Sańlaq

«Ana, qarańdar, teatr partııa uıymynyń hatshysy jezóksheler úıiniń bastyǵyn qalaı qubyltady, á! – dep saq-saq kúledi áıgili Asanáli Áshimov» (M.Frısh, «Don-Jýannyń dýmany», Selestına rólinde – Sábıra Maıqanova, 1968 jyl). «О́mirden ozǵan ardaqty artısterimizben birge olar árlep, ádiptegen ádemi rólder de birge «óle me» deımin. Kórermen saǵynyshy óz aldyna, kóp qoıylymdar jetim qalyp, kisi júregin muńǵa bólegen­­­deı. Sábıra Maıqanova, Ydyrys Noǵaıbaev, Nurmuhan Jantórın, Ánýar Moldabekov, Esbolǵan Jaısańbaev qazalary eriksiz osy oıǵa jeteleıdi. Olar barda birtúrli qyzyq edi-aý, kelisti edi-aý, sıqyry mol, shuǵylaly sahna» (1995 jyl. Qarashanyń 11 juldyzy). «Tolǵanaıdy jer tarpyǵan tulpardaı dúbirletip tolǵaıdy-aý kep, qaıran bizdiń Sábıra apa! Siltesin qarashy, kósilýin baqshy sabazyńnyń. Temperament. Dyhanıe. Vdohnovenıe. Topyraqtyń dál ózinen ónip shyqqan has talantyń osy. Shyn asylyń, bar abzalyń osyndaı-aq bolar. Túri bólek zaýyq. Jóni ózge shabytyńnyń, apataı!» (11 aqpan, 1978 jyl). Osynaý ár jyldarǵy úzik-úzik oılardyń birin únemi qaltamnan túspeıtin qoıyn kitapshamnan, ekinshisin synshynyń syrlasyna aınalǵan kóne kúndeligimnen, úshinshisin artıst esimderi jazylyp, olar oınaıtyn rólderdiń tizimi tirkelip, ár qoıylym aldynda qolyńyzǵa tıetin kádimgi teatr baǵdarlamalarynyń ishi-syrtyna túsken túıindi oılardan tergishtedim. Bul burynnan daǵdymda bar nárse. Ejelden, erterekten, tipti shákirt jyldarymnan bergi turaqty ádet. Iá, artıst eńbeginiń uzyn-yrǵasy qas-qaǵym-aq sát! Arqaly anamyzdyń sońyna qaldyrǵan sahnalyq mol mura­­­laryn, kıno-teletaspalardaǵy «tiri» beınelerin qasaqana sanamalap, ál­de­qashan aty ańyzǵa aınalǵan asa tanymal iri talant ıesin halqyna táptishtep jatýdan ol kisiniń bıik, tym bıik tulǵasyn sál kishireıtip almaý úshin de, shynaıy jannyń pendelik, adamdyq, adaldyq, tustarynan sóz bastadyq, aǵaıyn! Alpys jyldan astam sahnalyq ǵumyrynda áziz aktrısa tyndyrǵan kúrdeli tirlikti taldap, talqylap, talǵap shyqpaq túgil, tek solardyń atyn atap, túsin tústep, qur tizim túgesýdiń ózine ǵana tap osy jazǵandarymyzdyń kólemi múldem tarlyq eteri haq. Ár róli bir kitap, ár jumysy jatqan darııa jyr edi ǵoı. Sahna syndy záýlim ataýdyń qaq tóri­ne qaqyratyp, jan júregi shynshyl sezim­­­­der selinen san sógilip, myń quby­­lyp shyǵa kelgende, kezinde, záýlim zalda otyryp shıyrshyq atpas, shapalaq urmas qaı­­­symyz qalyp edik, qadirli el-jurty-aý! Janr bitkenniń eń bıik shyńynda dýman quryp, oıyn-saýyqtyń otyn úrleýde aldyna jan salýdy ózine kiná tutar keshegi Sábıranyń salqar da shalqar shyn shabytyn ádilet kózinen qalaı tumshalarsyz. Alymdy sahnagerdiń qaı qaptalynan kóz salsańyz da órkeshti beıneler legi, qudiretti kesek keıipkerler toby jadyńyzǵa oralyp, dáp bir ejelgi ertegiler elinen qýana qol bulǵap turǵan eski tanystaryńdaı jyly ushyrar edi. Ulty, rýhy, túr-túsi, turmys-salty, minez-qulqy árqıly áıelder keskini, ózderi shyqqan túp-tamyrlaryn týǵan tól topyraqtarynan naq bir qazaqtyń uly