«Dala áýenderinen jaralǵan elimniń kelbetine ǵashyqpyn...»

«Dala áýenderinen jaralǵan elimniń kelbetine ǵashyqpyn...» – deıdi Qazaqstan Cýretshiler odaǵynyń múshesi, dızaıner, modeler Galına BESPALOVA

– Galına Iаkovlevna, sizge sýret salatyn boıaý men quraldardy orystyń aıtýly aqyn qyzy Marına Svetaevanyń sińlisi Anastasııa Svetaeva syılaǵan eken. Osy bir sát áli esińizde bolar?.. – О́ziń aıtqandaı, Marına Svetaevanyń sińlisi, jazýshy Anastasııa Svetaevanyń (1894-1993) ómiri ońaı bolmaǵan. 1937 jyldan túrmelerde, lagerlerde jáne jer aýdarýlarda júrip, kóp ýaqytyn stalındik qýǵyn-súrginde ótkizgen. Anastasııa Svetaeva 1927 jyly «Ashtyq epopeıasy» atty kitap jazady, biraq jarııalanbady. Sondaı-aq, «SOS, nemese Saryshaıannyń sharyqtaýy» degen romany da bar. Qýǵyn-súrgin jyldarynan soń Anastasııa Svetaeva 1957-59 jyldary Pavlodarda ulynyń qolynda turyp, sodan 1959 jyly aqtaldy. Al jazýshynyń nemeresi Gennadıı Zelenınniń ómiri de osynda ótti. Bizdiń qalada Anastasııa Svetaevanyń mýzeı-úıiniń ashylýyna jergilikti jýrnalıst, aqyn Olga Grıgoreva úles qosty. – Sizdiń sol mýzeıde turǵan kartı­na­ńyzdy kórdim... – Iá, onda ótken jyldardyń elesi, burynǵy Pavlodar qalasy beınelengen ǵoı. Tunyp turǵan nostalgııa. Sol kezderdegi eski qala – qalbyrdaǵy sút shyǵaratyn zaýyt, aýrýhana, Ertis ózeni jaǵasyndaǵy jupyny úıler kórinis tapqan. Anam sol sút zaýytynda jumys jasaıtyn. Ol kezde mektepke bara qoımaǵan kezim. Saǵymdanyp bolsa da este qalǵan eles áli sanada bar. Ertiske baryp kir jýatynbyz. Jaǵalaýǵa jınalyp qalǵan qum altyn-kúmis tústes tústerge boıalyp, qyzyqtyratyn. Kúni boıy sýǵa shomylyp, qumǵa oranyp ósken balalyq shaq qandaı deseńizshi! Ol kezdegi Ertistiń sýy qazirgideı emes, móp-móldir, tap-taza, balyqtar shorshyp júretin. Anam jumysqa ketkende ájemniń qasynda qalamyn. Kartopty orystyń shóńke-qazanyna salyp sýǵa pisiredi, sary maı qosyp aldyńa qoıǵanda ıisi men dámi ǵajap! Keste tigip, toqyma toqyp otyryp, áńgime aıtatyn, ájem. Onysy bala bolsa da esinde qala bersin degeni eken. Bizdiń úıdiń janynda kózi soqyr bir qart turdy. Búkil qalanyń qarttary sol jerge jınalyp, áńgime aıtady. Men de álgi qarttardyń áńgimelerine qulaq túrip bir buryshta otyratyn edim. – Ájeńiz de, shóńke de, qarttar da – bári de sýret tilinde jazyldy ǵoı?.. – Árıne. Osy kúnge deıin 800-den astam kartına, kóptegen grafıkalyq sýretter salyppyn. Onyń kópshiligi óz elimizdiń, Reseı, Germanııa, Fransııa, Izraıl, t.b. memleketterdiń mýzeılerinde tur. О́tken demekshi, 1956-jyldary Ertis ózeni jaǵasyndaǵy bizdiń úıdiń qataryndaǵy qalalyq baq mańynda qýǵyn-súrginge túsip, jer aýdarylyp kelgender kórshi turdy. Tipti, úlken oblysta hatshy bolypty degen bir adam 9 til biletin edi. Biz dálizi ortaq as úıde Andreı Trýhachevtermen kórshi turdyq. Onyń sheshesi – Anastasııa Svetaeva Pavlodarǵa jylyna eki ret kelip-ketetin-di. Kelgen saıyn úıdegi kishkentaı qyzdarǵa aǵylshyn, fransýz, nemis tilin úıretedi. Áli esimde, Trýhachevtardyń úıinde pıanıno bar edi. Anastasııa