtep jer aýdarylýy qazaqtardyń etnostyq kóńil-kúıine qalaı áser etti? Soǵys ýaqytyndaǵy deportasııa úderisteri egemen Qazaqstannyń qalyptasý úrdisine qalaı áser etti? Soǵys tarıhynda osyndaı sońyna deıin zerttelmegen better áli kóp. Solardan naqty kartına shyǵýy tıis. Búginde aıtylǵan máseleni zertteýdiń jańa ádisterimen bólisken óte mańyzdy. Bizdiń halyqtar ortaq Jeńis úshin eń qundy dúnıelerin – jandaryn qıdy. Muny eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Konferensııa aıasynda ótkizilgen dóńgelek ústel basyndaǵy kezdesý kezinde ǵalymdar barynsha ashyq sóılesti. Olar eń qıyn derekterdi saralaıtyn ýaqyt jetkenin aıtty. Nelikten júzdegen myń burynǵy keńestik jaýyngerler Vlasov áskerine bardy, nege orystardyń esestik dıvızııasy, Túrkistan legıony boldy jáne taǵy basqalar. Sońǵy ýaqyttary Batysta paı­da bola bastaǵan Germanııa men KSRO ekinshi dú­nıe­júzilik soǵysty shyǵarýǵa birdeı kináli degen te­zısterge laıyqty jaýap qaıtaratyn ýaqyt jetti. Qo­rytyndysynda tarıhty burmalaýǵa qarsy baǵyt­talǵan arnaıy baǵdarlama ázirleý usynysy paıda boldy. Baýyrjan Momyshuly óziniń “Soǵys psıholo­gııasy: kitap-shejire” eńbeginde “soǵys kóptegen jandarǵa baqytty shyǵarmashylyq ómir jolyna shyǵýǵa kedergi keltirdi, jastyq shaqtaǵy armandarǵa núkte qoıdy...” dep jazǵan-dy. Qazirgi urpaqqa armandaýǵa, oılaǵandaryn iske asyrýǵa kedergi joq. Biraq, osy múmkindik úshin ákelerimiz ben atalary­myzdyń jandaryn qıyp, qandaryn tókkenin umytýǵa bolmaıdy, álemdegi beıbitshilikti saqtaý úshin bar kúsh-jigerimizdi jumsaýymyz kerek. Svetlana FERHO, Májilis depýtaty.