qyzy, ultymyzdyń óreli ónerpazy Sábıra arqyly ǵana tapqandaı. Kóbinshe, kópke tanymal boıaýlary qalyńyraq beleń alyp jatatyn sátterde, esil Sákeń urpaǵyn aıalap ah urǵan analardy tolǵap bir ketkende, beıne bir botasyn izdep bozdaǵan arý anadaı ańyrar edi. Uljan, Zeınep, Tolǵanaı, Maqpal, Salıha, Mórjan, Kesarııa, Lıýsı, Than, Evdokııa Ivanovna… sanaı berseń, uzyn tizim jalǵasa bermek, ulasa túspek. Qup, qazaq áıelderiniń psıhologııasyna, turmys-tirshiligine jasynan qanyq bolyp ósti delik. Al, óz repertýaryndaǵy grýzın, vetnam, eston, ıspan, fın, túrik, ózbek, qyrǵyz, orys áıelderiniń jan-dúnıelerindegi názik reńkterdi sahna syryn saýat jaǵyna kelgende sarańdaý, oqymaǵan óner ıesi qalaı ǵana sátti ıgere alǵan. Gáp uly aktrısanyń ómir mektebinen órnek, ónege tabýynda. Onyń tabıǵı dary­­­ny en dalanyń, saıyn saharanyń erke samalyn eske túsirer edi. Esilýshi edi-aý! Kó­silýshi edi-aý, jaryqtyq! Bári­miz tabynatyn realıstik, shynaıy da ǵajap shynshyl joldy berik ustanǵan ónerpaz boıynan baıtaq dalanyń tól ısi tolassyz ańqyp jatar edi! Jan darqandyǵy, talant moldyǵy, minez keńdigi tula boıynda «aıǵaı salyp», aıǵaılap emes-aý, únsiz «shyńǵyryp» jatar edi. Sábıra Maıqanqyzy óneriniń de ózgeden ereksheligi osynda. Sebep? Ár saýaldyń óz jaýaby bolaryn eskersek, osynaý kól-kósir jatqan rýhanı kóp baılyq qaıdan bastaý alǵan? Ol keshegi bir qazaq sahna óneriniń eńseli tulǵalary J. Shanın, Q.Qýanyshbaev, I. Baızaqov, S.Qojamqulov, E.О́mirzaqov, Q.Baıseıitov, Q.Jandarbekov, Q.Ba­dyrov, Sh.Aımanov, S.Telǵaraev, Q.Qar­mysov esimderimen tyǵyz baılanysty jatqan ózgeshe syr, aıryqsha álem. Aǵalar rýhynyń áseri… Solar ákelgen rýhanı dástúrdiń «qońyr salqyny». Rýhanı ustazdarynyń tabıǵı dárisi… S. Seıfýllın, B.Maılın, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, Ǵ.Mustafın, S.Muqanov mektebin kórip ósken zerdeli kisiniń tárbıe tanyp, taǵylym túımeýi, solardyń amanatyna adal bolmaýy namaqul bolar edi. Ol – ónerdegi, ómirdegi bar ǵumyryn aıshyqtap turǵan eki qasıetke tabynyp ótken tárizdi. Sábıra Maıqanqyzy! Dara tulǵa! Ol týrashyl, birbetkeı, ádil minezdiń adamy edi. Qajet bolǵanda ózgeniń qaıǵysyn ózinikindeı kórip óksip jylaıtyn meıirimdiligi, adaldyǵy, jomarttyǵy. Búkil sanaly ómirin osy tóńirekke toǵystyrýǵa tyrysyp ótken sýretker ananyń óneri de barynsha móldir edi. Sákeń sahnada ne jasasa da, qalaı qubyltsa da jarasa berer edi. Jalǵandyq, jyltyraqtyq taby qylań bermesine talaı ret siz de kýá bolǵansyz, qadirli kórermen, oqyrman qaýym! Ámanda ádildik jaǵyna oń ıyǵyn berip turar uly aktrısa ekijúzdilik, satqyndyq sııaqty keleńsiz minez-qulyqtarǵa tulaboıymen qarsy turarynan halqy da habardar. Kerimsal, qazaqy minez ǵajap adamdy qýanysa qarsy alǵan aýyl aǵalarynyń jyr ǵyp aıtqan san esteligine talaı ret kenelgenbiz. Er-azamatqa jetpeı jatar keńdik pen el kóńilin kótergen «tek» dep tyıyp tastary bar, «táıt» dep túıip tastary jeterlik, sózi dýaly, aýzy ýáli anamyzdyń qadirine dendeı túskendeımiz, baǵasyna jetkendeımiz. Buryndary