«Koreı tolqyny» jahandy qalaı terbedi?

«Pop» mádenıettiń otany sanalatyn Batys aýdıto­rııa­sy­na Azııanyń ónimin usynyp, moıyndatqan da osy koreıler. Qazir K-drama, K-pop, K-beauty jeke-dara ta­nymal salalarǵa aınalyp, el ekonomıkasyna úles qosyp otyrǵan tabys kózine aınaldy. 20 jylǵa jýyq ýaqytta qol jetkizgen bul jetistiktiń syry jasy­ryn emes. Koreı ónimin báse­ke­ge qa­bi­letti etip, úzdikter qa­ta­ry­nan kórinýine memleket sep bolǵany belgili.

Hallyu («Hallıý») – qytaı termıni, «koreı tolqyny» degen maǵynany bildiredi. Bul – koreı mýzykasy, fılmderi, dramasynan bastap, onlaın oıyndary men ulttyq taǵamdarynyń asa tanymaldylyqqa ıe bolyp, koreı mádenıetiniń ǵalamdyq fenomenge aınalǵanyn aıshyqtap kórsetetin uǵym. Biz aıtyp júrgen «jumsaq kúshtiń» naǵyz úlgisi osy emes pe?

Ońtústik Koreıany álemdegi «pop» mádenıettiń basty eks­port­­taýshysyna aınalýdy kóz­dep, sol baǵytta arnaıy mem­­­le­kettik baǵdarlama ázirlep, sony júzege asyrǵan az elderdiń biri deýge bolady. «Koreı tol­qy­ny» eldiń ekonomıkasy men má­denıetine zor úles qosyp qana qoımaı, eldiń jaǵymdy ımıd­jine de oń áser etti. Ony sońǵy 20 jyldaǵy Azııadaǵy eń iri mádenı qubylystardyń biri deýge ábden bolady. 2004 jyly Ońtústik Koreıada IJО́-niń 0,2 paıyzyn osy sala quraǵan, ol shamamen 1,87 mıl­lıard dollar. Al 2019 jyly koreı ekonomıkasyna 12,3 mıllıard dollar tabys ákelgen eken. Bul – mádenı ónim eks­por­tynyń qanshalyqty tabys­­ty bolatynynyń anyq kór­setkishi. Sońǵy eki on­jyl­dyq­ta Ońtústik Koreıa baı ári básekege qabiletti ozyq elder­diń birine aınalǵanyn eskersek, ulttyq mádenıetti damytý baǵyty ózge de salalardyń ilgerilep, tabysqa kenelýine qozǵaýshy kúsh bolǵan degen qorytyndyǵa kelýge bolady.

Batys álemi «Koreı tol­qy­­nyn» fenomen retinde qaras­ty­ryp, taldaı bastaǵanyna biraz boldy. Sol derekterge sensek, Koreıa Respýblıkasy eldegi ón­di­risti, Samsung, LG sekildi iri kompanııalardy bas­tapqyda qa­laı qoldasa, má­denı revolıýsııany da óziniń qamqorlyǵyna alǵan. Sol alpaýyt bıznesterge eldegi «pop» mádenıetti damytý, qarjylaı qoldaý senip tapsyrylǵan kó­ri­nedi.

Ońtústik Koreıa búgingi dáre­je­sine qalaı jetti? Álem­degi ozyq eko­no­mı­ka­lardyń bi­ri­­ne qalaı aınaldy? Bul su­raq­­tarǵa «tehnologııa» men «pop mádenıet» degen eki jaýap suranyp tur. О́ıtkeni biz biletin Koreıa Respýblıkasy kúndelikti qoldanyp júrgen smart­fon, turmystyq tehnıkasymen qatar, kózimiz úırengen medıa ónimderimen de tanymal. Muny Azııa qurlyǵynyń tur­ǵyny retinde ǵana emes, álem­dik medıa keńistiktegi oıyn-saýyq kontentti kórip, ba­qy­lap, tutynyp júrgen adam retinde aıtyp otyrmyz. Ma­qa­lanyń maqsaty da ózge­niń jetistigin jeter jerine jet­ki­zip maqtap, tamsanyp otyrý emes, árıne. Kóp jyldan beri olımpten túspegen Batys «pop» mádenıetin yǵystyryp, básekesi joǵary ortaǵa jańadan qosylsa da, óz ornyn dál tapqan tyń tájirıbeni ózimizshe taldap kórýge tyrystyq. О́ıtkeni álemdik medıada «Azııalyq túr-sıpattyń, turpattyń» tu­ty­­nýshyny qyzyqtyra bas­ta­ýy, joǵary suranysqa ıe bolǵan kezi osy. Koreı týyndylary kórermenniń ǵana emes, kásibı mamandardyń da joǵary baǵasyna ıe bolǵany belgili. Koreılik «Parazıt» fılmi 2020 jyly kıno álemindegi bedeldi Oskar syı­lyǵyn tórt birdeı atalym boıynsha jeńip alýy sonyń dáleli. Aǵylshynshadan ózge tilde túsirilgen týyndynyń úzdik fılm atanýy Oskar tarıhyndaǵy 92 jylda tuńǵysh ret oryn aldy. Muny kıno tarıhyndaǵy jańa kezeńge bala­ǵan mamandar da bar.