ELINE SYILY, HALQYNA QADIRLI

azamattyń ortamyzda júrgeniniń ózi bereke

Memleket jáne qoǵam qaırat­keri Salyq Zımanov 1921 jyly aq­pan­nyń 19-ynda týǵan. Soǵysqa deıin muǵalim bolyp eńbek etti. 1940 jyly Salyq Zımanuly ásker qataryna shaqyryldy. Al Uly Otan soǵysy bastalǵan kezde ol Bas Kavkaz jotasynda jaýdyń jo­lyn bógeýge qatysty. Budan keıin jaýdy qýǵan Keńes Odaǵy áskeri­niń quramynda Kýban, Voronej, Harkov, Kırovograd, Kremenchýk qalalaryn azat etýge, Dansıg, Ke­nıgs­berg qalalaryn alýǵa atsalys­ty. Sóıtip, Berlınge jetip, jeńis týyn qadaýǵa úles qosty. Polk shtabynyń bastyǵy bolǵan gvardııa maıory S.Zımanov elge jeńispen oraldy. Onyń maı­dandaǵy erlik joly I jáne II dárejeli Otan so­ǵysy, “Qyzyl Juldyz” ordenderi­men jáne kópte­gen medaldarmen, sonyń ishinde “Kavkaz qorǵanysy úshin” medali­men baǵalanǵan. De­mek, 65 jyldyǵy úlken aýqymda atalyp ótip jatqan Uly Jeńiske qos­qan úlesi de aıtarlyqtaı dep ba­ǵalaımyz jáne bul aıtýly mere­kege onyń da tikeleı qatysy bar dep bilemiz. Soǵystan keıin Búkilodaqtyq zań ınstıtýtynyń Qazan fılıa­lyn jáne KSRO Ǵylym akade­mııasynyń Memleket jáne quqyq ınstıtýtynyń aspırantýrasyn oıdaǵydaı támamdady. S.Zımanov – zań ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor. Qazaqstan Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi. Ol – kórnekti zańger-teorı­tıkterdiń biri, tanymal memleket zertteýshisi, Qazaqstandaǵy qoǵam­dyq-saıası oı tarıhynyń shejire­shisi, qazaqtyń ádet-ǵuryp quqyǵy­nyń bilgiri, ári respýblıkadaǵy fılosofııa men quqyq ǵylymyn, sondaı-aq oqý-aǵartý isin uıym­dastyrýshy. Salyq Zımanuly Qazaqstan mem­leketi men quqyǵynyń tarı­hyn, respýblıkadaǵy jáne Orta­lyq Azııa aımaǵyndaǵy ulttyq memleket jáne ulttyq-memlekettik qurylys teorııasy máselelerin zertteýde jańa ǵylymı baǵyt qalyptastyrdy. Onyń quqyq jáne zań shyǵarý isiniń asa mańyzdy teorııalyq jáne metodologııalyq máselelerin zertteýge arnalǵan eńbekteri de aıryqsha qundy. Táýelsiz Qazaqstannyń Konstı­týsııasyn ázirleýge belsene atsa­lysqan daryndy zańger. Ata Zańymyzdyń árbir baby men tar­maǵy demokratııalyq ustanymdarǵa sáıkes bolýyna basa nazar aýdardy. S.Zımanov Halyqtar dostyǵy, Parasat ordenderimen marapattal­dy. Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, Joǵarǵy Keńestiń HII shaqyrylymynyń de­pýtaty, Qazaqstannyń eńbek sińir­gen ǵylym qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Prezıdenttiń beıbitshilik jáne rýhanı kelisim syılyǵynyń ıegeri, Atyraý obly­synyń qurmetti aza­maty. Kóptegen ǵylymı eńbekter­diń avtory. So­nyń ishinde “Kons­tıtýsııa jáne Qa­­zaqstan Respýb­lıkasynyń Par­lamenti” atty kitabyn erekshe aıtýǵa bolady. Osyndaı elge syıly, halqyna qadirli azamattyń ortamyzda júr­geniniń ózi bereke. Onyń ómir joly – óskeleń jastarǵa úlgi. Keler jyly Salyq Zımanuly 90 jasqa tolady. Qazir on aıdaı ýaqyt qal­dy. Osy oraıda onyń týǵan kúnine baılanysty mádenı sharalar, ǵylymı konferensııalar ótkizý máselesi aldyn ala Mádenıet, Ádilet, sondaı-aq Bilim jáne ǵylym mınıstrlikteriniń jyldyq josparlaryna engizilgeni jón dep oılaımyn. Osy máselege Úkimet yqpal etse quba-qup. Irak ELEKEEV, Májilis depýtaty.

“URYS QIMYLDARY ÁLI KО́Z ALDYMDA”