da bilýshi edik. Biraq, áli aramyzda júre bererdeı kórinetin, ázil-ospaqtap, oıyndaǵysyn oryp aıtatyn áz apamyz kenet bárimizdi tastady da… «...Hosh, ákemniń sol saǵyna kútken qyzy – men Sábıra edim... О́mir osylaısha qyzyqqa toly, qaıǵy-qasiretsiz óte berer me edi, qaıter edi? Eger ákem men bir jasqa tolmaı dúnıeden ótip ketpese... Otyzǵa jetpeı opat bolǵan qaıran meniń adal anashym. Mende balalyq shaq, jastyq shaq bolmaı ótken janmyn. Áke-sheshe tárbıesi, erkin ómir degenniń ne ekenin bilmeı ósken adammyn. Balalyq shaǵymda jaqsylyq kórmeı óskenmin desem de bolady... Bul kezder meniń jeti-segiz jastardaǵy sábı shaǵym, panasyz, jalań aıaq, jalańbas, ash júrgen jyldarym... Qalaı ólmeı tiri qalǵanmyn?.. Jaryq dúnıege «shyr etip» túsken kúnnen bastap, kinásiz de kúnásiz sábıdiń kórgen quqaıy, ıaǵnı meniń ómirim adam aıtqysyz tirshilik qııanattaryna toly boldy. Iá, óz basym alýan-alýan jáıtterdi bastan keshirgen baqytty artıstkamyn. Artıst retinde ne jasadyń degende aıtylar syrlar osy taqylettes. Uljan, Zeınep, Mórjan, Tolǵanaı, Elena, Salıhalardy tolǵaǵanda shabyt qanatyna qaıta otyrǵandaı bolamyn... Men qalamy tóselgen jazýshy emespin. Tópep óleń jazatyn aqyn da emen. Biraq, sezimtal júregim aǵynan jarylyp, osy joldardy qaǵazǵa túsirtip otyr. Meni jaryq dúnıege ákelýshi, áýeli bir jaratýshy, sosyńǵy bar alǵysym ózimdi osynaý jaryq dúnıege keltirgen ákem men anama baǵyshtalmaq». Bolashaq jazylar kitabynyń sulba­syn osylaısha oısha qurastyra bastaǵan eken kezinde, qaıran syrqat Sábıra. Ha­lyqtyń súıikti tulǵasyna aınalǵan, óner órinde óz órnegi bar týma talant, KSRO jáne Qazaqstannyń halyq artı­si, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Eń­bek Qyzyl Tý, «Qurmet Belgisi» orden­­­deri­niń ıegeri Sábıra Maıqanova 1914 jyly kúz aıynyń qońyr shýaǵynda Qyzyl­orda ólkesi, Syrdarııa aýdanynyń Qoǵa­lykól keńsharynda dúnıege kelgen. Syr qazaqtyń nebir óner týmalaryn dúnıege ákelgen kıeli tal besik. О́ner­degi áriptesi Asanáli Áshimov aǵa­­­­­myz: «Sákeńniń týyp-ósken jeri – Syr óńiri. Syrǵa talaı márte bardyq», dep eske ala kelip: «Bul ólkeniń jer jaǵ­daıyn, tabıǵatyn jaqsy bilemiz. Jaz­dykúngi aptap apshyńdy qýyryp, kerim­sal esip, kóz ashtyrmaı qum sýyryp turady. Sondaıda Sákeń: «Munyń qumy da dári ǵoı» dep jurtty dý kúldiretin. Birde Syrdarııa aýdanyna, Sákeńniń týǵan je­rine jolymyz tústi. Basshylarǵa habar jetpegen be, álde aýylda bolmaǵan ba, áıteýir, durys qarsy almady. Sonda Sákeń qatty ashýlanyp: «Ádire qalǵyr, el emes qoı...», dep bulqan-talqan bop júr­di. Biz ishimizden tynyp, úndeı almaı, basý aıtqansydyq. Keshkisin basshylar Sábı­ra apamyzdan, bárimizden qoıyn soıyp, qol qýsyryp, keshirim surap jat­­ty. Ondaıda Sákeń sáni kirip, kóńili kókke kóte­rilip, sol baıaǵy sahnadaǵydaı zor únimen sańqyldap: «E, báse, bizdiń el­diń jigitteri osylaı bolsa kerek qoı, bizdiń teatr basshylarynan bir bilmestik ketken dep edim ǵoı!», deı sala saltanatpen sóılep ketetin», dep tolǵana eske alady. «Súıer ulyń bolsa, sen