Bul ózgerister Qazaqstannyń kreatıvti ındýstrııasyna da ózindik serpin bergen bolýy múmkin. О́ıtkeni sońǵy jyl­da­­ry qazaqstandyq óner­paz­dar­ǵa postkeńestik aýdıtorııa erekshe nazar aýdara bas­ta­dy. Bul jaǵdaıdyń «koreı tolqynymen» tuspa-tus kelýin qa­laı túsindirýge bolady? Áleý­mettik jelilerde qa­zaq­tar jasaǵan orys ne qazaq tilin­degi kez kelgen kontenttiń qa­ra­­lymy joǵary. Reseıdegi eń tanymal ónimderge qazaq óner­paz­darynyń qatysy baryn ańǵarý qıyn emes. Qazaqstan post­keńestik keńistikte beıresmı «shyǵarmashylyq usta­ha­naǵa» aınalyp úlgerdi. Munyń barlyǵy kezdeısoq emes. Bul jahandyq ózgerister men trendter jergilikti deń­geı­de de qaıtalanatynyn kór­setedi. Qazaqstandyq óner­paz­dardyń aldynda ońtústik­ko­reıalyq tájirıbeni shaǵyndaý aýdıtorııanyń aıasynda qaı­talap kórý múmkindigi tur, al­ǵy­­shart­tary da bar.

Kóptiń sanasynda «sh­y­ǵar­mash­ylyq tabys ákel­meı­di» degen tujyrym qansha shegelenip qalsa da, naryqtyq zamanda ereje basqa ekenin umytpaımyz. Joǵaryda koreı mádenıetiniń el ekonomıkasyna qansha tabys ákelgeni bosqa aıtylǵan joq. Sońǵy ýaqytta kreatıvti ekonomıka degendi jıi estýińiz bar shyǵar? Mine, dál osy shyǵarmashylyq, mádenıet pen sánnen qyrýar tabys taýyp jatqandar bar. Áıtpese Birikken Ulttar Uıymy 2021 jyldy kreatıvti ekonomıka jyly dep jarııalap nesi bar? Sarapshylar pandemııa saldarynan bolǵan ekonomıkalyq daǵdarystan shy­ǵý­dyń jol­darynyń biri retinde dál osy kreatıvti ekonomıkany kórsetip otyr. Qazaqstan da kreatıvti ındýstrııanyń ma­ńy­zyn moıyndap, Úkimet osy baǵytta sharalar qabyldap jat­qany belgili. El Prezıdenti Q.Toqaev halyqqa Joldaýynda Qazaqstan mádenıetin jahandyq deńgeıde tanytyp, alaıda eleý­siz qalyp júrgen jas daryndar men shyǵarmashylyq top ókilderin qoldaý jaıly aıtyp, naqty tapsyrmalar berdi. Kreatıvti ındýstrııany qoldaý qoryn qurý jaıly sóz boldy. Aı basynda Úkimet Kreatıvti ındýstrııalardy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn da qabyldap úlgerdi. Dese de mem­­le­kettik organdar shyǵar­ma­­shylyq ındýstrııany krea­tıv­ten ada sheshimderi men sha­ralary arqyly sharshatyp jibere me degen qaýip joq emes. Jyldyq jospardy oryndaımyz dep júrip, sapa men ıdeıa joǵary turatyn salanyń mazasyn almasa bolǵany.

«Koreı tolqynynyń» bizge qan­daı qatysy baryna kóz jet­kiz­gendeımiz. Bul – biz úshin tyń tájirıbe. Osy tus­ta aıta ketetin bir jaıt, shyǵar­ma­shylyq týyn­dy­nyń sátti shyǵýyna áser etetin taǵy bir shart bar. Ol – erkindik, shyǵarmashylyq táýelsizdik. Máselen, 1996 jyl­ǵa deıin Koreıanyń senzýra týraly zańdary rejısserler men basqa da ónerpazdaryna daý­ly dep sanalatyn kóptegen taqyrypty kórsetýge tyıym salyp keldi. Tek sol jyldan bastap jas jáne jigerli daryn ıeleri kıno men mýzyka arqyly jańa ári batyl ıdeıalardy qaýzaýǵa múmkindik alǵan. Dál osy kezeńde kóptegen yq­pal­dy kınorejısserlerdiń paıda bolǵany aıtylady.

Búginde qazaq qoǵamynda jas­tardyń shyǵarmashylyǵy qaı­shylyq týdyryp, qatań syn astynda qalyp jatqanyna kýámiz. Kóp jaǵdaıda sol shy­ǵar­mashylyqpen ómir boıy aınalysqan aǵa býynnyń ózi jastardy shektep, ishki senzýradan asa almaı jatqan sát­terin baıqap jatamyz. Shyǵar­mashylyq pen erkindik – egiz uǵym ekeni esten shyqpasa kerek.

Jaryqqa shyqqan alǵashqy aıda 111 mln qaralym jına­ǵan «Kalmar oıyndary» koreı ónimderiniń álemde qansha­lyq­ty tanymal ekenin taǵy bir ret kórsetti. Ońtústik Koreıanyń mádenı revolıýsııasy áli talaı zertteý men taqyrypqa arqaý bolatyny anyq. Al medıa keńis­tik­te tikeleı baılanysy joq «koreı tolqyny» men qazirgi qazaq mádenıeti qalaı qatar damyp jatqany tipti bólek, aýqymdy ǵy­lymı zertteýge suranyp-aq tur.