Astana qalasynyń turǵyny, Uly Otan soǵysynyń ardageri Te­mirbek Nábın 1924 jyly Stepnogor mańyndaǵy Aqsý aýylynda týǵan. 1942 jyly áskerge shaqyrylǵan. Úshinshi Ýkraına maıdanynda shaı­qasqa túsken starshına-pýlemetshi T.Nábın alǵashqylardyń biri bolyp Dneprdi alýdaǵy erligi úshin III dá­rejeli Dańq ordenin ıelengen. I dá­rejeli Uly Otan soǵysy, “Qurmet Belgisi” ordenderimen marapattal­ǵan. Qadirli qarııanyń keýdesinde 20-dan astam medal bar. Soǵystan keıin komsomolda, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıte­tinde, Joǵarǵy Keńeste qyzmet atqarǵan. Úsh ul-qyz tárbıelep ósirgen, qazir nemere-shóbereleri bar. Jýyrda Uly Jeńistiń 65 jyl­dyǵy aıasynda Parlament Májilisi men “Nur Otan” partııasynyń par­lamenttik fraksııasy el qorǵaǵan qaharmandarǵa qurmet kórsetti. Otan qorǵaýda ot keshken ardager­lerdi Májilis Tóraǵasy Oral Muhamedja­nov bastaǵan depýtattar qarsy aldy. Arnaıy shaqyrylǵan ardagerlerdiń ishinde Temirbek Nábın de boldy. Ol surapyl soǵys týraly oılarymen bólisti, jastarǵa izgi tilegin jetkizdi. – Bizdiń qatarymyz jyl saıyn sırep barady. Bıyl Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń bastamasy boıynsha soǵys ardager­lerine shynaıy qamqorlyq jasalý­da. Eldiń alǵa basyp kele jatqa-nyna, álem aldyndaǵy bedeli óske-nine mártebemiz bıiktep otyrady. Soǵys bastalǵan jyldary “Kim bolmasa, ol bolady. Al kim bolsa, ol eshqashan da umytpaıdy” degen maqal boldy. Kim oılap tapqanyn bilmeımiz. Sodan beri kóp jyldar syrǵyp ótti. Mine, Uly Jeńiske 65 jyl tolýda. Al soǵystyń bastal­ǵanyna da 69 jylǵa taqap qaldy. Soǵys kezindegi qaharly kúnder áli kúnge kóz aldymda. Kózińdi jum­sań, keshe bolǵan oqıǵadaı esińe túsedi. Túnde uıqyǵa jatqanda nemese keıde oıanyp ketseń, barlyq oqıǵa kóz aldyńa keledi. Shamasy, jastyq shaqtaǵy kórgeniń este jaqsy saqtalatyn da shyǵar. Nebir qandy oqıǵalardy, soǵys soıqan­da­­rynyń barlyǵyn da meniń za­mandastarym kórdi, bastan keshirdi. Degenmen, áli tirimin, óz aıaǵym­men júremin. Soǵysta jaraqat aldym, Uly Otan soǵysynyń múge­degimin. Bir qyzyqty aıtaıyn. Rentgenge túsken kezimde dáriger: “Qaltańyzda ne bar?” dep suraıdy. “Qalaı qaltańda ne bar? Men keýdeme deıin jalańash turǵan joqpyn ba?!” deımin. Rentgen adam aǵzasynda bolmaıtyn, deneden tys bir-eki qara noqatty kórsetedi eken. Men soǵysta pýlemetshi bol­dym. Qaı ýaqytta da jaý áýeli pý­lemetshiniń kózin qurtýdy oılaıdy ǵoı. Sondyqtan pýlemetshini birin­shi nysanaǵa alady. Mına jaryldy ma, álde granatanyń jaryqshaǵy tıdi me, bilmeımin. Men esimnen tanyp quladym. Keıin qarýlas­tarym oqtyń astynan alyp shy­ǵyp, sanıtarlyq bólimge, odan ári gospıtalǵa jibergen eken. – Sizdiń deneńizde áli kúnge deıin snarıadtyń jaryqshaqtary bolǵany ǵoı? – Árıne, áli denemde tur. Olar qaıda ketsin? О́zime kedergi keltir­meıdi. Men úırenip kettim. Tek rentgen ǵana taýyp alady. Soǵan qaraǵanda, etpen et bolyp bitip ketken bolýy kerek. – Búgingi urpaqqa qandaı tilek tiler edińiz? – Men óskeleń urpaq ókilderi­men jıi kezdesip turamyn. Ár­daıym qaıtalap aıtatyn keńesim bireý-aq. Men jastarǵa árqashanda alda bolý kerek dep aıtamyn. Eńbek etseń de, tájirıbeden ótseń de, tipti bir jerde tazalyq jumy­syn jasasań da alda bolýǵa tıis­tisiń. Ortada júrgenniń qajeti joq. Oqýshy ne stýdent bolsań, ekiniń biri bolyp oqyp júre bermeýiń kerek. Meniń ustanymym da, jastarǵa aıtar tilegim de – osy. О́ıtkeni, men jastaıymnan eńbekke aralastym. Ákemdi, aǵamdy “halyq jaýy” dep alyp ketkende, otbasymyzda eki ájem men jeńgem ǵana bar edi. Olar maǵan qarap qaldy. Men 7 synypta oqyp júr edim, amal joq, mektepti tastap, shahtada slesar bolyp jumys jasadym. Sondyqtan jumystyń qandaı aýyr bolatynyn, otbasyn asyraý degenniń ne ekenin jaqsy bilemin. Elimizdiń tynyshtyǵy máńgi saqtalsyn, halqymyz aman bolsyn. Mine, qadirli qarııa osylaı deıdi. Aıbatyr SEITAQ, jýrnalıst.