Svetaeva meniń anam Marııa Andreevnamen jaqsy aralasyp, áńgimelesip júrdi. Anastasııa salǵan sýretterime qyzyǵa qaraıtyn. Bir jyly Lenıngradtan anama sháli, maǵan akvarel boıaýlar men boıaýjaqqysh ala kelipti. О́ziń mýzeıden kórdim dep aıtyp otyrǵan kartına Anastasııa Svetaeva turǵan úıdiń sýreti. Balalyq elesten qalǵan estelik. Bul tarıhı úı qazir de bar, oblys ortalyǵyndaǵy general Dúısenov kóshesiniń boıynda tur. – Al, sizdiń ata-anańyz qazaq jerine qashan taban tiregen?.. – Anam Marııa Andreevna Altaı ólkesinde týǵan eken. Qazaq jerine erterekte qonys aýdaryp kelse kerek. Ákem – Iаkov Fılıppovıch Bespalov etikshi, anam jumysshy boldy. Osy otbasynda 1952 jyly 18 naýryzda men dúnıege keldim. Bala kezden Ertistiń sýyna túsip, qumynda oınap óstim. Men úshin Otan degen osy qazaq jeri, Ertis ózeni, Pavlodar, Baıanaýyl. Qaıda barsam da, qaıda júrsem de týǵan elge, qalama jetkenshe asyǵamyn. Týǵan elge, jerge degen mahabbatymdy salǵan sýretterim arqyly jetkize alǵanyma ózimdi baqytty sanaımyn. Dala áýenderinen jaralǵan elimniń kelbetine ǵashyqpyn. Kishkene kúnimde Gúlnár degen dos qyzym aınanyń aldyna turyp alyp uzyn shashyn qos burym etip óretin. Ájesi baýyrsaq pisiredi. Dóńgelek ústel. Sandyq. Jınalǵan kórpesheler. Besik. Qazaqy tirshiliktiń bári osylaı kóz aldymda. Keıin árqaısysy natıýrmorttar jáne tabıǵat kórinisterine toly peızajdar bolyp qaǵazǵa tústi. Emshi Úmit apanyń da portretin saldym. Ol kisiniń boıyndaǵy qazaq áıeline, qazaq apa-ájelerine tán báıbishelik uly parasattylyqty qylqalammen órnektedim. – Ertis ózeni jaǵasynda ósken qyz qalaı sýretshi bolyp shyqpasyn deısiz ǵoı?.. – Árıne, bala kezden Ertistiń sýyna júzip óstim. Qazir de tańerteń erte turyp shomylyp qaıtamyn. – Eń alǵash salǵan sýretińiz esińizde me?.. – «Qulpynaı». – Almatyda oqyp júrgende ataqty sýretshiler Aısha Ǵalymbaeva, Gúlfaırýs Ismaılovalardy kórgen bolarsyz?.. – Oqýǵa túser kezde pavlodarlyq sýretshi Pavel Georgıevıch Velıchko qolyma bir paraq qaǵaz jazyp berip: «Aısha Ǵalymbaevaǵa barasyń, seniń salǵan sýretterińdi kórip baǵasyn beredi», dedi. Tańdaýly sýretterimdi alyp ol kisige bardym. Sýretterimniń bárin kórip bolmaı jatyp, telefon arqyly bireýge habarlasyp: «Maǵan kelip ketshi, sondaı qyzyq, tańǵalarlyq sýretter bar», dedi de «Galıa, sýretterińdi syıǵa tartshy», deıdi. Senerimdi de, senbesimdi de bilmeı otyrmyn. Aparǵan sýretterimniń bári derlik – qazaqy tirlik. Ulty bólek sary qyzdyń qazaq taqy­­­­rybyna salǵan sýretteri Aısha apaıdyń kózine ottaı basylyp, júregine jaqyn keldi, bilem. Aısha apaı qarapaıym, ashyq adam edi ǵoı... Stýdenttik shaqtarda, egerde meni kóshede kóre qalsa «Galıa, nege kelmeı kettiń, sheberhanaǵa kelip tur», deıtin. Ne degen kishilik, ne degen kisilik deseńshi. Al Gúlfaırýs apaı da Aısha apaı sııaqty keremet sulý áıel edi. Joldasy Sıdorkın de sýretshi boldy. Gúlfaırýs Ismaılovanyń sulýlyǵy men shyǵarmashylyǵy sý burqaqtaryndaı áýeleı tynymsyz atqylaǵan kúsh-jiger sııaqty bolyp kórindi maǵan. Sulýlyq