súı, súıinerge jarar ol» dep uly Abaı atamyz aıtqandaı, Sábıra apamyz tek Maıqan men Dánegúldiń súıikti perzenti ǵana emes, ol kisi eli súıgen halqynyń asyl perzenti boldy. Alla taǵala jastaı áke-shesheden aıyrsa da, ony halqynan aıyrmady. Taǵdyr taýqymeti men mashaqaty azapqa salsa da, boıyndaǵy talanty men jigeriniń arqasynda kópshilik qaýymnyń kózaıymyna aınaldy. Shynaıy darynymen kórermenin ǵashyq etti, tánti etti. Sábıra Maıqanova oınaǵan rólderdiń eshqaısysy nazardan tys qalmady, árdaıym el aldynda boldy. Oǵan onyń qasynda júrgen, birge bolǵan ónerdegi, ómirdegi jaqyn áriptesteri men dostarynyń sózderi dálel. «Áli esimde, 1964 jyldyń jaz aıynda M.Áýe­zov atyndaǵy akademııalyq drama teatry Máskeýde oıyn qoıdy. Talaı ónerpazdyń shandozyn tanyp, ónerin kórip, túısigin sezinip qalǵan qyraǵy kórermender bul joly saharadaı keń, qazaq janyndaı jaısań ónerge tap boldy. Sábıra oınaǵan rólderiniń barshasy máskeýlik kórermenderdi shyn tebirentti. Olar dúrlige qol soqty. Sahnaǵa beınelep qana emes, kórsetip qana emes, bas keıipkerdiń ózimen bite qaınasyp, óz basynan ótkendeı ómirsheń etip árekettený aktrısanyń tól qasıeti boldy. Muny da óner sarapshylary ańǵarmaı qalǵan joq. Talant ıesine Eńbek Qyzyl Tý ordenin tapsyrdy. Halyq qurmeti munymen shektelmedi. Al Sábıra bolsa, qadir tutqan óz halqyna ónerin ǵana kórsetip qoıǵan joq, buǵan janqııarlyq qyzmetin qosty. S. Maıqanova óziniń jeke basynyń ónegesimen ózgelerge de úlgi boldy. Ol kóp jyldar teatr partııa­synyń hatshysy, oblystyq partııa komı­­­tetiniń múshesi boldy. Úlken qaırat ıesine osy mindet qanshama jaýapker­shilikti júkteıdi deseńizshi. 1965 jyly mamyr aıynda Qazaq drama teatry baýyrlas Tatar respýblıkasynda gastrolde boldy. Qazannan shyǵyp, jer-jerdi aralap ketti. Kórgen jurt tańdaı qaǵyp: «Ana – Jer-Anany» qoıyńyzdar, biz Sábıra Maıqanovanyń oıynyn kórgimiz keledi, Tolǵanaıdy kórgimiz keledi?!» – dep qıyla ótinish jasaǵan dep jazdy kezinde Qazaqstannyń eńbek sińirgen artısi Mahpýza Baızaqova. Sondaı-aq, halqymyzdyń betke ustar aktrısasy Sábıra Maıqanova týraly KSRO jáne Qazaqstannyń halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Asanáli Áshimov «Jas Alash» gazetiniń 2004 jylǵy 24 qańtardaǵy №10 sanynda «Qazaq aktrısalarynyń Qallekıi» degen maqalasynda Sábıra apamyzben óner áleminde óziniń birge júrgen kezderinen syr shertip, estelikter aıtqan. «Sákeńde arnaıy akterlik bilim joq edi. Sonda da bolsa ony sahnalas qurbylary Bıken, Sholpan, Hadıshalar «Samorodok – sary altyn» deıtin. Ol shynynda da sahnanyń sary altyny bolatyn. Qandaı beıneni qolǵa almasyn, ábden ıin qandyryp, shynaıy oınaıtyn, ózi de sol beınege enip ketetin. Basqany aıtpaǵannyń ózinde «Ana – Jer-Anadaǵy» Tolǵanaıy qandaı deseńizshi! Osyndaı alyp ana beınesin somdaý úshin sondaı júregi názik aktrısa kerek edi. Sahnada qaptaǵan jebedeı qadalǵan syn kózder, aýyr tynystaǵan kórermen aldynda úsh saǵat boıy tolǵanyp, tebirenip, arpalys kúıin keshý úshin adamǵa qanshalyqty kúsh-jiger kerek