ALMATY SEL О́TINDE TUR

Almaty qalasynyń tóbesinde Mánshúk Mámetova muzdyǵynda jınalyp, qalaǵa sel qaýpin týǵy­zyp otyrǵan №6 balshyqty kó­liniń búgingi jaǵdaıy alańdatar­lyqtaı. Taýda 3600 metr bıiktikte paıda bolǵan №6 kóldiń bal­shyqty, muz kesekti, bıiktigi 15 metrlik jıyntyǵy apatty ahýal týyndatyp otyr. Ol jolyndaǵy qurylystar men kedergilerdi buzyp ótip, qalany basyp qalýy yqtımal. Kópshilikke málim, Almaty qalasyn Ile Alataýy taý jotasy aınala ornalasqandyqtan, sel qaýpi qalada árqashan ózekti. Osyndaı qaterli sel qala tarı-hynda eki ret kezdesti. 1921 jyly balshyqty sel qala kóshelerin basyp qalsa, 1973 jyly qalaǵa tóngen qaterdi Medeý shatqalyn­daǵy bıiktigi 150 metrlik bóget toqtatty. Ol kezde qulaǵan kól biz sóz etip otyrǵan №6 kóldiń mańynda ornalasqan №2 kól bolatyn. Búginde mamandar Medeý shatqalyndaǵy selden qorǵaý bógetteri №6 kól tómen syr­ǵyp ketse, tótep bere alatyn­dyǵy týraly naqty boljam jasaýdan bas tartady. Máseleni odan ári zertteı túsip, “Qazgıdromet” mekemesiniń mamandarymen habarlasqany-myzda, mynadaı málimetterge qa­nyqtyq. №6 kól qalanyń tóbe­sinde 1950 jyldardan jınala bas­taǵan. Sońǵy jyldary kól kóle-miniń qarqyndap ósýi baıqalýda. 1997 jyly kóldiń kólemi 190 myń tekshe metrdi qurasa, tereńdigi 18 metr, qazirgi kúni 23 metrge jetedi. Al jınalǵan balshyqty, muzdy seldiń kólemi 285 myń tekshe metr bolyp otyr. Bul sel qateri tónip, kóldi bosatý jumystary júrgizil­gen 1997 jyldaǵydan 100 myń tekshe metrge kóp. О́ziniń shegine jetken №6 kóldiń tómen qulaýy 10 mln. tekshe metr aǵyndynyń paıda bolýyna alyp keledi (mun­daı sel Medeý shatqalyndaǵy selden qorǵaý kedergilerin tolty­ryp, Almaty qalasynyń shyǵys bóligin qıratýǵa qaýqarly). Ǵa­lym­­dardyń esepteýinshe, ol ýa­qyt­­qa deıin kóldiń qulaýy oryn almasa, 2020 jylǵa qaraı kól kó­lemi 700 myń tekshe metrge jetpek. Búgingi tańda “Qazseldenqor­ǵaý” memlekettik mekemesiniń №6 kólge qatysty qoldanyp otyrǵan sharalary mardymsyz. Mamandar kóldi bosatý jumystary qolǵa alynbasa, onyń tómendegi qalaǵa qulap ketý qaýpin joqqa shyǵar­maıdy. Mamandardyń esepteýin­she, №6 kóldi bosatýǵa jumsala­tyn kúsh pen qarjy, onyń yq­tımal qulaý saldarynan týyndaı­tyn shyǵyndardan 200 esege deıin az. Onyń ústine, kúni keshegi Qyzylaǵash oqıǵasy qaterdiń al­dyn alyp, tabıǵattyń tóten mi­nezinen saqtanyp otyrýdyń qan­sha­lyqty baǵaly ekendigin dálel­dep berdi. Biz ony esten shyǵar­maýymyz kerek. “Qazgıdromet” mamandary kóldi bosatyp, onyń deńgeıin qaýip­siz kólemge deıin túsirýdiń, sóıtip, qater­­di seıiltýdiń birneshe ǵyly­mı negizdelgen tehnologııasyn usynýǵa daıyn ekenderin aıtady. Osy oraıda, №6 kóldiń apatty jaǵ­daıy týraly jedel sheshim qabyldap, ony bosatýǵa baıla­nys­ty shara­lardy qolǵa alý qa­jettigi kezek kúttirmeıtin másele dep bilemiz. Shalataı MYRZAHMETOV, Májilis depýtaty.

BIRTE-BIRTE BÁRINEN DE AIRYLYP QALMAIYQ...