sımvoly retinde máńgi esimde qaldy. – Sýret salǵanda shyǵarmashylyq ju­mystaryńyzǵa qara tústi qoldanbaıtyn kórinesiz... – Ár sýretshiniń óz qupııasy bar. Men sýretke qarap sýret salmaımyn, músinshi sııaqtymyn, adamnyń ózine qarap otyryp salamyn. Sonda salǵan kartınań ári tez, ári jarqyn, ári sol kúıinde, sol qalpynda boıaýy qanyq shyǵady. – Galına Iаkovlevna, sizdi sýretshi-keskindemeshi, grafık, batık, monýmentshi, modeler dep te ataıdy... – «Batık» tehnıkasy negizinde «Jibek joly» ataýymen jibekten tigetin áıelder kıiminiń jazǵy toptamasyn jasadym. Ol jobam Almaty qalasynda ótken halyqaralyq dızaınerler konkýrsynda birinshi oryn aldy. Innovasııalyq Eýrazııalyq ýnıversıtettiń «О́nerdegi jańalyq» atty halyqaralyq konferensııaǵa Dızaınerlerdiń birinshi halyqaralyq konkýrsy (Almaty qalasy, 2007 j.) degen kórmelerge qatystym. Astanadaǵy «Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda» «Jibek joly» kolleksııasynyń modelder kórsetilimine qatysyp, «Shabyt» shyǵarmashylyq ıntellıgensııasynyń múshesi atandym. Sonymen qatar, «Meıirimdi ister» atty halyqaralyq konkýrstyń «Moda tea­t­ry»­ nomınasııasy boıynsha 1-dárejeli laý­reat dıplomy men sertıfıkatyn aldym (Sankt-Peterbýrg qalasy, 2009 j.). «Sreative ýorld» birinshi halyqaralyq dızaınerler konkýrsynyń dıplomymen marapattaldym. Men qazaqtyń ulttyq kıimin shetelge barǵanda kıip júrse, sol adamnyń qazaqstan­dyq degen aty-jóni sııaqty kórinip turǵanyn qalaımyn. Shyǵystyq úlgidegi dalalyq kórinisterge toly jazǵy kóılekterimniń birazyn elimizdegi Japonııa, Úndistan elshiliginiń áıelderi asa bir qyzyǵýshylyqpen satyp aldy. Shákirtim Ádiljan Musa qazir batık baǵytynda kóptegen sýret-keskinderin jasaýda. Elimizdiń Ánurany taqyrybyna arnalǵan birqatar serıalar jıyntyǵymen tamasha keskinder oılap tapty. Sonymen qatar, «Naýryz», «Dala balladasy» atty kóılekterimniń úlgileri bar. Bul kolleksııalardyń bári de Almatydaǵy «Symbat» sán úıinde kórsetildi. Ataqty modeler Vıacheslav Zaısevtiń ózi qurmet kórsetip, óner akademııasyna sabaq berýge shaqyrdy. Biz endi ǵana Batys álemine tanyla bastadyq. Shyǵys álemi – olarǵa qupııa bolyp keldi. Olar qazir Shyǵys álemin tanýǵa qumar. Meniń kóptegen shyǵystyq, qazaq halqynyń salt-dástúrine saı ulttyq kolorıtke toly, kórgenniń kóz jaýyn alatyn eskızderim bar. Men qazaq jerinde, qazaq arasynda óstim. Aınalam, dostarym, ortam – qazaq jurty bolǵan soń, ulttyq salt-dástúrge saı kóılekter, buıymdar jasaý – árbir sýretshi, dızaınerdiń armany. Sankt-Peterbýrgte bolǵanymda, sol jerdegi qazaq dıasporasy ókilderimen kezdesip qaıttym. Olar meni elden, týǵan jerden kelgen qazaq qyzyndaı kórip, qurmettep kútip aldy. Meniń jasaǵan ulttyq stıldegi buıymdarymnyń kórmesin ótkizdi. Rızashylyqtaryn bildirdi. Tilektesterim de, tapsyrys berýshiler de kóp. О́kinishke oraı, olar ınternet arqyly ǵana habarlasa alady. Býyrqanǵan oılarymdy, jańa bastamalardy júzege asyrýǵa sheberhana bolmaı tur... – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». PAVLODAR.