ekendigin baǵamdaı berińiz. Bir jyly Ýfada ma eken, Sákeń bir kúnde Tolǵanaıdy eki ret oınaǵan jaǵdaıy bolǵanyn aıtyp edi, sonda jeti saǵat boıy «azap apatyna» enýdiń qandaı ekenin taǵy bir ret kóz aldyńyzǵa elestetińizshi. Baqytymyzǵa qaraı, bul obraz Sábıranyń eshkimge uqsamaıtyn máńgilik óneri arqyly qazaq sahnasynyń altyn qoryna endi. Árıne, birinshi erligi – sahnada otyz jyl oınaǵan Tolǵanaıy ǵoı». Al aktrısa Sábıra Maıqanovanyń ózi bul jaıynda: «Men oınaǵan rólderdiń basym kópshiligi analar. Bir eskertetin jaıt bul analardyń barlyǵy da aýyr ahýaldy kóteredi. Balasynan aıyrylady, ne jaryn joǵaltady. Osyndaı aýyr keıipkerlerdi beıneleý kóp jattyǵýdy tileıtini anyq. Kóbine men bul beınelerdi bir-birine uqsatyp almasam eken, kórermen kóńiline jańa bir syr qossam eken dep izdenýshi edim. Osynyń ózi meniń aldyma qyrýar talap qoıdy, talmaı shyńdady», – deıdi. Kókiregin kernegen Tolǵanaı muńy, Tolǵanaı zary óziniń de jekelegen syry, ókinishi, saǵynyshy qabattasa úndesip, ómir men ónerdiń uzaq jolyndaǵy renish pen qýanyshtary birde muńaıtyp, birde qýantty. Darııanyń sýyn qansha urttaǵanmen taýysa almaıtynyńyz sııaqty sahna muhıtyna aınalǵan S.Maıqanovanyń ónerdegi ólsheýsiz ónerin taýysyp aıta almaısyz. Onyń Tolǵanaıy óz aldyna bir tóbe desek, onyń basqa spektaklderde oınaǵan negizgi rólderi de óz aldyna bir tóbe. Ulttyq dramatýrgııanyń nebir kúrdeli obrazdaryn jasaýda Sábıra Maıqanovanyń akterlik sheberligi taıǵa tańba basqandaı anyq tanylyp turar edi. Sábıra Maıqanova alǵashqy akterlik jolyn B.Maılınniń «Maıdan» pesasyndaǵy Altynaı rólin oınaýdan bastady. Odan soń jas zamandas qurbylarynyń beınesin keskindedi, úlken júrekti aıaýly analardyń beınelerin sahnalady. Teatrda qoıylǵan klassıkalyq týyndylardyń barlyǵynda derlik basty rólderde oınap, sahnada analar beınesiniń tutas galereıasyn jasady. Máselen, M.Áýezovtiń «Qaragózindegi» – Mórjan, B.Maılınniń «Maıdanyndaǵy» Mamyq, Sh.Husaıynovtyń «Aldar Kósesindegi» Dámeli, Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulýyndaǵy» Maqpal, Roza (Rahmanqulov, «Dokýment»), Zotova (V.M.Kırshon, «Astyq»), Raıa (M. Áýezov), «Alma baq»), Gúljámıla (M. Áýezov, Á.Tájibaev, «Aqqaıyń»), Lıýbov Iаrovaıa (K.A.Trenev, osy attas pesa), Zeınep (S.Muqanov, «Shoqan Ýálıhanov»), Kesarııa (O.Sh.Ioselıanı, «Arbań aman bolsyn»), Than (I.P. Kýprııanov «Vetnam juldyzy») – ońaılyqpen qaıtalanbas obrazdar, sırek harakterler. Maıqanovanyń akterlik óneri qyzýqandylyǵymen, qarapaıymdylyǵymen ári turmystyq boıaýynyń qanyqtyǵymen erekshelenedi. S.Maıqanova klassıkalyq týyndylar boıynsha J.B.Frozına (Moler, «Sarań»), Marııa Antonovna (N.V.Gogol, «Revızor»), Kabanıha men Kýpchıha (A.N. Ostrovskıı «Naızaǵaı» men «Jazyqsyz japa shekkender»), (A.Chehov «Súıikti meniń aǵataıymda», «Vanıa aǵaıynda» Marına) rólderin tamasha keskindedi. 1936 jáne 1958 jyldary Máskeý qala­syn­da ótken qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigine qatysty. 