Májilistiń sońǵy otyrysynda qaralǵan zań joba­larynyń biri Baıqońyr qalasy jáne onyń ja­nyndaǵy Tóretam men Aqaı kentteriniń turǵyn­daryna medısınalyq qyzmet kórsetý tártibi týraly Qazaqstan men Reseı úkimetteriniń arasyndaǵy kelisimdi ratıfıkasııalaýǵa arnalǵan zań jobasy boldy. Turǵyndardyń arasynda ǵarysh aılaǵynda qyzmet isteıtin personaldar da osy kelisimniń sheńberinde medısınalyq qyzmetpen qamtamasyz etilmek. Al olar negizinen Reseı Federasııasynyń azamattary ekeni belgili. Demek, Baıqońyr men onyń tóńiregindegi kent turǵyndarynyń bizge qaraǵanda medısınalyq kómek alý jaǵy jaqsyraq Reseı azamattarymen teńesip turǵany quba-qup. Biraq alaqaılamaı tura turaıyq... Eń qyzyǵy sol, zań jobasy týraly baıandama ja­sa­ǵan Densaýlyq saqtaý mınıstri Jaqsylyq Dosqa­lıevtiń aıtýyna qaraǵanda, turǵyndardyń bárine de medısınalyq kómek reseılik mamandardyń qolymen júrgiziledi eken de, Qazaqstan azamattaryn qaraǵany úshin bizdiń Úkimetimiz olardyń densaýlyq saqtaý uıymdaryna qarajat aýdaryp turady eken. Bul týraly kelisimge eki eldiń quziretti organdarynyń ókilderi 2009 jyldyń 17 qarashasynda qol qoıypty. Baıandama aıaqtalǵan soń úsh-tórt depýtat ózde­riniń suraqtaryn qoıdy. Sonyń ishinde V.Neho­roshev: Qazaqstan azamattaryna medısınalyq kómek Reseı zańnamasy negizinde kórsetiledi eken, al onyń aqysy Qazaqstan zańnamasy negizinde tólenedi. Sonda, jasalǵan qandaı da bir otaǵa Reseı jaǵynyń zańy boıynsha bizdegige qaraǵanda, kóp qarajat talap etilip (al olarda bizge qaraǵanda bári de qymbat ekeni belgili – J.S.), bizdiń adamdardyń ózderiniń qaltalarynan qosymsha aqy tóleýine soqpaı ma? Ekinshiden, Reseı mamandarynyń medısınalyq qyzmet kórsetý sapasyn bizdiń tarap teksere ala ma? Jalpy, Baıqońyrdaǵy jaǵdaı halyqtyń oryndy alańdaýshylyǵyn týdyrýda. Aılaqtyń ekologııalyq ahýalyn da biz teksermeımiz, jalǵa alýshynyń ózi saraptama jasatqan bolady. Al olar jaǵdaıdyń durys ekenin aıtyp beredi. Biraq, halyqtyń ortasha ómir súrý jasy – 55, jas balalardyń ólimi respýblıkalyq ortasha kórsetkishten eki ese joǵary ekendigi kóp nárseden habar berip tur emes pe? Al kelisimde sizder aımaqtyń sanıtarlyq-epıde­mıologııalyq jaǵdaıyn baqylaý Reseı jaǵynyń quzyretti organdaryna júkteledi depsizder. Al biz óz tarapymyzdan osy jaǵdaıdy teksere alamyz ba, múmkin táýelsiz sarapshylar shaqyrýǵa haqymyz bar shyǵar, saıyp kelgende, ol jerde turǵyndardyń túgelge jýyǵy bizdiń adamdar emes pe?! dep ózin tolǵandyrǵan saýaldaryn lekitete qoıdy. Bul suraqtarǵa tolymdy jaýap estidik dep aıtý qıyn. Biraq mınıstrdiń sózin tolyq keltirmeýge haqymyz joq. Ras, dedi ol, medısınalyq kómek Reseı Federasııasy zańnamasy negizinde kórsetiledi. Medısınalyq kómektiń kepildendirilgen aqysyz kólemi Reseıde de bar. Al aqyly kómekke keletin bolsaq, reseılik tarıfterdiń bizdikinen ózgeshe ekeni ras. Biz syrqatqa jasalǵan kómekke 100 paıyz aqyny sol adam tolyq qanaǵattansa ǵana tóleımiz. Eger naýqas em qabyldaý barysynda qaıtys bolsa nemese múgedektikke ushyrasa, onda Qazaqstan jaǵy jiti medısınalyq sarap jasaıtyn bolady. Medısınalyq qyzmetkerlerdiń qateligi anyqtalsa... qyzmet aqysy tólenbeıdi. Al qatelik anyqtalmasa, aqysy tólenedi. Qazaqstan jaǵynan osyndaı baqylaý jasalady. Ekologııalyq jaǵdaıǵa baılanysty aıtatyn bolsam, jalǵa alýshy ózi jalǵa alǵan jerdiń tazalyǵyna ózi jaýap beredi. Tek jalǵa alǵan aýmaqtan tys jerlerdegi sanıtarlyq-epıdemıologııalyq normalar buzylsa ǵana Qazaqstan jaǵy sarap jasaýǵa quqyly. Osy arada qyzylordalyq depýtat Ydyrysov ta suraq berip, reseılik dárigerler aqysyn tólemeseńder em jasamaımyz dep otyryp alatynyn aıtty. Sonda aqy aldyn ala tólenetin bolyp tur ǵoı. Demek, mınıstrdiń naýqas “tolyq qanaǵattansa ǵana tólenedi” degeni qaǵaz júzinde ǵana sııaqty... Depýtat bıyl osy aımaqtyń medısınalyq shyǵy­nyna bıýdjetterden (respýblıkalyq jáne oblystyq) 277 mln. teńge qarastyrylǵanyn aıtty. Bul degenińiz byltyrǵydan 4,9 ese kóp eken. Ol-ol ma, jergilikti basshylyq bul shyǵyndardy toqsan saıyn anyqtaýǵa týra keletinin, óıtkeni, reseılik tarıfter de toqsan saıyn sharyqtaı beretindigin aıtypty. ...Sonymen, mektep bir bolsyn dep ony reseılik­terge berip qoıdyq. Qazir Baıqońyrda oryssha túgil, qazaqsha oqıtyn qazaq balalary “meniń Otanym – Reseı Federasııasy, Prezıdentim – Medvedev...” dep oqıdy. Bul týraly “Egemenge” S.Pirnazar, J.Súleı­menov, A.Turapbaıuly, t.b. jazdy. Ne ózgerdi? Eshteńe de ózgergen joq. Baıaǵyda mınıstr Áıtimova qol qoıyp, ol zań ratıfıkasııalanyp ketken... Endi medısınany da solarǵa berip jatyr ekenbiz. Qazaqtyń bilikti medısınalyq mamany Reseıdiń týy jelbirep turǵan mekemede em jasaıdy, esikten tórge deıin reseılik tártipter, reseılik zań-zańnamalar... Búgin medısınanyń bıligin bersek, erteń taǵy birdeńemizdi beremiz, sóıtip, Baıqońyrdan tolyǵymen aıyrylamyz ba, oılanaıyq aǵaıyn. Jaqsybaı SAMRAT.