1954 jyldan kıno­ǵa da tústi. «Mahabbat dastany» (Maq­pal), «Qyz ben jigit» (Gúlbarsha), «Biz osynda turamyz» (Torǵyn), «Quıma» (Dámet­ken), «Qyz Jibek» (Qamqa), «Qozy Kór­pesh – Baıan sulý», «Botagóz», t.b kórkem­fılmderindegi rólderi kórermender kóńilinen shyqty. «Qaıran Sákeńniń qapysyz kóńi­li-aı! Qaıda jolymyz túspesin, ázil áńgi­mesin, kúldirgi sózderin qaıtalaýdan jalyq­paıtyn. Qaıtalaý emes, ár aıtqanda túrlendirip, kisi jalyqtyrmaıtyndaı jetkizedi ǵoı. Ulylyqtyń bastaý alar jeri qarapaıymdylyq desek, Sábıra aktrısanyń óneri de ómiriniń ózindeı edi. Jaı áńgimesiniń, qarapaıym qımyl-áreketiniń ózi tunyp turǵan ónege bolatyn. О́nerde ǵana emes, ómirde de sheshen bolǵan Sákeń myna zamanǵa jetkende qandaı baǵytta, qandaı kúıde bolar edi dep te oılaımyn. Orysshaǵa shorqaq bolǵanymen, tabıǵı zerde men ulttyq sanany sabaqtastyryp jiberetin logıkasy, qıynnan qıystyrýy keremet-tin. Bir joly shyǵarmashylyq saladaǵy bas­taýysh partııa uıymynyń basshylaryn Qonaev qabyldaǵan ǵoı. Ár hatshyǵa 15 mınýt sóıleý tıesili eken. Sákeńe 15 mınýt degen buıym bolyp pa, ol kisiniń eń qysqa sóziniń ózi 45 mınýtpen shekteletin. О́z ortalarymyzdaǵy otyrystarda tost aıtpastan buryn «Al, sender tamaq alyp otyra berińder, meniń biraz sóıleýime týra kelip tur», – dep eskertip qoıatyn. Men de: «Al, endi Qudaıbergen sııaqtylaryń uıyqtaı berińder» dep qaljyńdaıtynmyn. Sonymen, sol bıik kabınettegi jaýapty jınalysta ol kisi óziniń úırenshikti baıaǵy mánerine salyp, biraz kósilgen ǵoı. Sákeń 20 mınýt sóılegen soń jınalys tóraǵasy toqtatpaq bolǵanda, Dımekeń sózin bóldirmepti. Sońynan sóz alǵan Qonaev Sákeńniń sózinen birneshe márte mysal keltirip uzaq-uzaq tolǵapty» dep aǵynan jarylady ataqty Asanáli Áshimov. Qazaqta «alyptan alyp týady» degen sóz bar. Ana degen qudiretti asyldyń ekinshi maǵynasy – izgilik, meıirbandylyq, bekzattyq bolsa, ony árkim hal-qaderinshe qudaı bergen ólshemmen boıǵa darytyp ǵumyr keshedi. Sábıra apaıdyń mektebinen ótken, aqylyn tyńdap ósken aktrısa Rahılıam Mashýrova: «Tabıǵat bergen darqan daryn ıesiniń adamdarmen qoıan-qoltyq aralasyp ketýi, senimen tanymasa da jórgeginen biletindeı aqtarylýy, aýzyn ashsa kómeıi kórinetin jomarttyǵy, adamǵa juǵymdylyǵy, elge qaıyrymdylyǵy, balasyndaı baýyryna basyp, shákirtindeı baýlyp, elpeń qaǵyp elpildep, tıtteı bir qınalyp qapalansań qol ushyn berýge asyǵatyn qaǵilezdigin kórgende men ǵalamat tańǵalýshy em...», – dep tánti bolady. Ras. Eske túsire bastasańyz syr kóp. Komedııa salasynda da Sábeń qyrǵyn sheberlik tolǵaıtyn. О́zbek dramatýrgi S.Ahmadtyń «Kelinder kóterilisi», «Kúıeý» atty komedııalarynda rahattana oınaǵan Sábıra apamyz ózgeshe «stıl» tanytty. Álgi «Kúıeý» atty qoıylymda denesimen dene bolǵandaı, tyrsyldata kıgen kıiminde, ony az deseńiz, sahnaǵa velosıped minip shyqsyn, qolynda jel úrleıtin nasosy… munda kúlmeseń, qaıda kúlersiń! Qyran-topan, zaldyń «shegi» túıilip qaldy. Ilgerirektegi sóz etken «Don Jýannyń dýmanynda» bas keıipkermen (A.Áshimov) qylyshtasa jónelgen Maıqanqyzyn kórip ol joly da kúlkiden ornymyzdan tura almaı qalǵanbyz. Marqum anamyz shabyttyń, naǵyz zaýyqtyń, oıyn-saýyqtyń adamy edi. Shynaıylyǵy ómirdiń ózindeı edi-aý! Áıtpese, sport kıimi, qylysh, velosıped jabdyqtary Sábıra apamnyń tabıǵı bolmysynan asa úılesim taba ketýi eki talaı nárse ǵoı, ózi. Abzal aktrısanyń ónerin ustap turǵan jáne ne istese de ony kóńilden shyǵaryp turǵan qasıeti – tek onyń sol shynshyldyǵy, qasaqana kólgirsimeýi. Sosyn bir «jorta» kelip, súıkimdi maqtanatyny bar edi. «Ishpen oınaımyz ǵoı, biz keıbi­reýler sııaqty kózben oınamaımyz», dep kóterilip-kóterilip baryp, artynsha qyzýy kemigen súttiń kóbigindeı qaıtadan sabasyna túsetin, marqum. Syn, eskertpege kómbistigi kemshin edi. Esimde qalǵany, A.Jaǵanovanyń «Jan alqymda» atty pesasynyń talqylaýynda kádimgi qazaqy kempirden góri ózgesherek, órkenıetke jaqyndaý egde adamnyń is-áreketine baılanysty, áli de bolsa baıaǵy taıaq ustaǵan ájelerdiń aıasynan shyǵa almaı jatqandyǵyn aıta bastaǵanym sol edi, Sábıra apamnyń túsi buzyla berdi. Sóılep turyp baıqaǵanym, ursyp tastaýdan da ket ári emes. Juqalap-aq bitirdim. Sonyń ózinde jaqpaı qaldym. Ekeýara eki-úsh dıalog «otstavkaǵa» ketti. Jym-jylas bop men júrmin. Bir kúni úlken júrek shydamady ǵoı bilem: «Áı, Áshir minshi, (synshy degeni) nege jazbaısyń álgi aıtqandaryńdy gazetińniń birine. Sábıra Maıqanqyzy velıkıı artıst, el biledi», – dep salsyn. Mássaǵan! Shydaý múmkin emes, sábı qabaǵyn túıip, óz-ózinen qystyǵyp turǵan kisige tózý qaıda? Bas salyp meıirimdi ananyń moınynan qalaı qushaqtaı alǵanymdy bilmeımin. Ana qushaǵy netken ǵajap edi! Qosyla kúlip jatyrmyz. Sóıtip, ózim jaqsy kórgen búkil qazaq sahnasynyń alyp anasymen osylaısha «tatýlastyq». «Jaqsynyń kóńili sháıi oramal kepkenshe» degen osy bolsa kerek. Úlken júrekti aktrısa ómiriniń sońǵy jyldarynda jaısyz jabysqan syrqatymen alysyp, kóp kúnderin tósekke tańylýmen ótkizdi. Sonaý otyz ekinshi jyldan ózi alpys jyl áletinde óner tolǵaǵan qara shańyraǵynan qol úzip qalǵan uly áriptesterin, sahnalas aǵa-inilerin, qurby-sińlilerin bir sát te umytpaǵany eske túsedi. 94-tiń qys aılarynda seksen jyl­dyǵyn ótkizýge densaýlyǵy jara­maǵan uly aktrısaǵa Bıkendeıin ónerli sińlisi baspasóz betinde estelikke toly júrek tebirenterlik hat jarııalady. Sahna sańlaqtary Q.Badyrov, F.Sháripova, jazýshy-dramatýrg B.Muqaı Sákeńe degen ińkár kóńilderindegi jyly sózderin tıtteı de aıap qalmady. Dimkástanyp qalǵan kisige kúsh-qaırat berer shyn mánindegi qymbat sezim, jaqsy sózder edi. Amal qaısy? Dendep alǵan qaterli dert onyń uly qulaqqa, úlken júrekke jetýine múmkindik berdi me? Bermedi me? Ol jaǵy beımálim. Biraq, talantty qyzynyń taza tabıǵatyn eli, jurty bildi. Kóp uzamaı óziniń seksen jyldyǵyna da (úırenshikti sahnasyna) ózine bitken ór qımylymen oıqastap shyǵa almaǵan qalpy qazaq óneriniń asyl perzenti, ulan-ǵaıyr qara orman halqymen máńgilikke qosh aıtysqaly da kóp jyldyń júzi ótti. Iá, Sábıra ónegesi – taýsylmas ańyz. Sábıra apamyzdyń súıikti perzentteri Rozasy, Tımýry, Aryny qaıtys bolǵanda, basyna