MEDISINALYQ QYZMET MÁSELESI QARALDY

Keshe Senattyń Áleýmettik-mádenı damý komıtetinde “Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Reseı Federasııasynyń Úki­meti arasyndaǵy Reseı Federa­sııasynyń “Baıqońyr” keshenin jalǵa alý jaǵdaıynda Baıqońyr ǵarysh aılaǵynyń personalyna, Baıqońyr qalasynyń, Tóretam jáne Aqaı kentteriniń tur­ǵyn­daryna medısınalyq qyzmet kór­setý tártibi týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly” zań jobasy talqylandy. Zań jobasynyń maqsaty “Baı­qońyr” ǵarysh aılaǵynyń per­so­na­lyna, Baıqońyr qalasynyń, Tóretam jáne Aqaı kentteriniń turǵyndaryna medısınalyq kó­mek kórsetý tártibin jetildirýdi kóz­deıtin osy kelisimdi ratıfı­ka­sııalaý bolyp tabylady. Atap aıtqanda, ǵarysh aıla­ǵy­nyń personalyna jáne Baıqońyr qalasynyń turǵyndaryna medı­sı­nalyq kómek kórsetýdi Reseıdiń den­saýlyq saqtaý uıymdary, al Tóretam jáne Aqaı kentteriniń tur­ǵyndaryna Qazaqstannyń  den­saýlyq saqtaý uıymdary jú­zege asyratyn bolady. Zań jobasy palatanyń qaraýyna usynylatyn boldy, dep ha­barlady Parlament Sena­tynyń baspasóz qyzmeti.