túsken zor qaıǵyǵa has batyrlarsha qarsy turyp, qaıyspaı, maıyspaı tótep bergen edi. Taǵdyrmen taıtalasqa túskendeı, qolyna ilikken rólderdi qulpyrta túsken. О́zindik qaıtalanbas tulǵasymen erekshelengen. Bul kúnderi sońynda qalǵan tuıaǵy Gúldar qyz ǵana tynymsyz. Sheshesinen alǵan mol ǵıbrattaryn nasıhattaýǵa baryn salýda. Sonyń nátıjesinde, taıaýda ǵana Almaty, Astana ulttyq kitaphanalarynda ǵylymı-shyǵarmashylyq konferensııalar uıymdastyryldy. M.Áýezov teatr ujymy bıylǵy jylǵy ózderiniń «Teatr kóktemi» atty dástúrli festıvalin uly aktrısanyń esimimen baılanystyrmaq. Osy maqalanyń ıesi «Sábıra Maıqanova» atty kitabyn baspadan shyǵaryp, oqyrman qaýymǵa usynǵaly da birqydyrý ýaqyty ótti. Sahna sańlaǵynyń ómirden ótkenine 19 jyldyń júzi boldy. Áıtkenmen, osy kisini eske alý jónindegi is-sharalar ótkizý jaıynda memleket tarapynan jasalynar áreket ázirge baıaý. Keı kezderi ómirden ótkeni keshe ǵana bolsa da, topyraǵy keppeı jatqan qaısybir jandarǵa tıesili qurmet jasalyp jatyr emes pe? Al bizdiń Sábıra apamyz da qazaqtan shyqqan tym sırek tulǵalardyń biri emes pe edi? Sábıra Maıqanova esimin estigende, jas urpaq úshin halqynyń taǵdyryn, taýqymetin bir adamdaı arqalaǵan, kúızelisi men kúıinishin óz basynan ótkergen, seziný, túısiný arqyly sony adamzat sanasyna, jetesine, jan dúnıesine rýhanı bolmysymen, artıstik jolynyń ózindik mashaqatymen jetkize bilgen kıeli óner dep atalatyn qara shańyraqtyń qaıratty qyzy ekenin tanyp-bilýimiz kerek. Sondyqtan da, Sábıra Maıqanovanyń bıylǵy 100 jyldyq mereıtoıy dúrkirep ótýi tıis. Osyǵan oraı, respýblıka, oblys, aýdan, qala kóleminde, mektep oqýshylary men stýdentter arasynda Sábıra salyp ketken kórkemsóz dástúrlerinen baıqaý ótkizýge bolady. Olaı deıtinimiz, Sábıra apamyz oınaǵan árbir rólde urpaq sanasyna jetetindeı qazaqtyń nebir nárli, naqyshty sózderi jatyr. Osy ulaǵatty maqamdardy jas urpaq sahna tórinde áspettep jatsa, ult rýhanııatyna, tilimizge degen qurmettiń bir kórinisi bolar edi. Respýblıkamyzdaǵy mádenıet ǵımarattarynyń birine uly óner ıesiniń esimin berip jatsaq, ult pen urpaqtyń sergektigi bolary sózsiz. Alyp aktrısanyń ónerdegi júrip ótken ónegeli ómirinen syr shertip, ony óskeleń urpaqqa tanytýda Sábıra Maı­qanovamen birge júrgen, kózin kór­gen áriptesteri, dostary, sahna sań­­­­­­laqta­­­rynyń jazǵan estelik tolǵaýlary erek­she qymbat. О́ıtkeni, sol kisilerdiń kórgen bilgenderi arqyly jas urpaq Maıqa­nova álemimen tikeleı tanysady. Shyna­ıy da shynshyl sheberdiń qandaı bolǵa­nyn uǵynady. Sonymen ǵana shektelip qalmaı, Sábıra arqyly, ol somdaǵan obraz­dardy bilý arqyly, eliniń eleýlisi, halqynyń qalaýlysy bolǵan tarıhta aty ańyzǵa aınalǵan uly Analar keıip­terimen tanysa alady. Sózimizdi belgili aqyn Seıfolla Ospannyń Sábıra Maı­qa­novaǵa arnalǵan óleń joldarymen aıaqtasaq: Alyp Ana, asyl Ana, dúr Ana, Kim ekenin, halqym, menen surama. Jasap ótken nebir Ana beınesin, Jandy osylaı demeýge áste bola ma, Bolsa ózi sahnalyq ǵulama!!! Áshirbek SYǴAI, professor.